* در میان رسانههای منطقهای، سعودیها بیش از همه درباره مسائل پیش آمده در هفت ماه اخیر ایران موضعگیری میکنند. روزنامههای الوطن، عکاظ، شرق الاوسط که فرامنطقهای است و در انگلیس چاپ میشود، شبکه تلویزیونی العربیه و دیگر رسانههای عربستانی. در این بین شبکه ماهوارهای العربیه که حتی بخش فارسی دارد به شکلی کاملا عریان، غیرحرفهای و با جهتگیریهای خاص اخبار داخل ایران را در سطح منطقه و فرامنطقه پوشش میدهد. از این رو ابتدا کمی درباره رسانههای سعودی به خصوص العربیه بگویید که چه اهدافی را دنبال میکند؟
** شبکه ماهوارهای العربیه چندین سال است که توسط عربستان سعودی به ویژه برای رقابت با شبکه تلویزیونی قطری الجزیره تأسیس شده است. با توجه به نقش قابل توجهای که شبکه خبری الجزیره در طی سالهای اخیر در سطح جهان عرب به دست آورده است و به کشور قطر کمک کرده است تا در پیشبرد اهداف خاص خود در سطح بینالمللی و همچنین اعراب موفق تر عمل کند، عربستان نیز با توجه به این تجربه تصمیم گرفت که یک شبکه خبری بینالمللی به زبان عربی تأسیس کند.
عربستان با پیشنهادهای جالب مالی که داد در شروع تأسیس العربیه توانست کادر قابل توجهای را جذب کند. ما شاهد این هستیم که العربیه تا کنون در راستای سیاستهای کلی عربستان سعودی عمل کرده است البته این نکته نباید پنهان بماند که اصولا همه کشورهایی که به حدی از قدرت دست پیدا میکنند تلاش دارند که در چارچوب پیشبرد سیاست خارجی و منافع ملی خودشان در سطح منطقهای و بینالمللی از ابزارهای قدرت نرم استفاده کنند. عربستان نیز در این زمینه از دیگر کشورها مجزا نیست.
یکی از مشخصههای العربیه این است که در راستای اهداف منطقهای عربستان سعودی و همچنین اهداف ایدئولوژیک این کشور به عنوان سردمدار وهابیت در سطح جهانی عمل کرده و به همین لحاظ میتوان اینگونه پیشبینی کرد که نوع جهتگیری این شبکه خبری در قبال تحولات منطقهای و بینالمللی متاثر از دیدگاههای وهابیت خواهد بود. در این چارچوب ما شاهد این بودیم که العربیه در طی سالهای اخیر به ویژه درباره تحولات ایران پس از انتخابات 22 خرداد با رویکرد خاصی به آن پرداخت و سعی داشت که با نمایش ناآرامیها و تظاهرات و در مجموع مسائلی که در ایران میگذرد تا حد امکان اوضاع ایران را بیثبات و نامطمئن جلوه بدهد. این سیاست در راستای هدف کلان عربستان سعودی است که خواهان تضعیف موقعیت منطقهای و بینالمللی ایران و به ویژه متهم کردن ایران به انواع اتفاقات سیاسی در سطح منطقه است.
* العربیه شبکه رسمی عربستان است؟
** هر کشوری دارای رسانههای رسمی است که اخبار آنها نشان دهنده سیاستهای آن کشور است. اما برخی از خبرگزاریها و شبکههای خبری هستند که اگر چه رسمی نیستند اما به طور کامل از سیاستهای آن کشور حمایت میکنند و به لحاظ مالی نیز کاملا به آن وابسته هستند که میتوان اصطلاح شبه رسمی را برای آنها برگزید. شبکه العربیه از این دسته است که به طور مستقیم مورد حمایت وهابیهاست.
* اتفاقات اخیر ایران نشان داد که العربیه دقیقا همسو با رسانههای غربی عمل میکند به نظر شما در این زمینه عربستان با غرب سیاستهای همسانی دارد و در یک راستا عمل میکند؟
** به نظر میرسد که شبکههای العربیه، الجزیره و همچنین دیگر شبکههای بینالمللی غربی در مورد ایران هدف واحدی را دنبال میکنند. به این دلیل که منافع کلان عربستان با کشورهای غربی در مورد جمهوری اسلامی ایران یکسان است. همه اینها در تلاش هستند که به هر نحوی از میزان نفوذ ایران در منطقه بکاهند. در مورد عربستان مسأله رقابت و تلاش برای کاهش نفوذ ایران صبغههای متعددی دارد. یکی از آنها بحث تقابل ایدئولوژیک است که بین ایران به عنوان مهد تشیع و عربستان به عنوان مهد وهابیت و اسلافیگری سلفی محسوب میشود ولی این رقابت از جوانب دیگر نیز قابل بررسی است از جمله تلاش برای سبقت از ایران در مسأله خلیج فارس به طور خاص و در صحنه خاورمیانه به طور عام.
