محمد طاهری
حتما کلماتی چون محاربه و محارب بواسطه استعمال فراوان در روزهای اخیر به گوش شما آشنا است. اینها کلماتی است که از زبان مسئولین و مقامات قضائی بعد از جریان عاشورای ششم دی امسال که در آن برخی از نیروهای معاند و برانداز داخلی و خارجی اقدام به هتک حرمت حضرت اباعبد الله الحسین (ع) و بسیاری از آرمانها و مقدسات ملی و مذهبی مردم نمودند، ایراد شد. در این راستا برخی از روشنفکر نمایان اصلاح طلب!!! که مبانی سکولاریسم دینی را به دقت منطقی در خود نهادینه نموده و سیر قهقرایی خود را تا مخالفت تام و معاندت با نظام مردمسالار دینی با مدل ولایت فقیه می پیمایند، همچون گذشته اقدام به ارائه تفاسیری سکولار از محارب و محاربه نموده و با استفاده از فقه لیبرالیستی و نه جواهری خود، حکم به محارب نبودن و بی گناهی تمامی مجرمین دستگیر شده نمودند!!!
در این راستا تعریف محارب و محاربه و نیز تبیین موجز و مختصر این دو عنوان را لازم دانستیم. حکم محارب از سوره مائده آیه33 برداشت می شود که در مورد آن روایات فراوانی نیز وجود دارد. در تعریف محارب فقهای عظام عنوان داشته اند: “هر آن کسی که شمشیر را برهنه کند یا آن را تجهیز می نماید تا مردم را بترساند و می خواهد در زمین فساد نماید در خشکی باشد یا دریا در شهر یا غیر آن شب یا روز مرد باشد یا زن “ 1()
در تحریر الوسیله حضرت امام خمینی(ره) اختصاص حکم به “کسی که سلاح را برهنه کند” به پیروی از روایات صورت گرفته است. این درحالی است که مطابق فتوای برخی از بزرگان چون علاءالدین حلبی در بحث جهاد کتاب اشاره السبق ص144، دربحث حدود کتاب ارشاد ج2، الینابیع الفقهیه ج23 و جواهر الکلام ج41، بهتر آن است که قید برهنه کردن سلاح در تعریف محارب اعتبار نشود که در این صورت اگر کسی سنگی بردارد یا چوبی به دست گیرد یا کسی را به شدت بگیرد یا دست خود را مشت کند و اظهار زورگویی نماید طبق آیه محارب خواهد بود. این حد مشروط به تکلیف است و بچه ها را شامل نمی شود. 2()
برخی از دلایل تعمیم حکم محارب به سلاح و غیرسلاح عبارتست از:1 ) محاربه در لغت به معنای مقاتله و حمله قهر آمیز به جان، مال و ناموس است اگر چه غالبا به کمک سلاح صورت می گیرد اما سلاح در مفهوم آن دخیل نیست و این غالبی بودن موجب نمی گردد که حکم محارب اختصاص به مواردی باشد که از سلاح استفاده شده است بلکه مواردی نیز که بدون سلاح بوده است را در بر می گیرد.
2) عرف از آیه محارب نتیجه ای را برداشت می کند که همان نتیجه در محاربه مسلحانه نیز به وجود می آید از قبیل ترساندن مردم و سلب امنیت و آسایش آنان و تلاش برای ایجاد فساد در زمین.
3) روایات خاصه فقهی وجود دارد که به دلیل عمومیت و اطلاقی که دارند مورد عدم سلاح را در بر می گیرد.
ناگفته نماند روایاتی نیز وجود دارد که بیان می کند محاربه در صورتی ثابت می شود که با سلاح انجام گیرد البته این روایات از نظر فقهی دلالت محکمی بر این مطلب ندارد و قابل رد می باشد.
در این روایات امام (ع) می خواهند این نکته را روشن نمایند که محاربه متوقف بر کشتن و زد و خورد و گرفتن مال نیست بلکه سلاح کشیدنی که موجب ترس و وحشت مردم شود اگر چه به قتل و گرفتن مال بینجامد، برای تحقق محاربه کافی است علاوه بر این، عنوان سلاح که در روایت ها آمده اعم است از شمشیر و امثال آن بلکه چنانکه در “کشف اللثام” آمده هر ابزاری را که در جنگ و زد و خورد به کار می آید و موجب ترس و وحشت می شود در بر می گیرد. سلاح بدین معنا از زمانی به زمانی و از مکانی به مکانی دیگر تغییر می کند چه بسا می توان ادعا کرد که اطمینان فقهی وجود دارد که هر کس با ابزارهایی مثل چوب دستی و باتوم و یا پرتاب سنگ و یا ابزار کشنده دیگری راه را ناامن کند و عابران را بکشد یا اموالشان را بستاند حکم مجازات او عین مجازات محارب است.
