آمریکا پروندۀ ترور رفیق حریری را بهانه مجموعهای از حملات به سوریه و دولت بشار اسد کرده است. واقعیت آن است که چالش آمریکا و سوریه حتی از چالش دولتهای بشار و بوش نیز فراتر است. مساله این است که آمریکا احساس میکند دولت سوریه نه تنها با سیاستهای خاورمیانهای واشنگتن همراه نیست بلکه بر سر راه آنها نیز کارشکنی میکند.
در بحران عراق، سوریه متهم به عدم همکاری در کنترل مرزهای مشترک با عراق و ورود تروریستها از این مرز به درون خاک عراق است. در لبنان تمام تلاش آمریکا بر این قرار گرفته که از پرونده حریری برای برچیدن نفوذ سنتی دمشق در این کشور بهرهبرداری کند و در مسأله فلسطین آمریکا از روابط سوریه با گروههایی نظیر حماس و جهاد اسلام و جبهه خلق به شدت عصبانی است.
راهکار آمریکاییها برای به زانو دراوردن سوریه در این جنگ همه جانبهای که هنوز سربازان و هواپیماها وارد آن نشدهاند، بهرهگیری از تمامی ابزارهای سیاسی، امنیتی، فرهنگی تبلیغاتی و اقتصادی است.
در حوزه اقتصادی آنها فشار بر اقتصاد ضعیف و عمدتاً دولتی سوریه را از چند سال قبل نشانه رفتهاند. جرج بوش رییسجمهور آمریکا تصمیم مجالس سنا و نمایندگان در مورد اعمال مجازاتهای اقتصادی علیه سوریه را تصویب کرده است و هم اکنون این تحریمهای در حال اجراست. اما تلاش واشنگتن جهانی کردن این تحریمها با استفاده از گزارشهای مهلیس در پرونده ترور حریری است. دو سال قبل مجلس سنا با 89 رای موافق و 4 رای مخالف و مجلس نمایندگان با 394 رای مثبت، به شدیدترین مجازاتهای واشنگتن علیه دمشق در تاریخ روابط دو کشور رای دادند... ریشه چنین تصمیمی، زنجیرهای از اتهامات است که بوش و دستیارانش متوجه عملکرد بشار اسد و تسلیم رهبری سوریه کردهاند.
اتهام اول:
ارسال سلاح و تجهیزات جنگی برای صدام و رژیم بعث در جریان حمله آمریکا به عراق.
اتهام دوم:
پناه بردن به مقامهای ارشد فراری رژیم صدام.
اتهام سوم:
مخفی کردن سلاحهای کشتار جمعی عراق.
اتهام چهارم:
تداوم حمایت سوریه از حزبالله، حماس، جهاد و سایر گروههای به اصطلاح تروریستی.
اتهام پنجم:
تولید و انبار سلاحهای کشتار جمعی.
اتهام ششم:
عدم ممانعت از ورود تروریستهای ضدآمریکایی به درون خاک عراق.
اتهام هفتم: ذخیره کردن 3 میلیارد دلار پولهای مقامات سابق عراق در بانکهای سوریه.
اتهام هشتم:
دخالت در ترور حریری.
آغاز جنگ روانی علیه دمشق قبل از فتح بغداد
«مایکل لدین» از مؤسسۀ امریکن اینترپرایز دو روز پیش از ورود سریع نیروهای آمریکایی به قلب بغداد در مطلبی با عنوان «سوریه باید در نوبت قرار گیرد» نوشت: زمان آن رسیده است که دیگر سردمداران ترور به زیر کشیده شوند.
اولین اتهام از سوی واشنگتن بر دمشق نیز در روزهای اول حمله آمریکا به عراق و با طرح اتهام ارسال تجهیزات دید در شب از سوی سوریها برای ارتش صدام شروع شد. رامسفلد هشدار شدید اللحنی به ایران و سوریه داد و آنها را از دخالت در بحران عراق بر حذر داشت.
رامسفلد، سوریه را به ارسال تجهیزات نظامی از جمله تجهیزات دید در شب برای عراق متهم کرد و گفت که آمریکا ارسال تجهیزات برای رژیم عراق را یک «عمل خصمانه» از سوی دمشق تلقی میکند.
این اتهامات بعد از سقوط صدام نیز ادامه یافت و روز به روز بیشتر شده است.
