فرحروز صداقت
گروه هنر ـ عشقستان: از خودگذشتگی، فداکاری و دیگران را بر خویش مقدم شمردن نشانگر وجود فرهنگ ایثار در گستره باور و اعتقادات یک جامعه است. اگر نگاهی به جامعه خودمان در سه چهار دهه داشته باشیم، هزاران مثال مقابل چشمان ما تصویر میشود. اگر امروز ما در آرامش و استقلال به سر میبریم و اگر از موضع قدرت رو در روی همه مستکبران ایستادهایم، نباید فراموش کنیم که همه میهمان ضیافتی هستیم که عزیزترین انسانهای این سرزمین با ایثار و مقاومت خود آن را ترتیب دادهاند.
اگر چه سالهای دفاع مقدس و جهاد در جبهههای جنگ پایان پذیرفته است، اما جامعه امروز ما برای بقای خود نیازمند بقای فرهنگ ایثار، مقاومت و شهادت در میان آحاد مردم است. امروز اگر ملت ما بتوانند از موقعیتهای ممتاز و موفقیتهای تاریخی خود در جهت حفظ و بقای این فرهنگ بهره گیرند به یقین به پیروزیهای بزرگتری دست خواهند یافت. در این میان رسانههای گروهی در حفظ و تحکیم فرهنگ ایثار و مقاومت نقش بسزایی را بر عهده دارند.
چنانچه وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پیامی به مجمع خبرنگاران و نویسندگان دفاع مقدس اظهار میدارد: «در دنیای پر فتنه امروز که عصر انفجار اطلاعات لقب گرفته است و در زمانهای که مرزهای جغرافیایی معنا و مفهوم پیشین خود را در ساختار جدیدی از معرفت و تحول مبنایی در حیات بشری، رفته رفته از دست میدهند و اقتدار ملی هر کشوری در بعد فرهنگی آن جلوه مییابد، پاسداری از ارزشهای فرهنگی، رویکردی واقع بینانه و استراتژیک خواهد بود.» صفارهرندی در قسمت دیگری از این پیام به حماسه هشت سال دفاع مقدس و ثبت و ضبط همه زیباییها در ایام مقاومت که توسط بهترین فرزندان این مرز و بوم خلق شده است اشاره میکند و میافزاید: «خبرنگاران، نویسندگان و هنرمندان در تحقق این مهم نقش اساسی دارند و به قول شهید بزرگوار حاج حسین خرازی، ارزشهای دفاع مقدس را، هم باید درشت نوشت و هم درست تبیین کرد.»
نقش رسانهها
رسانهها در تبیین فرهنگ ایثار و مقاومت چقدر میتوانند مؤثر باشند و به این امر مهم دست یابند؟
«دکتر صادقی»، دکترای رسانه و استاد دانشگاه تهران عقیده دارد: رسانهها در توسعه فرهنگ ایثار و مقاومت همان طور که در زمان جنگ نقش تهییجی و برانگیزاننده داشتند، امروز به نحو دیگری این نقش را میتوانند ایفا کنند و آن زنده نگه داشتن یاد و نام و خاطره بزرگان، شهدا و سرداران بزرگ و وقایع مهمی است که در خلال جنگ رخ داده است. دکتر مرتضی گودرزی (دیباج) محقق و منتقد هنری باور دیگری دارد، او میگوید: بر این باورم که در حال حاضر و به گونهای که در حال انجام است، اگر رسانهها اصولاً به تبیین فرهنگ ایثار و مقاومت نپردازند، این فرهنگ ناب الهی آسیب کمتری میبیند. این نکته نه از روی گلایهمندی و اعتراض بلکه براساس یک نیاز است. در شرایطی که نشانهها و روشها و سیستمهای متعددی در جامعه وجود دارند که در تعارض حداقل صوری با این فرهنگ هستند، مخاطب با دو نوع رویکرد اجتماعی ـ فرهنگی دچار تعارض میشود. به ویژه این که چشمهای ناظری نیز در حال نظاره واقعیتهای موجود هستند.
