قیمتهای نفت در بازارهای جهانی در شرایطی که یکصد و سی و پنجمین اجلاس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در اصفهان برگزار میشد، همچنان رو به افزایش بود. این افزایش در حالی رخ میداد که تقریباً همه اعضای اوپک بر نبود مازاد تقاضا و تلاش بر ثبات قیمتها تأکید داشتند.
بر همین اساس بررسی وضعیت بازار در دستور کار مدعوین اجلاس اصفهان قرار گرفت.
پس از بحث و بررسی سه روزه وزرای نفت و انرژی یازده عضو سازمان کشورهای تولیدکننده نفت، مقرر گشت سقف تولید این کارتل نفتی از ابتدای ماه می 500 هزار بشکه افزایش یابد. این تصمیم در حالی موفق به کسب رأی مثبت اعضا شد که اعضایی مانند ایران و ونزوئلا مخالف و عربستان موافق و در اصل پیشنهاددهنده افزایش سقف تولید بودند. به عقیده بزرگترین قدرت نفتی اوپک در شرایطی که تولید 10 عضو این سازمان به 7/27 میلیون بشکه در روز میرسد افزایش 500 هزار بشکه بر سقف تولید منجر به خوشنودی و آرامش بازار نفت میشود.
در مقابل، مخالفان این نظریه که در نهایت موفق به، به کرسی نشاندن نظرشان نشدند معتقد بودند که در شرایط وجود مازاد عرضه، از دیدگاه اقتصادی نیازی به افزایش حجت تولید نیست اما در همین حال هیچ کس منکر تأثیر روانی مثبت این تصمیم نبود.
از سوی دیگر کاهش حجم تقاضا در سه ماهه دوم سال و تنزل بهای نفت در این دوره زمانی از دیگر مواردی است که مخالفان به آن استناد میکردند.
به هر ترتیب کشورهای عضو اوپک که 40 درصد نفت دنیا را تأمین میکنند. در سومین روز نشست خود به منظور کاهش بهای نفت افزایش 500 هزار بشکهای سقف تولید برای چهارمین بار در یک سال گذشته تکرار میشد.
افزایش سقف تولید اوپک در حالی با رأی اکثریت اعضا مواجه شد که در همان روزها بازار بهای بیش از 55 دلار برای هر بشکه نفت پشت سر میگذاشت. هر چند که بسیاری از صاحبنظران این افزایش را به حساب افزایش عادی بهای نفت در آستانه برگزاری هر اجلاس اوپک و تحت تأثیر اقدام بورس بورسبازان گذاشتند.
این در حالی بود که بیژن نامدار زنگنه ترجیح اوپک را داشتن قیمتهای پایدار و بدون نوسان داشت و محدوده قیمتی 40 دلار را قیمت مناسبی از نظر ایران معرفی کرد.
اظهارنظر وزیر نفت ایران در خصوص موضع کشورش در مورد بهای نفت در حالی عنوان شد که رئیس انرژی قوه مقننه از اولین تکیه بر کرسیهای سرخ رنگ مجلس شورای اسلامی حمایت از افزایش بهای نفت تا بشکهای 100 دلار را آغاز کرد. کمال دانشیار با استناد به برداشت صیانتی از مخازن نفتی معتقد است که اساساً باید سهم تولید در اوپک کاهش یافته و نفت کمتری تولید شود تا قیمتها به بشکهای 100 دلار برسد. در یکصد و سی و سومین اجلاس اوپک محدوده 22 تا 28 دلار مصوب شده بود اما عدم تحقق این محدوده وزرای سازمان را ناچار به تعلیق مصوبه کرد. تا آنجا که آنها از تمایل خود برای افزایش محدوده قیمتی خبر دادند و از آن زمان به بعد است که قیمتهای 40 تا 50 دلار به مذاق کشورها خوش آمده و بعضاًَ این بها به بیش از 50 دلار افزایش یافت.
به عبارت دیگر سقف تولید نفت اوپک دیگر نمیتوانست آنقدر بالا رود که قیمتها به همان سطح 22 تا 28 دلار مصوب بازگردد، چرا که ظرفیت مازاد در بازار نفت وجود نداشت.
