نقش فضای سبز در مبارزه با آلودگی محیط زیست

الف) اهمیت جنگل و فضای سبز در مبارزه با آلودگی‌های محیط‌ ‌زیست (هوا، آب، سروصدا، فرسایش)
1) اهمیت جنگل و فضای سبز در مبارزه با آلودگی هوا
توسعه صنعت، ازدیاد جمعیت و انواع خودروهای سواری به میزان آلودگی هوا افزوده است. درختان به کمک شاخ و برگ خود ذرات معلق در هوا را بر روی خود رسوب می‌دهند. از آنجا که جریان هوا در جنگل آرام‌تر است، بسیاری از ذرات درشت نمی‌توانند به وسیله باد حمل شوند. لذا در مناطق جنگلی رسوب کرده و از آلودگی محیط می‌کاهند. یک هکتار جنگل، قادر است هر بار تا 48 تن گردوغبار هوا را بر شاخ و برگ درختان خود رسوب دهد. به این ترتیب، سالانه هزاران تن گردوغبار در جنگل رسوب کرده و از مضرات آن برای انسان و سایر موجودات کاسته می‌شود. (یخکشی، 1385). هر هکتار جنگل قادر است سالانه 5/2 تن اکسیژن لازم را برای 10 نفر در یک سال آزاد کند. با این احتساب فقط 9/1 میلیون هکتار جنگل‌های شمال کشور اکسیژن لازم برای 19 میلیون نفر در سال را تامین می‌کند و از این نظر نیز درختان به ویژه درختان جنگل حایز اهمیت فوق‌العاده‌اند. روزنه‌های برگ درختان قادر است مواد سمی گوناگونی مانند ایندریدسولفورو، اسید سولفوریک یا ترکیبات آرسینک‌دار و غیره را جذب کند و از غلظت آن‌ها در هوا و اثرات نامطلوبشان بر موجودات زنده بکاهد. طبق بررسی‌های دانشمندان روسی، درختان گردو، کاج، پیسه آ، آبیس سیبری، بلوط، فندق، اوکالیپتوس، ارس، افرا، بید، زبان گنجشک، و داغداغان موادی در هوا پخش می‌کنند که باعث از بین رفتن بسیاری از باکتری‌ها و قارچ‌های تک‌سلولی و برخی حشرات مضر می‌شود: این ماده را فیتونسید گنجشک می‌نامند. مثلا اگر پشه یا مگسی را زیرسرپوشی قرار دهیم که در آن برگ های خرد شده اوکالیپتوس یا زبان گنجشک ریخته شده باشد، پس از مدتی می‌میرد. برای مبارزه با بیماری سل، افراد مسلول را در روسیه برای استراحت به مناطقی می‌فرستند که جنگل‌های کاج در آن‌ها وجود دارد، طبق آزمایش‌های انجام شده در آزمایشگاه ماده فیتوسید درخت کاج به آسانی می‌تواند عامل بیماری سل را از بین ببرد (همان منبع). با توجه به آنچه گفته شد: می‌توان دریافت که اهمیت جنگل تنها در تصفیه گرد و غبار هوا نیست، بلکه در ضدعفونی کردن هوا نیز نقش موثری دارد و این مساله، اهمیت ایجاد فضای سبز را در اطراف و داخل شهرها و به ویژه اطراف بیمارستان‌ها، مدارس و اماکن عمومی به روشنی آشکار می‌سازد.