لانتوس: طراح حملات اقتصادی
«تام لانتوس» طراح و حامی اصلی تحریمهای اقتصادی علیه سوریه چند هفته پس از سقوط صدام به دمشق رفت و بعد از دیدار با «بشار اسد» و «فارق الشرع» ضمن تهدید شدید این کشور گفت: سوریه اگر بخواهد از فرصتهای تغییر تاریخی در عراق استفاده کند، باید گامهای سازندهای در قبال خواستههای آمریکا بردارد و هشدار داد که در صورت انتخاب گزینه منفی از سوی سوریه، مجازاتهای سنگین علیه این کشور از جمله طرح مجدد لایحه بازخواست سوریه در کنگره مورد توجه قرار خواهد گرفت.
وی گفت: به اسد هشدار داده که دفاتر سازمانهای تروریستی در دمشق را تعطیل کند و از حمایت از حزبالله لبنان و در اختیار قرار ندادن فرودگاه دمشق برای رساندن سلاح از ایران به این حزب خودداری کند.
وی تهدید کرد که سوریه در صورتی خواهد توانست در بازسازی عراق نقش ایفا و دستاوردهای اقتصادی و تجاری زیادی نصیب خود کند که در سیاستهایش تغییرات عمدهای ایجاد کند.
ورود کنگره به میدان
کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا در 9 اکتبر (17 مهر) با تصویب اولیۀ این قانون، نخستین گام برای اعمال تحریمهای اقتصادی علیه سوریه برداشت.
تصمیم کمیتۀ روابط خارجی کنگره آمریکا همزمان با حملات اسراییل به داخل خاک سوریه صورت گرفت. مقامهای آمریکایی از محکوم کردن این حمله خودداری کرده و بر حق اسراییل از دفاع از خود تاکید کردند.
398 رای مثبت مجلس نمایندگان
مجلس نمایندگان آمریکا نیز در 16 اکتبر (24 مهر) لایحه تحریمهای سوریه را با 398 رای موافق در مقابل تنها چهار رای مخالف به تصویب رساند.
چالشهای جدید و غیرقابل اغماض
هنگامی که نوبت به تصمیمگیری سنا رسید، «ویلیام برنز» معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور خاورمیانه به کمیته روابط خارجی سنا رفت و به سناتورها اعلام کرد که مشکلات عمده و حل نشدهای بین دو کشور آمریکا و سوریه وجود دارد و این وزارتخانه به این تصمیم رسیده که موضع موافقی را در رابطه با تصویب قانون تحریم سوریه اتخاذ نماید.
قبل از تصمیمگیری سنا یک هیات دیگر کنگره به سوریه اعزام شد. آمریکاییها در 11 اکتبر (19 آبان) یک هیات ده نفری از مجلس نمایندگان را با هدف تحقیق در این باره به دیدار «بشار اسد» رییسجمهوری و «فاروق الشرع» وزیر امور خارجه سوریه فرستادند.
ریاست هیات آمریکایی را «جیم کولبی» نماینده جمهوریخواه از ایالت آریزونا رییس کمیته فرعی اعتبارات مالی بر عهده داشت که زیرمجموعه کمیته اصلی تخصیص اعتبارات خارجی مجلس نمایندگان امریکا به شمار میرود.
آن گونه که الحیات گزارش داد، گفتوگوی دو طرف درباره مسائل عراق از جمله پولهای عراقی سپرده شده در بانکهای سوریه بود.
پروندۀ این حسابها زمانی گشوده شد که مجله «تایم» نوشت که سه میلیارد دلار از پولهای سردمداران رژیم سابق عراق در بانکهای سوری است.
در واقع، واشنگتن بانکهای سوریه را به تلاش برای مخفی کردن داراییهای صدام حسین رییسجمهور سابق عراق متهم کرده است.
به ادعای آمریکا داراییهای صدام در بانکهای سوریه بالغ بر سه میلیارد دلار بوده است.
یک مقام آمریکایی در این مورد گفته است؛ سوریه به اندازه کافی با کمیته کارشناسان مالی و نمایندگان بانک مرکزی عراق برای بررسی داراییها سوریه برای حصول اطمینان از عدم وجود داراییهای صدام، همکاری نمیکند و به همین دلیل احتمال تحریم بر ضد بانکهای سوریه از سوی دولت آمریکا وجود دارد. این در حالی است که سوریه قبلاً اعلام کرده بود که کلیه حسابهای بانکی مشکوک را مسدود کرده و تاکید کرده بود که هیچگونه حساب بانکی متعلق به صدام در بانکهای این کشور وجود ندارد.
سرانجام پس از این سفر و سخنان برنز در 12 اکتبر (21 آبان) نیز مجلس سنا با 89 رای موافق و فقط 4 رای مخالف طرح تحریم علیه سوریه را تایید کرد.