طی سال جاری میلادی جهان قیمت 40 دلاری بالاتر را برای سبد اوپک تجربه کرد و بر همین اساس رنج قیمتی 40 تا 45 دلار نیز برای سبد نفتی اوپک در سال 2005 میلادی نیز پیشبینی شده است. به عقیده صاحبنظرانی همچون کاظمپور اردبیلی باید محدوده قیمتی برای اوپک تعیین شود که قابلیت تحقق را داشته باشد و محدوده 35 تا 40 دلار محدودهای است که به عقیده این گروه قابل دفاع و تحقق خواهد بود.
برخی از اعضا بر این باورند که تداوم قیمتهای بالا منجر به کاهش سهمشان در جهان میشود. اگر اوپک محدوده 60 دلار را هدف قرار دهد، در صورت رسیدن بهای نفت به 55 دلار، اعضا باید به کاهش تولید بپردازند که بر اساس تجربه سالهای گذشته هیچ کشوری حاضر نیست سقف تولیدش را کاهش دهد که در آن صورت حداقل تخلفات فعلی از سهمیههای مصوب رخ نمیداد.
شاید بهترین راه برای پایین آمدن بهای نفت به زیر 50 دلار در هر بشکه کاهش حجم تقاضا باشد که این نیز به کاهش رشد اقتصاد جهان بستگی دارد.
تقاضای جهانی، حال، آینده
آنچه که مسلم است، اگر رشد اقتصادی جهانی با همین سرعت فعلی ادامه یافته و آمریکا و چین نیز همچنان بالاترین میزان واردات نفت را داشته باشند، در آن صورت همانند سال گذشته اعضای اوپک و کشورهای غیر عضو باید برای نیازهای نفتی با تمام توان به تولید نفت بپردازند.
هر چند که به عقیده وزیر نفت الجزایر بهای بالای نفت هیچ تأثیری بر تورم و رشد اقتصادی جهان ندارد و گزارش سازمانهای بینالمللی را گواه این ادعا میداند.
واقعیت انکارناپذیر آن است که تمامی مطالعات و پیشبینیها در رابطه با وضعیت انرژی در آینده جهان، نشان میدهند که از سال 2010 تقاضا برای نفت اوپک و خاورمیانه رو به فزونی خواهد گذاشت و با رو به اتمام گذاشتن منابع نفتی دریای شمال، آمریکای شمالی و حتی روسیه، باقیمانده منابع نفتی خاورمیانه در سال 2020 حدود 80 درصد و در سال 2030 حدود 95 درصد ذخایر نفت جهان را تشکیل خواهد داد.
این در حالی است که ذخایر نفتی خلیج فارس 83 درصد کل ذخایر اوپک و 65 درصد کل ذخایر نفتی جهان را شامل میشوند. لذا دسترسی به منابع نفتی خاورمیانه، از اولویت استراتژیک ویژهای برای اقتصادهای بزرگ جهان برخوردار است. از اینجا میتوان به اهمیت 6 عضو اوپک یعنی عربستان، ایران، عراق، امارات، کویت و قطر و مهمتر از آن نقش سازمان اوپک در تأمین امنیت انرژی جهان پی برد.
برای تحقق اهداف این مهم نیز باید به دو نکته توجه کرد که همان سرمایهگذاری لازم برای تولید نفت مورد نیاز و قیمتگذاری واقعی و مناسب نفت میباشد.
نقش اوپک در بازار
سهم اوپک از تولید نفت جهان تا سال 2010 حدود 38 درصد خواهد بود اما این سهم تا سال 2015 با 4/3 درصد افزایش به حدود 42 درصد میرسد و تا سال 2025 به حدود 51 درصد از تولید جهان بالغ خواهد شد. در مقابل اعضای غیر اوپک نیز تا سال 2010 حدود 62 درصد از تولید جهانی را در اختیار خواهد داشت و با یک روند نزولی سهم آن از تولید نفت جهان به 49 درصد در سال 2025 خواهد رسید. به عبارت دیگر طی سالهای 2005 تا 2025 سهم تولید غیر اوپک از تولید جهانی به 14 درصد کاهش خواهد یافت.
