احسان کاظمی / مدرس دانشگاه علمی - کاربردی فرهنگ و هنر اصفهان
امروزه موضوع حقوق شهروندی که متاثر از بحث مهم حقوق بشر است، یکی از چالش انگیزترین موضوعاتی است که در جوامع در حال توسعه و توسعه یافته مورد بحث و مداقه قرار میگیرد. اگرچه مفهوم شهروندی، فراتر از زندگی شهری یا به عبارت دیگر شهرنشینی است. اما در این مقاله موضوع حقوق شهروندی از منظر حقوق ساکنان در شهر مورد تاکید قرار میگیرد.
حقوق شهروندی نقش مهمی در حل برخوردهای اجتماعی ایفا میکند و رعایت نکردن حقوق شهروندی به همراه از دست دادن روحیه شهروندی، موجب میشود تا برخی افراد جامعه، خود را در خارج از حیطه حاکمیت قانون و حتی مافوق قانون تصور کنند و نظم و امنیت جامعه را برهم زنند. رفاه هر جامعه به میزان زیادی به توانایی آن جامعه در انتقال دانش، مهارتها و گرایشها بستگی دارد که برای ایفای نقش شهروندی فعال و آگاه ضروری است. در بسیاری از کشورهای جهان دغدغه اصلی مربیان، محققان و دیگر افراد درگیر در مسائل آموزش، آماده کردن کودکان و نوجوانان برای مشارکت در یک زندگی مدنی است. با توجه به تغییرات سریعی که در عرصه سیاسی و اقتصادی در حال وقوع است و رشد روز افزون فناوریهای ارتباطی ضرورت درگیر ساختن کودکان و نوجوانان با نقشهای مدنی خود بیشتر احساس می شود. بنابراین آشنایی با حقوق شهروندی، زمینه و بستر مناسب را برای یک شهروند خوب بودن و برقراری نظم و امنیت در جامعه فراهم میکند. در این راستا، روش آشناسازی و ارائه شیوههای مختلف برای تقویت و نهادینه کردن مهارتهای شهروندی بخصوص برای نوجوانان از اهمیت خاصی برخوردار است. در این دوره است که فرد میتواند رابطه خود را به عنوان شهروند با شهر خود و همچنین به عنوان شهروند در برخورد با دیگران تحکیم بخشد و حیات اجتماعی شهر خود را استمرار دهد.
در کشورهای جهان سوم، رعایت حقوق شهروندی به عنوان حقوق فردی، نهادینه نشده است. بنابراین برای بالا بردن سطح فرهنگ و رعایت حقوق شهروند، آموزش ضروری است. آموزش در این زمینه اندیشه و معلومات افراد را بالا میبرد و شخصیت ممتازی را برای آنها به وجود میآورد. آموزش، شهروندان را به وظایف و حقوقشان آگاه میکند و به این وسیله افراد میتوانند از حقوق فردی خود دفاع کنند که نتیجه این آشنایی، یکی از ضروریات فرآیند رشد رعایت حقوق شهروندی است.
در کنار هم زیستن علیرغم آنچه در گذشتههای دور با استثمار هم ممکن بوده، امروزه ممکن نیست و خوب زیستن نیاز به آموزش را روز به روز افزایش میدهد که این آموزشها میتواند از نظامهای آموزشی خردسالان شروع شود و با آموزشهای بزرگسالان تداوم یابد. علاوه بر آن با گذر از راههای پر پیچ و خم یک شهر و ناهمواریها و پستی و بلندیهای موجود در آن میتوان جولانگاهی هموار یافت که به وسیله آن بتوان در این مسیر سنگلاخی حرکتی گسترده کرد. آموزش و آماده کردن شهروندان برای مقابله با مشکلات، مسائل و نوآوریها و تغییر و تحولات سرسام آور تکنولوژیک در جوامع شهری امروز تنها راه حل کاهش معضلات است. چرا که آموزش میتواند نابرابریهای طبقاتی - نژادی را کاهش دهد و شهروندان را از حقوق حقه خود آگاه کند.
حقوق شهروندی در قانون اساسی
حقوق شهروندان در قانون اساسی ایران در عناوین ذیل خلاصه می شود:
1- حق اعمال اراده و اختیار در پذیرش حکومت و تعیین سرنوشت که براساس اصل 6 قانون اساسی از طریق همه پرسی و انتخابات مختلف اعمال می شود.
2- مساوات و برخورداری از حقوق، چرا که طبق اصل 19، همه مردم ایران از حقوق مساوی قانونی برخوردارند.
3- حق مساوات در حمایت شدن از طرف قانون که براساس اصل 20 اعمال میشود.
4- حق برخورداری از امنیت سیاسی و اجتماعی به حدی که ناامن کردن جامعه، آبرو، محل سکونت و حتی نامهها و نوشتههای مردم جرم محسوب میشود.
5- حق اشتغال و کار کردن یعنی هر کس حق دارد به هر شغل مشروع که مایل است و صلاحیت آن را دارد، بپردازد.
6- حق برخورداری از تامین اجتماعی و بیمه که حتی خارجیان و اتباع بیگانه را هم در بر میگیرد.
7- حق برخورداری از آموزش رایگان تا پایان دوره متوسطه.
8- حق دادخواهی و تظلم به مراجع قضایی و قانونی.
9- حق انتخاب وکیل برای طرح شکایت یا دفاع از اتهام.
10- حق آزاد بودن.
11- حق برخورداری از تابعیت ایران برای هر ایرانی.
12- مشروع بودن مالکیت.
13- رعایت آبرو و حیثیت شهروندان.
با توجه به مطالب کفته شده، باید توجه مسوولان و برنامهریزان شهری را به این نکته مهم معطوف داشت که بدون در نظرگرفتن حقوق شهروندان، نمیتوان از آنها انتظار داشت مسئولیتهای شهری خود را بخوبی انجام دهند. در چنین حالتی، نظام مدیریت شهری نمیتواند منسجم عمل کند و مهمتر این که از امتیاز مشارکت شهروندان در اداره امور شهر محروم خواهد ماند.