محمد اسکندری
چندین سال است که از فراخوان مقام معظم رهبری برای ایجاد کرسی های آزاد اندیشی و تضارب آرا در دانشگاه ها می گذرد اما هنوز این مطالبه شکل و شمایل جدی به خود نگرفته و عملیاتی نشده است.
تاکنون در باب فواید و مزایای اعمال این پروژه در دانشگاه ها سخن بسیار گفته شده است اما هنوز این نظریات در عمل پیاده نگشته است.
البته معظم له نیز چندی پیش و در دیدار با جمعی از نخبگان دانشگاه از عدم تحقق این امر گلایه کردند و فرمودند “ بارها گفتم کرسی های آزاد اندیشی راه بیفتد، چرا ایجاد نکرید؟ “.
اما پیرامون اهمیت و ظرفیت های بالفعل که موجب شده است رهبر معظم انقلاب این گونه از راه نیفتادن این کرسی ها گلایه کنند باید گفت مع الاسف امروز وضعیت علوم انسانی و حتی فنی در دانشگاه مطلوب ارزیابی نمی شود.
به واقع علوم انسانی که هم اکنون در سطح آموزش عالی ایران تدریس می گردد منبعث از کتب ترجمه ای و وارداتی از غرب است به انضمام واحد شناخت معارف اسلامی!
البته پرواضح است که کسی با ورود و ترجمه آثار و اندیشه های غرب در کشور مخالف نیست . زیرا همین غرب که امروز به عنوان بزرگترین تمدن بشری درحال حاضر از آن یاد می کنند زمانی به ترجمه و تقلید از آثار مسلمین می پرداخته است و در واقع بنیان های اولیه این تمدن از کپی برداری و تقلید و تبعیت از مسلمین آغاز شده است.
اما باید دانست که علم بیش از هر چیز دیگر متاثر از فلسفه وجود و فرهنگ بومی هرتمدن و کشور است. علوم انسانی غرب همانطور که اربابان فکر واندیشه غربی نیز بارها و بارها در آثار و نوشته های خود بر آن تاکید کرده اند بر اساس نیاز های داخلی غرب تدوین گشته است . بی شک حتی با اضافه کردن متون اسلامی به برخی از کتب غربی نیز نمی توان روح نهیلیستی و سوبژکتیویسم اومانیستی را از این آثار زدود و این علم را در راستای تحقق آرمان های بلند اسلام که خود منبعی فراخ از دانش و فلسفه و حکمت است به کار گرفت . رهبر معظم انقلاب نیز که همواره به عنوان دیده بانی بصیر آسیبهای پیرامون نظام را داهیانه رصد می کند چندی پیش بر ایجاد تغییر و تحول بنیادین در علوم انسانی در کشور تاکید داشتند.
اما بی شک یکی از راه های برون رفت از وضعیت فعلی و حرکت به سوی گفتمان اسلامی نگاه ایجابی در دانشگاه ها و حوزه است . امروز نمی توان انکار کرد که دانشگاه ما و حتی حوزه نیز به مصرف کنندگان بزرگ اندیشه های غربی تبدیل شده اند و این درحالی که ما هنوز تولیدات گسترده ای در سطح اندیشه و علوم انسانی نداریم . امروز کفه ترازو به صورت چشمگیری به سمت واردات سنگین است . ایجاد کرسی های آزاد اندیشی که در آن نخبگان کشور به تضارب مستقیم آرا می پردازند بی شک می تواند بخش گسترده ای از عقب افتادگی ها و کاستی های موجود را پر کند . گفتگو و ابراز عقیده ها در فضای علمی و در یک روند منطقی می تواند بسیاری از حقایق اصیل و ناب اسلامی را مشخص کند و بنیان های متزلزل فلسفه لیبرالیسم ، سوسیالیسم و ... را آشکارا به ترسیم کشد.
از سوی دیگر نمی توان از ایجاد فضای خلاقانه و روبه رشد و پر شور و نشاط علمی پس از اجرایی کردن این طرح چشم پوشی کرد. امروز متاسفانه آن شور و نشاطی که در خور انقلابی پوینده و استراتژیک اسلامی است در دانشگاه ها وجود ندارد و نوعی جزمیت دانشجویان و اساتید دانشگاهما را در بر گرفته است.