این مسأله با توجه به پیشبینی نرخ رشد سالانه تولید نیز قابل تأیید است. طی سالهای 2002 تا 2010 تولید اوپک سالانه 2 درصد و تولید غیر اوپک سالانه 7/1 درصد افزایش مییابد. در دوره 2010 تا 2025 تولید این کارتل نفتی افزایش قابل ملاحظهای یافته و به 6/3 درصد در سال میرسد. اما در مقابل تولید غیر اوپک تقریباً ثابت بوده و تنها 2/0 درصد در سال مهمتری را در عرضه جهانی نفت خواهد داشت (رئیس موسسه مطالعات بینالمللی انرژی)
سهم ایران و اوپک
به عقیده مقام عالی وزارت نفت، سهم ایران در اوپک همیشه باید حفظ شود. چرا که در 10 سال آینده روزانه 8 تا 9 میلیون بشکه بر تقاضای نفت اوپک افزوده خواهد شد که از این میزان حداقل 5/1 تا 2 میلیون بشکه در روز سهم ایران خواهد بود. بنابراین استدلال، ایران باید با تیزبینی و هوشیاری برای حفظ سهم تولیدش در اوپک تلاش کند. در حال حاضر ایران حدود 4 میلیون و 200 هزار بشکه ظرفیت تولید نفت دارد که فعلاً قادر به تولید 4 میلیون و 150 هزار بشکه است این در حالی است که ظرفیت تولید 6 میلیون بشکهای ایران که روزی قدرت اصلی اوپک بود را نیز نباید از نظر دور داشت.
در سالهای اول انقلاب تولید 2 میلیون بشکه نفت و نگهداری مابقی ذخایر نفتی برای نسلهای آینده سرلوحه مردان سیاست و اقتصاد ایران بود اما در حال حاضر با توجه به سیاستهای جهانی نفت، افزایش ظرفیت تولید در دستور کاری دولت و وزارت نفت قرار گرفته است.
به گفته مشاور عالی وزیر نفت مقامات کشور در خصوص "نفت" به این اجماع رسیدهاند که باید افزایش تولید داشت و تنها افزایش ظرفیت تولید است که میتواند ایران را به روزهای اوج خود در اوپک بازگرداند. افزایش ظرفیت تولید نیز به سرمایهگذاری بالا و سرمایهگذاری به انعقاد قرارداد در شرایط سیاسی و اقتصادی مساعد بازمیگردد.
اجماعی که کاظم پور اردبیلی از آن یاد میکند در مقابل سخنان رئیس انرژی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی تقابلی را ایجاد میکند که به راحتی نمیتوان از آن گذشت. نماینده ایران در هیأت عامل اوپک از موضع وزارت نفت افزایش ظرفیت تولید را بیان میکند و رئیس کمیسیون انرژی مجلس از موضع قوه مقننه برداشت صیانتی از مخازن، کاهش سهم تولید و افزایش بهای نفت تا سقف 100 دلار را مطرح میکند.
اما در این میان شاید استدلال کاظم پور اردبیلی از منطق بالاتری برخوردار باشد. به گفته وی ایران یکی از بازیگران صحنه انرژی جهان است که در بخش نفت 14 درصد تولید میکند و 7 درصد سهم صادرات نفت جهان را نیز در اختیار دارد. بنابراین تنها در حد سهم صادرات میتواند اظهارنظر کند و 93 درصد باقیمانده اظهارنظرها را باید به سایر تولید و صادر کنندگان سپرد. به عقیده نماینده ایران در هیأت عامل اوپک تنها با داشتن ظرفیت مازاد بیشتر است که میتوان از شانس بیشتری در پذیرش اظهارنظرها و عقاید توسط سایر اعضا برخوردار بود.