دکتر گودرزی میافزاید: در جامعه امروز، بستر فعالیتهای ارزشی و طرح آنها به دلایل متعددی از جمله فاصله معناداری که بخش وسیعی از جامعه با شرایط دهههای قبل گرفته است، دارای ادبیاتی که با ادبیات آن روزها و سالها متفاوت است.
در این رابطه غلامرضا قلندریان مدیر مسئول روزنامه قدس به جایگاه رسانهها به عنوان یک ابزار و کانال دو طرفه بین حاکمیت و مردم اشاره میکند و میگوید: رسانه به عنوان یک بنگاه خبری و منبع تغذیه افکار در سطح جامعه، از محبوبیت و مقبولیت عام برخوردار است.
رسانهها در حوزه فرهنگ مقاومت هم میتوانند نقش تربیتی خویش را همچون دیگر حوزهها ایفا نمایند. نقش رسانه در تبیین یک موضوع به شکل صحیح و یا نادرست آن قابل نظاره است به عنوان مثال بعضی رسانهها در مورد کودکانی که در اثر اقدامهای سرکوبگرانه رژیم صهیونیستی به شهادت میرسند و میتوانند عاملی مهم در جهت افشای جنایتهای اسراییل در بعد رسانهای باشند، چنین وانمود میکنند که بزرگسالان فلسطین فرزندان خود را به خط مقدم میفرستند و در نتیجه این سؤال را در ذهنها ایجاد میکنند که چرا بزرگسالان کشته نمیشوند؟ و به دنبال آن این شبهه را به وجود میآورند که در فرهنگ شرقی برای جان انسانها ارزش قایل نیستند.
قلندریان به ایفای نقش رسانهها در پرداختن به موضوع فرهنگ مقاومت و ایثار اشاره میکند و ادامه میدهد: فرهنگ مقاومت و ایثار جزو باورهای دینی این مردم است. مفهوم ایثار در دوران دفاع مقدس جامعه عمل پوشیده و ایثارگران با جانفشانی و از خودگذشتگی خویش این واژه را کاملاً تبلور بخشیدند. لذا پرداختن رسانهها به این موضوع با توجه به جایگاه تأثیرگذار آنها بر روی افکار عمومی میتواند از طریق ساز و کارهای مفید، پاسدار و سفیر این ارزشها باشد.
سردار اثباتی مدیر بنیاد روایت فتح نیز نسبت به نقش رسانهها در تبیین فرهنگ ایثار و مقاومت نظر خوشبینانهای دارد، او میگوید: رسانه به عنوان شاخصترین وسیله ارتباط جمعی، در طول سالهای پس از انقلاب اسلامی، رسالت بزرگی را به انجام رساند که مهمترین آن معرفی فرهنگ ایثار و مقاومت در قالب اطلاعرسانی بود.
بیاغراق میتوان گفت که اگر تلاش رسانهها چه صدا و سیما و چه روزنامهها و مجلات و چه کتابها نبود، فرهنگ جبهه و شهادت و در یک کلام حماسه ایثار و مقاومت ناشناخته میماند و به دست فراموشی سپرده میشد.
جواد شمقدری مشاور هنری رئیسجمهور در این باره معتقد است امروز رسانهها به عنوان پیش قراول حرکتهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و بالاتر از همه حرکتهای فرهنگی عمل میکنند و فرهنگ ایثار و مقاومت که در دل خود، جوشش و جلوهگری دارد و ذاتاً برانگیزننده احساسات و عواطف و هماهنگکننده اراده بشری است، بیش از هر چیزی میتواند با ابزار رسانه به تهییج و تشجیع ملتها بپردازد.
