* شما عضو شورای راهبردی روابط خارجی هستید؛ اولین سؤال من این است که ایده تشکیل شورا از آن چه کسی بود؟
** بحث شورای عالی روابط خارجی و تشکیل آن، ایدهای بوده است که سالها در ذهن مقام معظم رهبری وجود داشته است که از مشکل تشکیلات تا ضرورت به وجود آمدنش. از این حیث که به لحاظ شرایط خاص کشورمان و فعالیتهای اجرایی گستردهای که در روابط خارجی ضرورتاً بعد از پیروی انقلاب اسلامی باید صورت میگرفت و عقبماندگیهایی که در عرصههای گوناگون فرهنگی، سیاسی، نظامی، امنیتی و اقتصادی در حوزه روابط خارجی وجود داشت و به این دلیل که مسئولان اجرایی هر یک از این عرصهها هم به طور جدی درگیر پیشبرد فعالیتهای عرصه تحت مدیریت خود در حوزه روابط خارجی بودند. لذا تشکیل یک نهاد با نگاه راهبردی از بالا و جامع و به دور از فعالیتهای اجرایی و البته مطلع از نیازهای کشور و چشمانداز فعالیتهای آتی، از گذشته نه چندان دور در نظر ایشان ضرورت داشته است. در ماههای پایانی دولت آقای خاتمی، مقام معظم رهبری موضوع را با آقای کمال خرازی که آن زمان مسئولیت وزرات خارجه را داشتند مطرح کردند.
* چرا این موضوع با آقای خرازی مطرح شد؟
** چون ایشان آخرین فردی بود که در حوزه فعالیت اجرایی در حوزه روابط خارجی و در بخشی که جزء با اهمیتترین بخشهای آن بود یعنی در جایگاهی که تنظیمکننده سیاست خارجی کشور است قرار داشت. از سوی دیگر ایشان در ماههای پایانی فعالیت دولت هشتم در حال فراغت از فعالیتهای اجرایی بود. لذا پس از طرح موضوع از سوی مقام معظم رهبری بررسیهایی به صورت مشترک در دفتر مقام معظم رهبری آغاز شد.
* با مسئوولیت آقای خرازی؟
** آن موقع مسئولیت مشخصی نبود ولی بررسیها با محوریت آقای خرازی انجام میشد. این مباحث ادامه پیدا کرد و بعد از مدتی پیشنهادات اولیه خدمت مقام معظم رهبری تقدیم شد و پس از آن در چارچوبی که ایشان تعیین فرمودند شورای راهبردی روابط خارجی در جمهوری اسلامی ایران متولد شد.
* قرار است برای این شورا جایگاه قانونی تعریف شود؟
** فعالیتهای اجرایی که در عرصههای گوناگون پراکنده است در حوزه سیاستگذاری وقتی نیاز به اقدامات تقنینی پیدا میکند، در مجلس شورای اسلامی مطرح میشود. در آنجا هم یک کمیسیون مشخصی با نام امنیت ملی و سیاست خارجی نقش خود را ایفا میکند. اما در حوزه فکر و اندیشه، در حوزه بسترسازی برای ظهور و بروز افکار و اندیشههای نو، در حوزه نظارت بر عملکرد و فعالیت روابط خارجی جای مشخصی وجود ندارد. این نظارت یا همان مونیتورینگ غربیها به این معنا است که هر کدام از بخشها اعم از دولتی، خصوصی و تعاونی، نهادهای عمومی و غیردولتی حتی مردم چه تأثیری بر روابط خارجی دارند. این نظاره کردن و بررسی امروز متولی واحدی ندارد.
* شما میخواهید نظارت کنید؟
** ببینید یک حوزههایی از روابط خارجی که حد فاصل بین چشمانداز بیست ساله کشور و سیاستهای کلی نظام با آنچه که به برنامه تبدیل میشود و اسمش را میگذارند «راهبرد»، امروز کاملاً به صورت یک حلقه مفقوده احساس میشود.
* و شما میخواهید آن حلقه را پیدا کنید.
** ما در این شورا به منظور ارائه پیشنهادات راهبردی به مقام معظم رهبری برای پرکردن این فاصلهای که امروز مشاهده میشود ایفای نقش میکنیم.
* به هر حال قوای مجریه و مقننه مشترکاً موظفاند این راهبردها را تعریف و پیگیری کنند...
** البته در حوزه سیاستهای کلی، مقام معظم رهبری تعیینکننده هستند.
* حتماً همینطور است. اما سؤال من این است که چرا این شورا در قوه مجریه شکل نگرفت؟
** خوب قوه مجریه هم به این موضوع پرداخته و برنامهریزی هم کرده است. مثلاً من شنیدم در وزارت امور خارجه در دولت نهم، شورایی حتی با نام مشابه تشکیل شده است. در دولت سابق هم یادم هست آقای خاتمی به صرافت افتادند که مسائل استراتژیک خارجی را در یک شورا متشکل از تعدادی از اعضای کابینه طرح و بررسی کنند. حتی فارغ از کمیسیونهایی که در آییننامه داخلی هیأت وزیران تصویب شده بود، این شورا تشکیل هم شد.