سهم ایران از گذشته تا امروز
متوسط سهمیه تولیدی ایران در اوپک از آوریل 1983 تا پایان سال 2004 به طور متوسط 58/14 درصد از کل سقف سهمیه تولیدی اوپک بوده و بین 1/16 درصد در سال 1988 و 8/13 درصد در سال 1998 نوسان داشته است. از سال 1983 که مکانیسم سهمیهبندی اوپک ایجاد شد، سطح سقف سهمیه تولیدی سازمان افزایش یافته و از 150/17 میلیون بشکه در روز در سال 1983 به 27 میلیون بشکه در سال 2004 رسید و متناسب با آن سهمیه تولید ایران نیز از 4/2 میلیون بشکه در روز به 9/3 میلیون بشکه افزایش یافت. در راستای افزایش تقاضای جهانی در سالهای 2010، 2015، 2020، 2025 به ترتیب به 1/34 و 6/40 و 9/48 و 3/58 میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
بر همین اساس، ایران برای حفظ سهمیه 68/14 درصدی سال 2004 خود میتواند در سالهای مذکور به ترتیب 4/4 و 5/6 و 2/7 و 6/8 میلیون بشکه در روز تولید کند. همچنین در سال جاری میلادی ایران با تولید روزانه 9/3 میلیون بشکه، 1/5 درصد از تولید جهانی نفت را در اختیار دارد. در همین راستا بر اساس پیشبینیهای دبیرخانه اوپک تولید جهانی نفت و میعانات گاز طبیعی در سالهای 2010، 2015، 2020، 2025 به ترتیب به 81، 7/88، 1/97، 8/105 و 6/114 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. و چنانچه حفظ سهم 1/5 درصدی از تولید جهانی نفت در نظر باشد، تولید نفت ایران به ترتیب در سطح 1/4، 5/4، 5، 4/5 و 8/5 میلیون بشکه در روز قرار خواهد گرفت.
تغییر سبد نفتی
برای داشتن بهای مناسب سبد نفتی اوپک باید واقعبینانه عمل کرد یعنی باید قیمت نفت خام کشورهای عضو را در نظر گرفت. بر همین اساس سبد جدید نفت اوپک، مرکب از یازده نفت عضو این سازمان در اجلاس وزیران اوپک مورد بررسی قرار گرفت.
سبد نفتی اوپک در حال حاضر از 7 نفت خام نسبتاً سبک تشکیل شد.
بهای آن با میانگین بهای نفت صادراتی اعضا تفاوت دارد. ایران در سال 2000 پیشنهاد تغییر سبد نفتی اوپک را مطرح کرد. سبد نفتی اوپک از مجموعه نفتهای برخی کشورهای عضو و غیر عضو اوپک تشکیل شده که به عنوان یک شاخص در قیمتهای نفت عمل میکند. سبد فعلی نسبت به متوسط تولید و صادرات کشورهای عضو اوپک سبکتر و شیرینتر است. به همین علت است که وقتی قیمت سبد اوپک اعلام میشود عموماً رقمی بیشتر از قیمت نفت کشورهای عضو است در حالی که هدف و تلقی اصلی از سبد اوپک این بود که نماینده نفت خودش باشد. بنابراین قرار گرفتن یک نفت خام از هر کشور (یازده نفت خام) در سبد نفتی اوپک در اجلاس اصفهان مورد بررسی قرار گرفت اما تصویب آن به اجلاس بعدی موکول شد.) در صورت تصویب سبد جدید اوپک سنگینتر، ترشتر و قیمتش پایینتر است و تلقی بازار نیز از قیمت سبد اوپک واقعبینانهتر خواهد شد.
انتخاب دبیر کل
به عقیده بسیاری از مسئولان و تحلیلگران انتخاب اصفهان برای نشست اوپک در شرایطی که اعضا برای تعیین دبیرکل این سازمان نیز به توافق نرسیده بودند میتوانست، فرصت مناسبی برای ایران باشد. اما در این اجلاس نیز انتخاب دبیر کل به نشست بعدی موکول شد.
ایران به عنوان یکی از بنیانگذاران اوپک پس از آنکه درگیر جنگ با عراق شد به دلیل مخالفت این کشور و کشورهای عربی و تغییر شیوه انتخاب دبیر کل نتوانست برای دفعات مجدد بر کرسی دبیرکلی تکیه زند. سیستم انتخاب دبیر کل اوپک تا قبل از اختلاف ایران و اعراب به صورت دورهای ابود و اولین دبیر کل این سازمان نیز از ایران انتخاب شد. فواد روحانی به عنوان اولین دبیر کل اوپک تابعیت ایرانی داشت.
