سیدمهدی مدنی
منطقه خاورمیانه از دیر باز مورد توجه ویژه قدرتهای بزرگ بوده و در آینده نیز این توجه تداوم مییابد. وجود منابع عظیم انرژی نفت و گاز، ایجاد رژیم اسرائیل و مبارزه اعراب با آن و از طرفی به منصه ظهور رسیدن اسلام سیاسی در این منطقه، توجهات را بیش از پیش به این منطقه معطوف کرده است.در همین راستا دولتهای بزرگ کوشیدهاند فرآیندهای جاری دراین منطقه را در راستای اهداف خود تعریف کرده و از تحولات جاری به نحو مطلوب بهرهبرداری کنند.
ایجاد دولتهای دست نشانده و همچنین انعقاد قراردادهای سیاسی، نظامی و اقتصادی از جمله این اقدامات است. فروش تسلیحات پیشرفته به کشورهای منطقه یا انعقاد قراردادهای امنیتی در همین راستا قابل تحلیل است. آنچه در این نوشتار میآید نگاهی به خریدهای تسلیحاتی دو کشور عربستان سعودی و امارات متحده عربی در سالهای گذشته است.
دلیل آنکه چرا کشورهای منطقه خصوصا این دو کشور به سمت میلیتاریسم حرکت کردهاند را میتوان در مولفههایی چون علاقه پایدار به نظامیگری، نا امنی در عراق، افغانستان و اخیرا یمن مشاهده کرد.علاوه براین غرب پس از انقلاب، پروژه ایران هراسی در منطقه را با جدیت مورد پیگیری قرار داده است. تاکید بر غیر صلحآمیز بودن اهداف ایران در امور امنیتی و سیاسی و همچنین غیر صلح آمیز جلوه دادن فعالیتهای اتمی ایران مصادیقی از این اقدامات است.در ادامه تلاش میشود بر اساس آمار منتشر شده میزان خریدهای تسلیحاتی دو کشور عربستان و امارات را بیان نماییم. بر اساس آمار منتشر شده توسط «موسسه تحقیقاتی بینالمللی صلح استکهلم» از سال 2005 تمایل مضاعفی برای انتقال سلاحهای متعارف به چشم میخورد. این میانگین سالانه برای سالهای 2004 تا 2008، 21درصد نسبت به میانگین سالهای 2000 تا 2004 رشد داشته است. بر اساس همین گزارش، ایالات متحده آمریکا و روسیه به عنوان بزرگترین صادرکننده تسلیحات در جهان هستند و کشورهای آلمان، فرانسه و بریتانیا در تعقیب این دو کشور هستند.
آسیای شرقی، اروپا و خاورمیانه بزرگترین دریافتکنندگان اسلحه در سراسر جهان هستند. در دوره 2004 تا 2008 این کشور چین بوده که لقب بزرگترین خریدار تسلیحات را با خود یدک میکشد و پس از آن کشورهای هند، امارات، کرهجنوبی و یونان قرار دارند. بر اساس آمار این موسسه، فروش تسلیحات در جهان روند رو به افزایش داشته است. مجموع تولید سلاحهای 100 شرکت تولیدکننده اسلحه در جهان بالغ بر 347 میلیارد دلار بوده که از این میزان چیزی بالغ بر61 درصد سهم شرکتهای آمریکایی در این فرآیند است.
بهطور اخص در مورد خاورمیانه آمار منتشر شده توسط این موسسه، حکایت از روند رو به رشد هزینههای نظامی دارد در حالی که در سال 1999 منطقه خاورمیانه پذیرای 48.6 میلیارد دلار اسلحه بوده، این رقم در سال 2000 به رقم 53.8 میلیارد دلار رسید. در سال 2001 خریدهای تسلیحاتی خاورمیانه به رقم 56.9 میلیارد دلار رسیده که در سالهای بعدی به ترتیب به رقم 54.8 و 56.4 میلیارد دلار رسید.
بر اساس آمار این موسسه، حجم خریدهای تسلیحاتی در کل خاورمیانه در سال 2008 به رقمی بالغ بر 57.6 میلیارد دلار رسیده است.
اما بنا برآمار منتشر شده، عربستان سعودی جزو یکی از 15 کشور برتر جهان در خریدهای تسلیحاتی در سال 2008 است. این کشور در رده نهم جهانی ایستاده و مبلغی بالغ بر 38.2 میلیارد دلار را بر سر پروژههای تسلیحاتی خرج کرده است. یکی از راههای اندازهگیری نظامیگری، درصد تولید ناخالص داخلی هزینهشده کشورها در زمینه نظامی است که عربستان براساس آمار موسسه بینالمللی صلح استکهلم در این راه 9.3 درصد تولید ناخالص داخلی خود را به خریدهای تسلیحاتی اختصاص داده است.