اما بایسته های ایجاد چنین طرحی در دانشگاه بسیار وسیع و گسترده است و هنوز الفبای این مقدمات نیز چیده نشده است.
برای ایجاد چنین طرح بزرگی می بایست بسترهای لازم آماده شود. ایجاد فضای همنوایی و همگرایی مسالمت آمیز و ایجاد توانایی دگر پذیری در میان دانشجویان و قشر نخبه جامعه اولین جز از این کار بزرگ است . در صورتی که در دانشگاه ها این کرسی های آزاد اندیشی به محملی برای منازعات سیاسی بدل گردد نه تنها اهداف این طرح محقق نمی گردد بلکه با ایجاد فضای اغتشاش و اضطراب در دانشگاه همین وضع فعلی دانشی نیز پسرفت خواهد کرد.
دومین نکته ای که در ذیل ایجاد چنین کرسی ها باید به آن توجه داشت لزوم وجود داوری های منطقی و علمی و نظارت و هدایت این بحث ها به سمت و سوی اصلی است . ناظران و هادیان نقش برجسته ای در این حوزه بازی می کنند و در صورتی این بحث ها از حوزه های اصلی و منطقی خود خارج شوند بی شک نمی توان چشم به افق روشن این تحول بزرگ داشت.
اما در نهایت باید گفت که ایجاد چنین طرحی در دانشگاه ها بی شک می تواند به آغازی برای رنسانس اسلامی بدل گردد. هم اکنون ایران اسلامی به عنوان پیشقراول توسعه و بازیابی قدرت تمدن بزرگ اسلامی شناخته می شود و بی شک اگر ایران در چند صد ساله اخیر نتواند پرچم اسلام را بر فراز قله های رفیع جهان به اهتزاز در آورد
بی شک معاندان اسلام و مسلمین که بیش از هزاران سال است در پی خشکانیدن ریشه های اسلام هستند با درک خطر آفرینی حکومت های اسلامی چنان صدمه ای به اسلام و مسلمین خواهند زد که شاید تا قرن ها نتوانیم دوباره کمر راست کنیم.
در واقع این موضوع حساسیت ایجاد بسترهای تئوریک مطابق با تحولات روز در دنیا را نشان می دهد و به ما این هشدار را یادآوری می کند که امروز ما در یکی از حساس ترین و نفس گیر ترین مقطع زمانی در راستای حفظ اسلام هستیم و اندک حرکتی مثبت در این راستا می تواند ثمره های چشم گیری داشته باشد . توسعه علوم انسانی یکی از ابتدائیات پیشرفت و دستیابی به قدرت است.
تا زمانی که ما نتوانیم نیازهای دانشی خود را بخصوص در حوزه های علوم انسانی تولید کنیم و همچنین به ترجمه از غرب اشتغال داشته باشیم دستیابی به پیشرفت واقعی حاصل نخواهد شد . امروز ایران بیش از هر زمان دیگر نیاز به تفکر خلاق و ایجابی دارد. البته ما تجارب و اندیشه های بسیاری از گذشته به ارث برده ایم اما به روز رسانی این اندیشه ها و تطابق آنها با واقعیت های روز جامعه نیازمند تفکر و ایجاد اتاق فکر متعدد است.
البته در این راستا ایجاد کرسیهای آزاد اندیشی می تواند بسیاری از چالش های پیش روی ما را کنار زند.
بی شک با ایجاد چنین جوی در دانشگاه ها علی رغم اینکه شور و نشاط و خلاقیت و ابداع به محیط های علمی ما باز می گردد بسیاری از شبهاتی که هم اکنون برای طیف گسترده ای از جوانان ما پیرامون مبانی و اندیشه های اسلامی در همه حوزها وجود دارد از بین خواهد رفت . تحقق این امر آرزوی بسیار بزرگ و البته در دسترسی است که می تواند تغییرات گسترده ای را در حوزه های اندیشه ای پدید آورد.
البته بی شک اجرایی کردن این مطالبه نیازمند همفکری و فعالیتهای میدانی متداوم و علمی است که بار آن را بی شک خود دانشگاهیان و فعالان در عرصه علم باید به دوش کشند.