اختلاف بر سر انتخاب دبیر کل بر اساس سال عضویت کشورها در سازمان اوپک و یا به ترتیب حروف الفبایی به دنبال اختلافات ایجاد شده بین ایران و اعراب، روش انتخاب دبیر کلی را به روش "اجماع نظر اعضا" تغییر داد. بر همین اساس ایران تا امروز موفق به اخذ نظر موافق تمام اعضا برای احراز پست دبیر کلی نشده است.
حسین کاظم پور اردبیلی نماینده ایران در هیأت عامل اوپک و هادی نژاد حسینیان نماینده سابق ایران در سازمان ملل و معاون وزیر نفت در امور بینالملل نامزدهای ایرانی احراز پست دبیر کلی اوپک در سالهای اخیر بودهاند. رقابت کویت با ایران برای تکیه بر کرسی دبیر کلی در چندین اجلاس عادی و فوقالعاده گذشته اوپک میدان برای رقابت دو کشور مهیا کرده است.
هر چند که حسین کاظم پور اردبیلی که یکی از آخرین مصاحبه مطبوعاتی سال گذشته را که به عنوان نشست توجیهی و تشریحی اجلاس اوپک برای خبرنگاران برگزار کرد به جای دفاع از دبیر کلی ایران با حرارت بسیار به دفاع از رقیب کویتی پرداخت.
به هر حال با توجه به ترکیب اعضای اوپک به نظر میرسد تا زمانی که سیستم انتخاب دبیر کل به روش فعلی باشد اوپک موفق به انتخاب دبیر کل جدید نباشد و همچنان به جایگزینی «کفیل دبیر کل» اکتفا کند.
این در حالی است که ظاهراً اعضای اوپک از زیان ناشی از بنبست قرار گرفتن انتخاب دبیر کل برای سازمان اوپک طی یک سال و نیم گذشته غافلاند. بدون شک وضعیت به وجود آمده و عدم توافق و اختلاف نظر اعضا برای انتخاب دبیر کل از دو جهت به نفع اوپک نیست. نخست آنکه گر چه شهابالدین عدنان نقش دبیر کل اوپک را ایفا میکند اما در واقع از آنجا که جایگاه دبیر کل را نداشته و قادر به حضور در محافل رسمی با عنوان دبیر کلی نیست، فقدان دبیر کل رسمی در طولانی مدت منجر به تضعیف سازمان خواهد شد و دوم آنکه وجود اختلافنظر در اوپک و آشکار و بارز شدن آن نیز به گونه دیگری این ضعف را تقویت خواهد کرد و این مسئله به صلاح اوپک و موقعیت جهانی آن نخواهد بود و باید هر چه زودتر حل و فصل شود. بدون شک تصدی بر سازمانی که احسان درآمد آن با 56 میلیارد دلار افزایش به 359 میلیارد دلار خواهد رسید از نظر منزلت بینالمللی برای هر کشوری مهم و تأثیرگذار است. در این میان ایران برای دستیابی به موقعیت واقعی خود در اوپک با توجه به ظرفیت تولیدی و قدرت تأثیرگذاریاش در بازار نفت راه درازی پیش رو دارد.
دستاوردهای حاشیه اجلاس
اجلاس اصفهان نیز مانند تمام اجلاسها و نشستهایی که با حضور مقامات عالیرتبه کشورها برگزار میشود، در حاشیه خود شاهد انعقاد قراردادهایی بود که بین رؤسای وزارت نفت کشورهای عضو اوپک به امضا رسید.
در این میان امضای قرارداد 32 میلیارد دلاری صدور گاز ایران به عمان و کویت را میتوان از دستاوردهای حاشیه اجلاس اوپک برای ایران به شمار آورد. توافق ایران و کویت در حالی صورت گرفت که اختلافنظر دو کشور بر سر میدان نفتی آرش هنوز حل نشده است. اگر چه وزیر نفت کویت در حاشیه اجلاس اوپک از پاسخگویی در این زمینه به خبرنگاران امتناع کرد، اما کارشناسان معتقدند این قرار میتواند آغازی برای حل و فصل اختلافات فیمابین باشد.