2) اهمیت جنگل و فضای سبز در مبارزه با آلودگی آب
جنگل و فضای سبز به کمک شاخ و برگ و ریشه خود از حرکت آب باران در سطح زمین و حمل خاک به سوی رودخانه‌ها و دریاچه‌ها جلوگیری می‌کند. بسیاری از گیاهان، مانند بید و غیره می‌توانند به کمک ریشه‌های خود مواد سمی داخل آب مانند باکتری را جذب کنند و از مقدار آن‌ها در آب بکاهند. درختان و گیاهان می‌توانند با ریشه‌های خود مقدار زیادی از مواد موجود در آب را جذب کنند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که درخت بید می‌تواند 33 تا 40 درصد از مواد محلول در آب را جذب کند. بر این اساس توصیه می‌شود برای سالم نگهداشتن آب، در اطراف رودخانه‌ها و دریاچه‌های آب شیرین، درختان بید و گیاهانی مانند لاکوستریس بکارند که قادر است از هر لیتر آب نزدیک به 600 میلی‌گرم فتل را جذب کند.
3) اهمیت جنگل در جلوگیری از سروصدا
هر ساله خسارات زیادی به بار می‌آورد. با کم شدن پوشش گیاهی، عمل فرسایش حتی در مناطق سبز و خرم نیز آغاز شده است. جنگل و پوشش گیاهی به کمک شاخ و برگ درختان از سرعت باد می‌کاهد و با ریشه گیاهان همان‌طور که قبلا نیز در بحث آلودگی صوتی بیان شد سروصدای زیاد می‌تواند سبب ناراحتی‌های عصبی و روانی و ناشنوایی شود. بررسی‌های انجام شده در مورد 136 کارگر ریسندگی کارخانه‌های تهران نشان می‌دهد که آستانه شنوایی آن‌ها تا حد زیادی پایین آمده است. علاوه بر اقدامات فنی لازم برای جلوگیری از سروصدای محیط، جنگل کاری و ایجاد فضای سبز در داخل شهرها و اطراف مناطق صنعتی و فرودگاه‌ها، به میزان چشمگیری از سروصدا می‌کاهد. به طور کلی برای مبارزه با سروصدا و آلودگی صوتی می‌بایستی اقدامات زیر انجام گیرد.
- ایجاد کمربند سبز در اطراف مناطق صنعتی؛ میدان‌های ورزشی، فرودگاه‌ها و فضای سبز در داخل شهرها.
- ایجاد بزرگراه و خط کمربندی در اطراف شهر و ورودی‌های مناطق مسکونی به کمک راه‌های خروجی از بزرگراه‌ها.
- سالم‌سازی اگزوز خودروها.
- ممنوع کردن استفاده از بوق در داخل شهر.
4) اهمیت جنگل در مبارزه با فرسایش
براساس شواهد، عمل فرسایش به وسیله باد و آب در ایران به مرحله حادی رسیده است و خاک را حفظ می‌کند و مانع آن سیل سال 1377 ایجاد فرسایش می‌شود نزولات آسمانی در مناطق فاقد گیاه، به صورت نهرهایی بر سطح زمین جاری و در نهایت منجر به سیل می‌شود و خسارات فراوانی به بار می‌آورد. نمونه نکاست که باعث خسارات زیادی شد. طبق آمار سازمان جهانی هواشناسی، در 20 سال اخیر بر اثر جاری شدن سیل 3 میلیون انسان شده‌اند. یکی از راههای مطمئن برای جلوگیری از چنین خساراتی ایجاد جنگل است. جنگل می‌تواند سنگین‌ترین رگبارها را تحمل کند، آب باران را در خود نفوذ دهد و از جاری شدن سیل بر سطح زمین جلوگیری می‌کند.
ب) ارزش اجتماعی جنگل و فضای سبز
1) اهمیت جنگل و فضای سبز در ذخیره آب‌های زیرزمینی
درصد تبخیر زمین‌های جنگلی به دلیل خشکی هوا و بالا بودن میزان رطوبت بسیار کمتر از منطقه غیرجنگلی است. به عقیده انگلر میزان تبخیر در زمین‌های فاقد جنگل‌، سه برابر بیشتر از مناطق جنگلی است (یخکشی، 1381) ارزش جنگل در ذخیره‌سازی آب به ویژه در کشورهایی که با کمبود آب مواجه هستند، اهمیت بسیار دارد.
