مهدی جوکار / کارشناس ارشد مطالعات خاورمیانه
در منطقه خاورمیانه، اختلافات مرزی و ادعاهای ارضی و همچنین تضادهای ایدئولوژیک، از عوامل بالقوه و بالفعل ایجاد بحران در منطقه بهحساب میآیند. در حقیقت تعارضات بین دولتها و سیاستهای توسعهطلبانه برخی از این کشورها، مهمترین عامل تهدید علیه صلح و امنیت در خاورمیانه هستند.
این اختلافات و توسعهطلبیها تاکنون نقش برجستهای در شکل و جهتدهی به روابط سیاسی و اقتصادی کشورهای خاورمیانه ایفا کردهاند و در دهههای گذشته، نقش عمدهای در بر هم زدن امنیت و ثبات منطقه داشتهاند. یکی از وقایعی که ظرف چند دهه گذشته اتفاق افتاده است، مساله گسترش خریدهای سلاح است که هم باعث ایجاد نوعی رقابت تسلیحاتی بین کشورهای منطقه و هم بر هم خوردن نظم منطقهای شده است. با ذکر دلایل بسیار میتوان وجود میلیتاریسم در خاورمیانه و پیگیری آن توسط کشورهای منطقه را اثبات کرد.
از لحاظ سیاسی و پیگیری اهداف امنیتی در خاورمیانه، میتوان سه طیف از کشورها را مشاهده کرد:
1 - طیف اول شامل کشورهایی همچون ایران، سوریه و گروه حماس و حزبالله است. این گروه عموما ساختار کنونی نظام بینالملل (با هژمونی آمریکا) را و بالطبع ساختار قدرت در منطقه را قبول ندارند.
نگرانی این کشورها بیشتر بهدلیل حضور آمریکا در منطقه است که معتقدند، آمریکا خواهان تحمیل الگوها و سیاستهای مورد نظر خود در منطقه است، این باعث شده که کشورهای این طیف، بهویژه ایران، از حضور دولتهای غربی مخصوصا آمریکا اعلام نگرانی کرده و خواستار شکل دادن به ترتیبات امنیتی بر اساس همکاریهای نزدیک میان کشورهای منطقه باشند.
وقوع انقلاب اسلامی 1357(1979) در ایران باعث شد که رژیم شاه ساقط و رژیمی با ایدئولوژی اسلامی که مخالف حضور آمریکا در منطقه و برتری آن در جهان است، بر سر کار آید. این رخداد باعث به خطر افتادن منافع آمریکا در منطقه و ترس از گسترش انقلاب ایران به سایر دولتهای منطقه شد بههمین دلیل آمریکا از همان ابتدا به هر صورت ممکن سعی براندازی نظام جمهوری اسلامی داشت. یکی از راههای رسیدن آمریکا به هدف خود، فروش تسلیحات به کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی و افزایش قدرت نظامی آنها و ایجاد نوعی بازدارندگی و توازن قوا در مقابل ایران است.
2 - طیف دوم شامل کشورهای عرب حوزه خلیج فارس همچون عربستان سعودی و امارات متحده عربی و همچنین مصر و اردن است. این کشورها بیشتر خواهان حفظ وضع موجود هستند، چرا که اغلب این کشورها دارای رژیمهای پادشاهی هستند و بقای آنها در حفظ وضع موجود است. این دولتهای عرب دشمن اصلی خود در منطقه را ایران و رژیم صهیونیستی میدانند.
رابطه رژیمهای عرب با ایران در سدههای طولانی بر اختلافات و بیاعتمادیهای مذهبی و رقابتهای سیاسی استوار بوده است. دولتهای عرب که اکثرا اهل تسنن هستند با ایران که زادگاه اسلام شیعی است، بر سر رهبری جهان اسلام رقابت دارند. تعدادی از دولتهای عرب، ایران را بهعنوان قدرت اشغالگر سرزمینهای عربی بهحساب میآورند. دولتهای عرب همچنین بعد از وقوع انقلاب اسلامی در ایران، ترس نفوذ تشیعگرایی در سرزمینشان را دارند.یکی دیگر از دغدغههای اعراب در قبال ایران، برنامه هستهای ایران است. رژیمهای عرب بر این باورند که هدف برنامه هستهای ایران، دستیابی به سلاحهای هستهای است.