کشور عربستان در این راه با کشورهای بریتانیا و آمریکا ارتباط نزدیکی را از گذشتههای دور برقرار کرده است. بهواقع دو کشور بریتانیا و آمریکا بزرگترین فروشنده تسلیحات به عربستان هستند. برای مثال عربستان و انگلستان قراردادی نظامی به ارزش ۳۵ میلیارد دلار به امضا رساندهاند که به موجب آن دهها جنگنده فوق پیشرفته «تایفون» به نیروی هوایی عربستان تحویل خواهد شد.
همچنین باید گفت که در سال 2009 عربستان سعودی سه میلیارد و 300 میلیون دلار خرید تسلیحاتی داشته است. همچنین شبکه العرب آنلاین طی گزارشی اعلام کرد عربستان سعودی با اختصاص 40 میلیارد دلار، بالاترین حجم هزینه تسلیحاتی را از آن خود کرده که از آن به عنوان «شکار شیر» یاد شده است.
اما حکایت در مورد امارات متحده عربی در سال 2009 پررنگتر از گذشته است. این کشور برای اولینبار با کشور فرانسه وارد یک پیمان امنیتی مشترک شد و فرانسه را بعد از 50 سال بار دیگر در خلیج فارس مستقر کرد. این مهم به مدد قرارداد نظامی فرانسه و امارات به منصه ظهور رسید.
بر اساس قرارداد نظامی دو کشور، فرانسه پایگاه صلح را در امارات ایجاد کرده که دارای 500 پرسنل نیروی دریایی، هوایی و ارتش است. این پایگاه مجهز به چهار جت جنگنده است. همچنین در برخی خبرگزاریها احتمال فروش 60 جنگنده «رافال دوسو» به امارات مطرح شده است. این اقدامات امارات را باید در کنار رفتارهای دیگر وی مانند انعقاد قرارداد هستهای با فرانسه مورد تحلیل قرار داد. خاصه آنکه در نظر داشته باشیم فرانسه پس از سارکوزی مواضع تندی علیه ایران اتخاذ کرده و امارات بیجهت این کشور را برای همکاریهای استراتژیک در نظر نگرفته است.
به گزارش رویترز، سخنگوی آژانس همکاری امنیتی دفاعی وابسته به وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) در گزارشی اعلام کرد: امارات در سال مالی 2009 میلادی با خرید هفت میلیارد و 900 میلیون دلار، در صدر فهرست کشورهای واردکننده سلاح از آمریکا قرار گرفت. به بیان دیگر بیش از 21 درصد فروش سلاحهای آمریکایی به امارات صورت گرفته است.
این در حالی است که خبرگزاریها در اواخر دوره بوش از بزرگترین معامله تسلیحاتی میان امارات و آمریکا خبر داده بودند.
براساس این معامله تسلیحاتی، امارات عربی متحده برای خرید موشک از شرکت آمریکایی «ریتون» قراردادی به ارزش 3.3 میلیارد دلار امضا کرد. طبق این قرارداد، امارات عربی متحده قرار بود سیستمهای پیشرفته با قابلیت نصب سه موشک پاتریوت، از شرکتهای آمریکایی «ریتون» و «لاکهید مارتین» خریداری کند. این قرارداد شامل تامین فناوری، آموزش و عرضه سیستم موشکهای میانبرد بود که در راستای اقدام نیروهای مسلح امارات عربی متحده برای ایجاد یک سپر دفاعی چندلایه در این کشور صورت میگرفت.
بنابر اعلام خبرگزاری فرانسه، امارات به قطب خریدهای تسلیحاتی آمریکا تبدیل شده است. علاوه بر این بوش در اواخر دوران ریاستجمهوری خود سخن از امضای قرارداد همکاری هستهای با امارات عربی متحده به میان آورد.
در پایان باید اشاره داشت که این اقدامات از جانب دو کشور امارات و عربستان باید به دقت زیر نظر گرفته شود. ارتباط نزدیک امارات با فرانسه و همچنین ایالات متحده که مدام علیه ایران ادعاهای واهی دارد، میتواند در خور توجه مسئولان سیاست خارجی باشد.