2) اهمیت جنگل و فضای سبز در بهبود و ارتقای روحیه افراد جامعه
جنگل پناهگاه افرادی است که از کار روزمره خسته شده و به استراحت جسمی و روحی نیاز دارند هم‌چنین محلی آرام است برای کسانی که زندگی ماشینی اعصابشان را آزرده است و استراحتگاه مناسبی است برای افراد مسن و بیمار، با ایجاد پارک‌های مختلف در سراسر کشور، باید این امکان به اهالی شهرهای بزرگ و صنعتی داده شود که از آپارتمان‌های خود بیرون آیند و ساعتی را فارغ از هر چیز در محیطی آرام و بدون سروصدا استراحت کنند. امروزه بسیاری از پزشکان برای معالجه ناراحتی‌ها و اختلال‌های جسمی و به ویژه روحی، استراحت و به دست آوردن آرامش به کمک طبیعت را تجویز می‌کنند. برهمین اساس، در بسیاری از کشورها، در کنار تخریب جنگل‌ها، برخی سازمان‌های اجتماعی به کمک دولت، با سرمایه زیاد، جنگل‌های مخروبه و غیراقتصادی و همچنین مناطق کوهستانی را به پارک‌های جنگلی و ملی تبدیل می‌کنند تا برای استراحت و تمدد اعصاب در اختیار عموم قرار گیرد.
3) اثر جنگل در تعدیل آب و هوا
جنگل تاثیر مثبتی در تعدیل دمای هوای یک منطقه دارد، به این معنی که هوای جنگل در زمستان گرم‌‌تر و در تابستان سردتر از محیط خارج آن است. بدین لحاظ ایجاد فضای سبز به ویژه در نواحی مرکزی ایران که با دمای خشک و گرم کویری، رطوبت هوا را تا حد چشم‌گیری پایین می‌آورد بسیار مهم است.
ج) ارزش اقتصادی جنگل
1) تاثیر جنگل در اقتصاد کشور
برخی کشورها با پیش‌بینی بازار و کاشتن درختان مناسب جنگلی سود فراوانی می‌برند. در ایران هم از چوب انجیلی و ممرز درآمد خوبی کسب می‌شود به شرطی که با قطع هر درخت، حداقل یک درخت دیگر جایگزین آن می‌شود. جنگل تنها برای دولت که مالک آن است ارزش اقتصادی ندارد، بلکه منبع درآمدی است برای مقاطعه‌کاران چوب، کارگران جنگل شرکت‌های حمل و نقل، صاحبان صنایع چوب و فرآورده‌های چوبی، کارگران کارخانه‌های یاد شده جنگل‌نشینانی که چوب ساختمانی و هیزمی دریافت کرده و از میوه و قارچ‌های جنگلی استفاده می‌کنند تهیه‌کنندگان ذغال و سرانجام شکارچیانی که از فروش گوشت و پوست حیوانات وحشی درآمد دارند. (یخکشی 1354)
2) ارزش جنگل از لحاظ تولید چوب و فرآورده‌های جنگلی‌:
اهمیت جنگل در تامین نیازهای آینده مردم ایران که به علت ازدیاد روزافزون جمعیت و بالا رفتن درآمد سرانه نیاز مبرمی به چوب و فرآورده‌های چوبی (هم‌چون کاغذ) خواهند داشت، بسیار مهم است مصرف سرانه کاغذ در ایران به علت ازدیاد چشمگیر تعداد دانش‌آموزان و دانشجویان، به طور آشکاری روبه افزایش است از آن جا که پهن برگ‌های جنگل‌های ایران برای تهیه کاغذ تحریر مناسب نیستند، به اجبار سالانه مقداری زیادی از خارج وارد و به ازای آن ارز خارج می‌شود. این وظیفه مسئولان امر است که با توسعه سطح جنگل و بهره‌برداری صحیح و علمی از جنگل‌های موجود و کاشتن درختان سریع‌الرشد سوزنی و پهن برگ برای تهیه کاغذ، میزان تولید چوب را افزایش دهند و از خروج ارز از کشور جلوگیری کنند. فرآورده‌های جنگلی، تنها به چوب محدود نمی‌شود، بلکه قارچ، میوه‌های جنگلی، صمغ ذغال چوب و حیوانات شکار شده و غیره جزو محصولات جنگل محسوب می‌شوند.