به نظر میرسد با امضای قرارداد مذکور روند اجرای طرحهای توسعه پارس جنوبی نیز به منظور برداشت برابر با قطر سرعت بیشتری بگیرد. بر اساس موافقتنامه امضا شده میزان گاز صادراتی به کویت به طور متوسط 10 میلیون متر مکعب در نظر گرفته شده که از اواخر سال 2007 میلادی آغاز خواهد شد. همچنین ایران سالانه 20 میلیارد متر مکعب گاز (معادل روزانه 30 میلیون متر مکعب) از سال 2008 به عمان صادر خواهد کرد. پیش از این نیز ایران سه قرارداد مهم دیگر برای صدور گاز به ترکیه، هند و چین امضا کرده است.
میزبانی اوپک در اصفهان
«اجلاس اوپک به پیشنهاد وزارت نفت قرار بود در «محمودآباد» برگزار شود. اما با اصرار وزرای اوپک محل برگزاری اجلاس به «اصفهان» تغییر یافت.» این جملهای بود که معاون سیاسی استاندار اصفهان در کنفرانس مطبوعاتیاش با خبرنگاران اعلام کرد.
خبر مهمی بود. برای اولین بار پس از انقلاب، ایران میزبان اجلاس اوپک شده بود و برای اولین بار اصفهان و قرار بود که اصفهان به رسم ضربالمثلها، میهماننواز خوبی باشد و همه به تکاپو افتادند تا شهر آماده پذیرایی شود. از چند ماه قبل امکانات دستگاههای شهر بسیج شدند. «تمیزی» بیمانند اصفهان که همواره بود، اما این بار تأکید بیشتری بر این امر شد و موج «نوسازی» شهر به راه افتاد و آسفالت خیابانها ترمیم شد، تمامی خیابانها خطکشی شدند و این موج چنان بود که حتی خیابانهای حاشیه شهر هم ـ حتی آنهایی که در مسیر اجلاس نبودند ـ بینصیب نماندند. دیوارها رنگآمیزی شدند. هتلهای بزرگ شهر همچون «میهمان سرای عباسی و کوثر» از ماهها قبل تعمیرات اساسی شدند و بیش از دو میلیادر تومان صرف مرمت این دو هتل شد. همه چیز عوض شد.
حتی موکت و پرده اتاقها، گارسونها هم دو هفته مرخصی اجباری رفتند تا گارسونهایی که با اصول رفتار دیپلماتیک آشنا هستند جایگزین شوند. همه چیز رنگ تحول به خود گرفت و آسمان هم آبی شد ـ اما اصفهان تنها میزبان اوپک نبود. مسابقه تیم فوتبال سپاهان اصفهان و العین امارات هم در روز برگزاری اجلاس برگزار شد و جالبتر این که روز اول اجلاس مقارن با چهارشنبه آخر سال شد. میهمانان نوروزی هم از گوشه و کنار کشور آمده بودد و «نوروز» هم در راه بود. اما اصفهان روزهای آرامی را پشت سر گذاشت؛ هر چند حضور نیروهای انتظامی در گوشه گوشه شهر محسوس بود؛ اما گویی مردم هم دریافته بودند که باید حرمت میهمان نگاه دارند.
شرکتکنندگان میخواستند که خوب اصفهان را سیاحت کنند، گویا اجلاس «بهانه» بود. بهانهای برای دیدار «نصف جهان» و آنها که از قرار همه چیز را مهیا کرده بودند پس از اجلاس چند روز هم در اصفهان ماندند و به گشت و گذار پرداخته و دیگران همچون وزیر نفت الجزایر افسوس میخورد که چرا خانوادهاش را همراه خود به اصفهان نیاورده است و شاید تا آخر عمرش دیگر چنین فرصتی برای او مهیا نگردد. وزیر نفت کویت هم میگفت: اصفهان «روح» دارد و «روحی» که در اصفهان جریان دارد را من در هیچ کجای دنیا ندیدهام.
همه میهمانان آمدند و رفتند. اما آنچه در ذهن همگان ماند نامی درخشان از «اصفهان» بود. این بار «اصفهان» از «ایران» پیشی گرفتن و شهرتش جهانی شد.