فرض1- حال سوال در آنجاست که اگر شخص به خاطر ضعف خود یا نیرومندی طرف مقابل موفق به ایجاد ترس در خارج نشود آیا مشمول حکم محارب است یا خیر؟ مرحوم صاحب جواهر و حضرت امام خمینی (ره) قائل به تفصیل شده اند. امام می فرماید: اگر ضعیفی است که ترساندنش برای هیچ کس ترسی به وجود نمی آورد به این محارب می گویند ولی اگر بنابر ضعفی که دارد این ترس در بعضی از اشخاص به وجود می آید ظاهرا در حکم محارب است. ولی این تفصیل خلاف آیه است به این خاطر صاحب شرایع و صاحب قواعد حد محارب را در این مورد ثابت کرده اند و گفته شده بلکه هر عملی که بالقوه موجب ترس و وحشت باشد اگر چه ترس و وحشت به عللی فعلیت نیابد از مصادیق محاربه با خدا و پیامبر (ص) است. مراد از محاربه با خدا و رسول، محاربه با مسلمانان است ولی به منظور بزرگ جلوه دادن آن و توجه دادن به اهمیت امت اسلامی لفظ محارب در آیه به خدا و رسول اضافه شده است.
فرض2- سوال دیگر آنکه هر گاه شخص سلاح بکشد و مردم را بترساند و قصد ارعاب هم داشته باشد ولی این کار او به قصد قتل و یا بردن اموال مردم نباشد بلکه برای رسیدن به هدف سیاسی یا شخصی باشد آتش زدن ماشین ها بعد از انتخابات، آیا این نوعی محاربه به حساب می آید؟1) در محاربه غرض و هدف نهایی او شرط نیست بلکه چون سعی در فساد زمین دارد و از طرفی باعث سلب امنیت و ترس مردم شده محارب است2 ) این حکم مبتنی بر آن است که معنای محاربه ترساندن مردم و سلب امنیت باشد اما اگر به معنی غارت کردن و گرفتن اموال مردم آشکارا با اعمال باشد، حکم محارب جاری نیست.
معنی محارب در آیه همان ایجاد فساد در زمین از طریق اخلال در امنیت و ارعاب مردم است چه به قصد اخذ مال و سرقت یا قصد تجاوز به جان و ناموس یا به غرض شخصی که باشد. حد محارب کشتن یا به دار آویختن یا بریدن دست راست و پای چ‘ یا تبعید است که حاکم در آنها مخیر است.3()
جمع بندی توصیف: از اقوال فقهی فوق می توان مولفه های ذیل را در تبیین محاربه و محارب مد نظر قرار داد:
1- امکان شمول حکم محارب به تمامی افراد در هر جایگاه سیاسی و مذهبی،2 - اطلاق محاربه به هر نوع ارعاب و ایجاد وحشت و سلب امنیت در جامعه،3 - در نوع سلاح و ابزار ارعاب و وحشت انگیزی هیچ گونه تفاوتی وجود ندارد،
4- قرض نهایی محارب مطرح نیست بلکه اگر کار او موجب فساد در زمین شود، مصداق محاربه است هرچند قرض او سیاسی یا شخصی باشد،5 - فرقی نیست در اینکه کار او به قصد اخذ مال یا سرقت یا تجاوز به جان و ناموس باشد.
حال با توجه به توصیف فقهی فوق از محاربه و محارب، و با عنایت به مصادیق شرارت و جنگ با نظام اسلامی و مردم که در بالا اشاره شد، می توان بدین نتیجه نایل گشت که مرتکبین حوادث اخیر مصداق اتم محارب برای نظام اسلامی بوده و زمینه سازان این محاربه نیز باید طبق فرمان مقام معظم رهبری و مطابق امر قانون به جزای عمل خویش برسند.