رسانهها؛ موفق یا ناموفق؟
رسانهها تا چه اندازه توانستهاند نقش خود را پیرامون مفهوم فرهنگ ایثار که هم ژرفای دینی دارد و هم عطر اجتماعی و هم جنبه انسانی به منصه ظهور برسانند؟
سردار اثباتی به نقش نشریات اشاره میکند و میگوید: نشریات بعد از رسانههای صوتی و تصویری بیشترین مسئولیت را دارند. یکی از ماندگارترین کارهای رسانهای در معرفی فرهنگ ایثار و مقاومت تلاش جاودانه سید اهل قلم، شهید آوینی در برنامه روایت فتح میباشد و علاوه بر آن صدا و سیما، روزنامهها و مجلات هم در بیان این مهم نقش بسزایی ایفا کردهاند. چاپ تصاویر گویا از لحظههای انقلاب و صحنههای ناب جبهههای دفاع مقدس و به جلوه کشیدن دقایق و لحظات ایثار و جانفشانی رزمندگان و خلق آثار قلمی چون شعر، مقاله، خاطره و نقاشی از جمله فعالیتهای رسانهها بوده است و اگر این فعالیتها نبود امروز ما اثر چندانی از فرهنگ ایثار و مقاومت در جامعه نمیدیدیم.
دکتر مرتضی گودرزی به ملاحظات سیاسی، اقتصادی، صنفی و جناحی رسانهها اشاره میکند و میگوید: رسانهها تاکنون نتوانستهاند هیچ گونه تحولی جدی در ساختار بیانی خود برای تبیین و ترویج مجدد فرهنگ ایثار و مقاومت ایجاد کنند. امروز باید به بستری که برای تبلیغ و ترویج چنین فرهنگی که از فضای رسانهها تا جامعه امتداد مییابد به دقت نگریست. در یک برآورد بسیار ساده میتوان از نظر «حجم» به شرایطی رقابتی که ترویج دیگر فرهنگهای مصرفی، غربی، لائیک و حتی کنشمند غیراخلاقی و یا هرهری مذهب برای فرهنگ ایثار و مقاومت فراهم میآورند پی برد. البته طرح این بحثها به معنای متهم کردن فرد یا سیستم خاصی به صورت مستقیم نیست، بلکه طرح واقعیتهایی است که وجود دارد.
دیگر موردی که باید به آن اشاره کرد گسترش دامنه اباحهگری و فرهنگهای سطحی، تجملی و ایجاد رقابتهای مادی است که قطعاً خود رسانهها به ویژه رسانههای تصویری در آن دخالت دارند در چنین بستری طرح مسایل ارزشی از نظر کمیت و در بسیاری از موارد کیفیت اصولاً توان برابری و ایجاد توازن منطقی با رقبای خود را ندارند. بنابراین طرح آنها بیشتر از آن چه خدمت باشد به انزوای آن میانجامد.
غلامرضا قلندریان در مورد دستابی نشریات و رسانهها به موفقیت در حیطه فرهنگسازی ایثار و مقاومت میگوید: برخی نشریات با توجه به بستر و اربابان قلم و بینش نشریه، فرهنگ مذکور را خیلی بر نمیتابند و یا آن را مربوط به دورهای خاص قلمداد میکنند و یا بازخوانی نقش و کارکرد آن را مغایر با نیازهای نسل فعلی و خواستهها و آمال آنها میدانند.
اما فارغ از نشریات مذکور و نگاههای محدود و انزواگرایانه، باید اذعان نمود که نشریات ارزشی نیز در سالهای گذشته آن گونه که شایسته و بایسته فرهنگساز در این حوزه بوده، انجام وظیفه نکردهاند.
دکتر صادقی خوشبینتر از بقیه است. او میگوید: رسانههای ما در این زمینه کارهای نسبتاً خوبی انجام دادهاند و در مناسبتها برنامههای خوبی ارایه میدهند از جمله صدا و سیما در بعضی از سریالها و برنامههایش روایت فتح و ... که انصافاً قابل تقدیر است. اما اینها همه آن کارهایی نیست که باید میشده است. مفاهیم بسیاری درباره فرهنگ مقاومت و ایثار وجود دارد که باید با استفاده از بهترین ابزارها و تکنیکهایی که بیانگر این مفهوم باشد و به دور از هرگونه محدودیت، انتقال داده شود.
و شمقدری میگوید: در پرتو رسانه است که آرمانگرایی با هدف مقاومت و ایثار میتواند جان بگیرد و رسانهها با قابلیتهای مسحور کننده خود میتوانند همین نقش را بازی کنند.