از طرفی وجود رژیم صهیونیستی و اشغال فلسطین توسط این رژیم، باعث شده است رژیمهای عرب هر چه بیشتر احساس عدم امنیت کنند. وقوع چند جنگ بین دولتهای عرب با رژیم صهیونیستی (در سالهای1948، 1953، 1967و 1973) و شکست اعراب از رژیم صهیونیستی و اشغال سرزمینهای زیادی از اعراب توسط رژیم صهونیستی بویژه پس از جنگ سال 1967 باعث ترس هرچه بیشتر اعراب از رژیم صهیونیستی شده است.از طرفی نیز فقدان تجربههای نظامی، جمعیت و وسعت نسبتا کم رژیمهای عرب، باعث احساس عدم امنیت بیشتری برای اعراب شده است.به این دلایل دولتهای عربی شدیدا احساس عدم امنیت میکنند و به دنبال راهکاری برای حفظ بقا، به سراغ نظامیگری و خریدهای کلان نظامی و عضویت در پیمانهای دفاعی با آمریکا و همچنین همکاری با ناتو میروند.
بهعنوان مثال: امارات متحده عربی و عربستان سعودی بین سالهای 2001 تا 2007 در صرف هزینههای تسلیحاتی بین 50 کشور جهان، به ترتیب رتبههای چهارم و بیست و یکم را کسب کردند و طبق آمار در سال 2006، عربستان سعودی 28میلیارد دلار، معادل 8.5 درصد تولید ناخالص داخلی خود و بر اساس سازمان سیا در سال 2005، امارات متحده عربی 3.1 درصد از مجموع تولید ناخالص داخلی خود را صرف هزینههای تسلیحاتی کرده است و در دسامبر 2009، امارات قرارداد خرید موشکهای «پاتریوت» به ارزش 3.3 میلیارد دلار را با آمریکا امضا کرد، بهعلاوه اینکه دو کشور در حال مذاکره بر سر انعقاد یک قرارداد 9 میلیارد دلاری شامل سامانههای دفاع موشکی و بالگردهای موسوم به «باز سیاه» بودند و همچنین عربستان تنها در یک فقره خرید نظامی در سال 2007، قراردادی به ارزش 7.25 میلیارد دلار برای خرید 72 فروند هواپیمای جنگی «یورو فایتر» از یک کنسرسیوم مختلط سازنده هواپیمای نظامی در اروپا منعقد کرده است و قراردادی به ارزش 2.2 میلیارد دلار با یک شرکت ایتالیایی برای خرید شش فروند رزمناو برای ناوگان دریاییاش منعقد کرده است. وزارت دفاع آمریکا اخیرا با انتشار گزارشی اعلام کرده که امارات متحده عربی در سال مالی 2009 در صدر خریداران سلاحهای آمریکایی قرار داشت.
3 - طیف سوم رژیم صهیونیستی را دربر میگیرد. این دولت از مدتها قبل از شکلگیریاش مورد مخالفت جدی اعراب قرار گرفت و قیامهای اعراب در سالهای آخر دهه 20 و اوایل دهه 30 علیه رژیم صهیونیستی شاهدی بر این مدعاست و این موضوع از همان ابتدا رژیم صهیونیستیها را درگیر معضل پیچیده امنیت و ترس از اعراب کرده است. در سال 1948، اولین جنگ رسمی اعراب و رژیم صهیونیستی رخ داد که با شکست اعراب به پایان رسید و این مساله مقدمهای برای جنگهای بعدی اعراب و رژیم صهیونیستی در سالهای 1953، 1967، 1973 شد.به این ترتیب مساله اعراب و رژیم صهیونیستی به یکی از حادترین و پیچیدهترین معضلات امنیتی منطقه خاورمیانه تبدیل شده است و رژیم صهیونیستی همواره از جانب مسلمانان احساس خطر شدید میکند.