3) نقش جنگل در تولید کار
جنگل خود می‌تواند در اشتغال‌زایی نقش به‌سزایی داشته باشد جنگل نیاز به مهندس، کمک مهندس، جنگلبان و کارگران تعلیم دیده دارد تا از آن محافظت شود جنگل محل کار است، به ویژه در شرایط بحرانی هنگامی که بیکاری به مرحله‌ای حاد و خطرناک برسد، می‌توان عده زیادی از کارگران بیکار را در جنگل به کارهای جاده‌سازی قطع، استحصال، تهیه نهالستان، تهیه پارک‌های جنگلی، جنگل‌کاری و مانند آن گمارد و از بروز حوادث اجتماعی جلوگیری کرد.
وضعیت جنگل و منابع طبیعی در ایران
منابع طبیعی تهدیدشونده، به ویژه جنگل‌ها، از ارکان اصلی توسعه پایدار در هر کشور به شمار می‌آید. نظر کارشناسان و از جمله کارشناسان FAO (سازمان خواربار و کشاورزی جهانی) چنانچه سطح جنگل‌های هر کشور کمتر از 25 درصد خاک آن باشد، از نظر محیط زیست انسانی وضعیت بحرانی در آن کشور حاکم می‌شود. در حال حاضر سطح پوشش جنگل در ایران حدود 5/7 درصد مساحت کشور است. از سوی دیگر، سرانه جنگل در جهان 8/0 هکتار و شاخص آن در کشور ما حدود 2/0 هکتار است. این آمارهای هشداردهنده حاکی از آن است که باید برای رسیدن به وضعیت مطلوب تلاش کرد، تا بتوان به شاخص‌های جهانی مربوط به گسترش فضای سبز و جنگل رسید. با توجه به این که منابع طبیعی، بخشی از سرمایه‌های خدادادی این مملکت هستند و براساس اصل 45 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران جزو اتمال و متعلق به حکومت اسلامی‌اند، وظیفه فراهم کردن زمینه‌های استفاده بهینه و بهره‌برداری علمی و فنی از این منابع به عهده سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور است. سطح جنگل‌های شمال کشور طی سی سال اخیر از 4/3 به 9/1 میلیون هکتار کاهش یافته است. این جنگل‌های انبوه و غنی، علاوه بر کاهش سطح در این مدت به جنگل‌های تنک و درجه دو مبدل شده‌اند. (یخکشی، 1381، ص 219) پخش جنگل‌های ایران یکنواخت ثبت و به صورت مساوی در همه سطح کشور تقسیم نشده‌اند. در حالی که بخش وسیعی از مناطق شمالی کشور (استان‌های گیلان، مازندران و گلستان) پوشیده از جنگل و فضای سبز است، سطح وسیعی از مناطق مرکزی ایران عاری از پوشش گیاهی است و در دیگر نقاط نیز سطح جنگل از 5 درصد کل مساحت منطقه تجاوز نمی‌کند. براساس اعلام سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، سطح جنگل‌های ایران 12 میلیون هکتار (7 درصد از کل خاک کشور) تخمین زده شده است. بعد از انقلاب جنگل‌های شمال ایران شدیدا مورد دستبرد سودجویان قرار گرفت و سطح وسیعی از آن به کلی از بین رفت، طوری که سطح کنونی آن کمتر از 2 میلیون هکتار برآورد می‌شود.
دانش زیست محیطی زنان برای توسعه پایدار نوشته دکتر کورش فتحی و اجارگاه، محسن فرمهینی فراهانی