* پس مشابه این شورا در جاهای دیگری هم هست؟
** بله هست ولی فکر میکنم هیچ کدامشان مستقلاً نقش ارائه نظر و پیشنهاد به مقام معظم رهبری و ارتباط و تعامل مستقیم با ایشان را ندارند.
* سپس به طور واضح وظیفه شورا میشود...؟
** طبق قانون اساسی وظایفی نظیر تعیین سیاستهای کلی نظام، تصویب چشمانداز و حرکتهای کلی در عرصههای مختلف برعهده رهبری است. خوب در اینگونه مسائل هم هر گاه ایشان مناسب بدانند، در این عرصهها خدمتشان نظر مشورتی ارائه میگردد.
در روابط خارجی ارائه مشورت به ایشان از وظایف این شورا است پس در واقع این شورا در طول یا عرض فعالیتهای قوه مجریه یا مقننه نیست. هیچچیزی را هم مستقیماً به دستگاهها ابلاغ نمیکند بلکه اگر هر نظری در این شورا مطرح شود و نهایتاً به تصویب برسد،خدمت مقام معظم رهبری تقدیم میشود.
ایشان هم اگر ضرورت بدانند، به عنوان یک نظر قابل اجرا به دستگاه اجرایی یا مراجع قانونگذاری و یا ذیربط دیگر ارجاع میدهند.
* نقش شورا در فرآیند تصمیم چیست؟
** تصمیمسازی نه تصمیمگیری.
* پارادایم شورای راهبردی روابط خارجی چیست؟
** سند چشمانداز و طی مسیر به سمت آن و تحقق اهدافش به عنوان سندی محکم، الگوی پیش روی ماست لذا یکی از بحثهایی که در ابلاغیه مقام معظم رهبری به آن توجه شده، این است که شورا نظرات خودش را در این حرکت و در حوزه روابط خارجی به ایشان ارائه کند که آیا حرکت به درستی انجام میشود و یا خدای ناکرده در دور شدن از افقهای چشمانداز است.
* به نظر شما حرکت کند کشور و دستگاه دیپلماسی پس از ابلاغ سند چشمانداز، دلیل تشکیل این شورا از سوی مقام معظم رهبری بود؟
** نه الزاماً! به نظر من در دورههای مختلف نظام جمهوری اسلامی، ضرورت ایجاد برخی از تشکلها، ادغام یا اصلاح آنها احساس و اعمال شده است. البته ممکن است یکی از مهمترین دلایل پرداختن به این اصلاحات، برخی از این ناکارآمدیها و کاستیها در عرصههای گوناگون باشد ولی تشکیل شورای راهبردی الزاماً جبران نواقص نبود بلکه تشکیل یک نهاد مشورتی در مسیر تکاملی جمهوری اسلامی ایران بود.
* سازوکار تعامل شورا با نخبگان چگونه تعریف شده است؟
** شورا در قالب 4 کمیسیون فعالیت خود را دنبال میکند؛ فرهنگی، دفاعی، اقتصادی و سیاست خارجی. در هر کدام از کمیسیونها، نخبگانی که در عرصه فکر و اندیشه در دانشگاهها تئوریپردازی میکنند، به همراه مجریانی که سالیان متمادی مسئولیت اجرایی در عرصههای مرتبط با روابط خارجی داشتند، همفکری و مشارکت میکنند. علاوه بر اینها، اشخاص حقیقی و بنگاههایی هم هستند که نه در حوزه آکادمیک و نه در حوزه فعالیت اجرایی مربوط به حکومت و دولت حضور نداشتهاند اما در فعالیت شخصی خودشان به لحاظ تجربی، سالهای متمادی در فعالیتهای مرتبط قلم و قدم زدند هم ارتباط مستقیمی با کمیسیونهای شورا دارند.
* نخبگان خارج از کشور چطور؟
** فعلاً در حوزه داخل آغاز شده و طبیعتاً گسترده فعالیت شورا به داخل ختم نمیشود و میتواند با نخبگانی که در عرصه مسائل مشرق زمین و جمهوری اسلامی ایران صاحب فکر و اندیشه هستند، ارتباط برقرار کرده و از نظراتشان بهرهمند شود. البته متناسب با اولویتبندیهایی که فعلاً وجود دارد، ما نخبگان داخلی و ایجاد بانک اطلاعاتی برای آنها را در دستور کار خود داریم.