سناتور «ریچارد لوگار» رییس کمیته روابط خارجی سنا در صحن و در دفاع از این لایحه گفت که این لایحه یکی دیگر از ابزاری است که بوش با استفاده از آن میتواند سوریه را به سمت مسئولیتپذیری بیشتر سوق دهد.
تحریمهایی برای به زانو در آوردن اسد
به موجب این طرح که «مسئولیتپذیری سوریه و تمامیت ارضی لبنان» نام گرفته بود سوریه باید به حمایت خود از تروریسم خاتمه میداد، 20 هزار نیروی نظامی خود را از لبنان خارج میکرد، تلاش برای دستیابی به سلاحهای کشتار جمعی و موشکهای بالستیک را متوقف میکرد و به قاچاق سلاح به عراق پایان میداد و در صورتی که سوریه به این اقدامات پایان نمیداد با تحریمهای آمریکا مواجه میشد.
ممنوعیت فروش کلیۀ لوازم و تجهیزات دو منظوره به سوریه، ممنوعیت صدور کلیۀ کالاهای آمریکایی به سوریه، ممنوعیت فعالیت شرکتهای آمریکایی در سوریه و پایین آوردن سطح روابط دیپلماتیک با دمشق از دیگر موارد تحریمها بود.
محدود کردن صادرات و سرمایهگذارایهای آمریکا در سوریه، محدود کردن مسافرت دیپلماتهای سوریه به آمریکا نیز در این طرح گنجانده شده بود و براساس آن دولت آمریکا میتوانست داراییهای سوریه در آمریکا را مسدود نماید و یا پرواز هواپیماهای خط هوایی سوریه در فضای آمریکا را محدود کند.
فقط 500 میلیون دلار
برخی دیپلماتها و تحلیلگران مسائل سیاسی بر این باورند که تاثیر مستقیم این تحریمها بر اقتصاد سوریه بسیار اندک خواهد بود زیرا حجم مبادلات تجاری میان دو کشور بسیار کم است.
راتب شلح رییس اتحادیه اتاقهای بازرگانی سوریه میگوید: میزان مبادلات تجاری سوریه و آمریکا در سال 2002 میلادی حدود 500 میلیون دلار بوده که به سادگی هر دو کشور میتوانند جایگزینهای دیگری برای آن به دست آورند.
نبیل سوکر اقتصاددان سوری نیز میگوید: به نظر وی این تحریمها در واقع هیچ تاثیر منفی قابل توجهی بر سوریه نخواهند داشت. با این حال وجهه سوریه را در جهان لکهدار و مخدوش خواهند کرد که این موضوع نکتهای منفی است.
ناکامی در عراق دلیل تحریم سوریه است
به اعتقاد فاروق الشرع وزیر امور خارجه سوریه آمریکا برای گرفتن انتقام ناکامی خود در عراق، سوریه را هدف قرار داه است.
الشرع میگوید: حملات آمریکا علیه سوریه، تا حدی غیرمنطقی است و ریشه در اوضاع عراق و فلسطین دارد. هنگامی که فشار بر نیروهای آمریکایی در عراق افزایش مییابد تحریکات آمریکا علیه سوریه نیز افزایش پیدا میکند، آنها فکر میکنند سوریه عامل مشکلات آنها در داخل عراق است ولی این صحیح نیست.
«عبدالمنعم سعید» رییس مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک «الاهرام» مصر نیز عراق را عامل اصلی مجازاتهای آمریکا علیه سوریه خواند.
به اعتقاد وی عراق برای آمریکا مسالهای بسیار حساس است، آنها از سوریه میخواهند مرزهایش را ببندد و به آنها در زمینۀ جنگ در عراق کمک کند، سوریه در حال حاضر موضعی منفی، دست کم در قبال حوادث عراق اتخاذ کرده است. از این رو رژیم سوریه وارد بازی خطرناکی شده است زیرا آمریکاییها کاری خواهند کرد که سوریه بهای شکست آنان در عراق را بپردازد. اما سوریه در صورتی به آمریکا کمک خواهد کرد که اطمینان حاصل کند واشنگتن برای سرنگونی نظام دمشق تلاش نخواهد کرد.
به اعتقاد عبدالمنعم مصر که به خوبی میزان خشم واشنگتن را میداند به بشار اسد نسبت به هرگونه ماجراجویی هشدار داده است.
واقعیت آن است که عراق به تنهایی نمیتواند عامل برقراری این تحریمها باشد. واشنگتن نظم جدیدی در خاورمیانه میخواهد که سوریه با آن همراه نیست و این باعث تداوم نبرد و چالش طرفین خواهد بود. ممکن است عرصه جدید نبرد شورای امنیت و پرونده حریری و اعمال تحریمهای جدیدی علیه دمشق باشد.