پیشنهاد راهکارها
برای دستیابی رسانهها به یک راهکار ایدهآل در تبیین فرهنگ ایثار و مقاومت راهحلهای متفاوتی هست، چنانکه مدیر مسئول روزنامه قدس به حوزه روزنامهنگاری اشاره میکند و میگوید:
در حوزه روزنامهنگاری: 1- اختصاص یک فضای مناسب به این مطلب (یک صفحه، ستون در هفته، دو هفته و...)
2- مصاحبه با افتخار آفرینان این فرهنگ
3- معرفی جلوههای ایثار و مقاومت
4- پرداختن به اهمیت این موضوع و جایگاه آن در دفاع و تأمین امنیت و منافع ملی با توجه به تهدیدات پیوسته دشمنان نسبت به هویت انقلاب اسلامی
5- فراخوان مقاله به تناسب مناسبتها
6- برگزاری میزگرد با حضور ایثارگران
7- تجلیل از خالقان و آفرینندگان فرهنگ ایثار و برگزاری جشنوارهها و مسابقات، میتواند مؤثر باشد.
دکتر صادقی بازسازی و آفرینش هنری در مسایل جنگ را مهم میداند و میگوید: باید با دقت، در لابلای همه برنامهها این فرهنگ را جای داد، نه این که در برنامههایی فقط تحت عنوان دفاع مقدس؛ به عبارت دیگر باید یک گروه برنامهسازی بسیج شوند و با همکاری هم این فرهنگ را در همه برنامهها جاری سازند و هرکس به سهم خود با بیان هنری خودش به این قضیه بپردازد.
و سردار اثباتی میگوید: گام اول در این راه شناخت درست فرهنگ ایثار و بعد مخاطبشناسی است. با توجه به این که هیچ عملکرد و کنش رسانهای نمیتواند بیتوجه به مخاطب صورت گیرد، اصحاب رسانه باید فرا متن را نیز به خوبی بشناسند و از آن بهره بگیرند.
بعد از رسانهها به نظر میرسد مسئولان در عرصههای مختلف نقش مؤثری را در این زمینه بر عهده دارند. ظهور و بروز فرهنگ ایثار در رفتار اجتماعی یک مسئول مؤثرتر از هر عمل دیگری است. فرقی نمیکند آن شخص در جایگاه یک معلم باشد یا مسئول عالی رتبه.
و این که تبیین این فرهنگ به روزها و هفتههای خاص محدود نشود تا همگان هر روز دقایق ایثار و مقاومت را با تمام وجود درک و لمس کنند. اما دکتر گودرزی در این باره میگوید: من معتقدم اکنون ضرورت دارد که رسانهها در تبیین، ترویج و معرفی هنر، آثار و رویکردهای متعهدانه یا بهتر بگویم عاشقانه ـ عارفانه هنر در عرصه انقلاب، دفاع مردمی و دینی و آسیبشناسی، تحلیل و اعلان خطر در مورد آثار سخیفی که به نام هنر حتی در حیطه ایثار و مقاومت خلق و عرضه شده و میشود بکوشند. اگر رسانهها بتوانند این نقطه عطف را که متأسفانه در طول نزدیک به سه دهه به شدت از آن غافل ماندهاند در نظر آورند و بدان بپردازند، به مقصد اصلی و هدف والای خود در این عرصه نزدیک شدهاند.
مشاور هنری رئیس جمهوری هم راهکاری را برای تبیین فرهنگ ایثار و مقاومت ارایه میکند. او میگوید: برای دینداران، کار تازه آغاز شده است و رسانه و نقش آن مورد توجه قرار گرفته است.
شمقدری میافزاید: مهمترین راهکار همان است که به اصل حقیقت هستی و نقش انسان به عنوان محوریترین عنصر عالم وجود پی ببریم و با اتکا به ابزارهای نوین و به کارگیری این قابلیتها، با صداقت و ایمان و پشتکار به خلق باورها و ارادههای الهی روی آوریم و فرهنگ ایثار و مقاومت را که رمز تقابل با وسواس شیطانی و خودخواهیهاست ترویج کنیم.