* نقش عمده کمیسیونها و شورا چیست؟ اعضای شورا چه کسانی هستند؟
** کمیسیونها هماهنگکنندهاند. در واقع یک نوع حلقه اتصاال میان بخشهای گوناگون مرتبط.. طبیعتاً با این تعریف، مثلاً در حوزه اقتصادی، وزرایی که نقش راهبردی در فعالیتهای اقتصادی مرتبط با روباط خارجی دارند، در کمیسیون اقتصادی عضو هستند؛ مثلاً وزیر اقتصاد و دارایی، وزیر بازرگانی، رئیس کل بانک مرکزی، رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی و... اینها عضو اصلی هستند و بنا به موضوع، ممکن است افراد دیگری هم در کمیسیون حضور پیدا کنند. در کمیسیونهای دیگر هم به طور مشابه همینطور است.
* فهرست مشخصی از اعضای همکار در کمیسیونهای شورا وجود دارد؟
** بله!
** قابل ارائه به رسانهها است؟
** فکر نمیکنم محرمانه باشد.
* شورا و کمیسیونها تا به حال چند بار تشکیل جلسه دادهاند؟
** خود شورا به طور لاینقطع از سوم خردادماه امسال به طور مرتب و هر هفته تشکیل جلسه داده است؛ به غیر از یک بار که جلسه به تعطیلات خورد. البته کمیسیونها مدتی طول کشید تا ترکیب و ساختار آن مشخص شد.
* میگویند قبل از انتشار حکم رهبر معظم انقلاب، شورا کار خود را آغاز کرده بود.
** اعلام صدور حکم توسط رسانهها با کمی فاصله از سوم خردادماه انجام شد؛ بنابراین این اطلاعرسانی در مورد شورا کمی با تأخیر صورت گرفت نه این که شورا قبل از حکم فعالیت میکرد.
* نتیجه کار شوراها هم قرار است دیر اعلام شود؟
** ببینید! اصلاً از این شورا نباید انتظار یک فعالیت خلقالساعه و تصمیمگیری فوری در مورد مسائل تاکتیکی که امروز نظام در اثر روابط خارجی در گروی آن است، داشت. ما گزارشهایی به رهبری دادیم و حتی ممکن است اطلاعرسانی عام هم داشته باشیم که البته زمان میبرد و بایستی متکی به مستندات و پژوهشهای علمی و کارشناسانه باشد.
* اشاره کردید که تلاش شورا بر این است که در حوزه مسائل تاکتیکی ورود نداشته باشد اما این شبهه وجود دارد که بالاخره ارتباط بین مسائل راهبردی و مسائل کلان نظام و تصمیمگیری در مورد آنها در تعامل مستقیم با مسائل تاکتیکی است؛ در این مورد کمی بیشتر توضیح دهید.
** در ابلاغیه دو صفحهای که شورا به عنوان راهبرد خودش برای تشکیل به آن نگاه میکند، ارائه پیشنهاد در عرصه روابط خارجی و در بخشهای گوناگون است اعم از این که پیشنهاد یک راهبرد، یک سیاست یا یک راهکار باشد، ممکن است در یک تاکتیکی هم براساس یک بررسی جامع کارشناسانهای به تصمیم برسد که باید آن را خدمت مقام معظم رهبری پیشنهاد کند اما همانطور که عرض کردم، از شورا انتظار نمیرود در تمام فعالیتهای اجرایی در عرصه روابط خارجی دخالت کند. البته شورا در ارائه توصیههای سیاستی در بخشهای گوناگون محدود نیست. بیشتر حرف هم ناظر به این بود که فعالیت دستگاههای اجرایی متوقف به اظهارنظر شورا نیست، شورا هم هیچ مسئولیتی در خوب و بد فعالیتهای جاری ندارد.
* قبول دارید که این شورا موازیکاری میکند؟
** به نظرم در بعد فکر و اندیشه موازیکاری ایرادی ندارد. مراکز تحقیقاتی گوناگون در کشور هستند، اما ارتباط نامناسب بین این مراکز آن چیزی است که ما از آن مینالیم. نباید این مراکز تولید فکر مثل جزایر مستقل بدون ارتباط باشند.
* یعنی الآن شورای راهبردی به عنوان مغز متفکر و هماهنگکننده آن جزایر از بالا عمل میکند یا کار خودش را برای رهبری میکند؟
** ضمن احترام به نگرانی شما، عرض میکنم که در حوزه فکر و اندیشه تا هر جا که به اجرا درنیامده هر چه قدر تنوع و تکثر باشد خوب است، امکان مقایسه را هم برای تصمیمگیران فراهم میکند.
متن کامل این مصاحبه را در همشهری آنلاین (WWW.hamshahrionline.ir) بخوانید.