به ویژه با توجه به موفقیتهایی که ایران در سالهای اخیر در منطقه خاورمیانه به دست آورده و خود را به عنوان عنصر تأثیرگذار منطقه معرفی کرده است. این تأثیرگذاری را میتوان در پیروزی حزب الله لبنان و همچنین جنبش حماس در جنگهای 33 و 22 روزه مشاهده کرد که هر دو گروه مبارز مورد حمایت معنوی جمهوری اسلامی ایران قرار دارند. در حالی که افزایش نفوذ ایران در این زمینهها دقیقاً با کاهش نفوذ و اقتدار عربستان در صحنه جهان عربی مصادف بوده است و این برای عربستان سعودی و حاکمان این کشور به هیچ وجه قابل تحمل نیست.
از این رو یکی دیگر از ابعاد رقابت ایران و عربستان در بعد سیاسی است. با توجه به اینکه عربستان یکی دیگر از صحنههای تقابل با ایران را کشور یمن میداند و ایران را متهم میکند که به شیعیان این کشور کمک میکند. لذا با وارد شدن به درگیری یمن از دیدگاه برخی از صاحبنظران به طور غیر مستقیم به مقابله با ایران پرداخته است. بنابراین جدای از رقابت مذهبی، بحث رقابت سیاسی و امنیتی در سطح منطقه خاورمیانه برای عربستان سعودی بسیار اهمیت دارد تا از نفوذ ایران جلوگیری کند.
طبیعی است که در قرن بیست و یکم که موضوع جنگ نرم و استفاده از ابزارهای قدرت نرم یکی از اولویتهای سیاست خارجی کشورها محسوب میشود عربستان سعودی نیز به این فکر افتاده است که علاوه بر استفاده از ابزارهای سیاسی و مالی - اقتصادی از ابزارهای رسانهای نیز استفاده کند. تأسیس شبکه خبری ماهوارهای العربیه در این چارچوب قابل ارزیابی است. عربستان با تأسیس این شبکه به دنبال این است که در مرحله اول بر افکار عمومی مردم کشورهای عربی تاثیر مستقیم بگذارد. این تأثیرگذاری در دو بعد قابل تبیین است. در بعد اول عربستان تلاش میکند افکار عمومی اعراب را که از شمال آفریقا تا شبه جزیره عربستان و خلیج فارس امتداد دارد را در راستای اهداف و دیدگاههای خود شکل دهد و در مرحله دوم با فضاسازی علیه رقبا و دشمنان بالفعل و بالقوه از میزان حضور و تأثیرگذاری آنها در منطقه بکاهد.
طبیعتاً با توجه به اینکه عربستان، جمهوری اسلامی ایران را یکی از رقبای اصلی منطقهای تلقی میکند، در تلاش است تا با استفاده از ابزارهای رسانهای به فضاسازی علیه ایران بپردازد. این فضاسازی در مرحله اول تلاش برای نشان دادن فضای ناآرام و بیثبات ایران است که پس از انتخابات ریاست جمهوری اخیر به شدت در عرصه رسانهای افزایش پیدا کرد و در مرحله دوم سعی دارد با ایجاد خبرسازیهای دروغین و ایجاد جنگ روانی به موقعیت منطقهای ایران لطمه وارد کند.
* جنگهای رسانهای عموماً اهداف تعیین شدهای را دنبال میکنند که در پی نتیجه خاصی هستند. به نظر شما اهداف نهایی و پنهان العربیه در این عرصه چیست؟
** تصور من این است که هدف نهایی شبکه خبری العربیه در رابطه با ایران به عنوان یکی از رقبای اصلی عربستان سعودی در سطح منطقه خاورمیانه تضعیف کلی موقعیت منطقهای و بینالمللی جمهوری اسلامی ایران است. این هدف در بعد داخلی و خارجی ایران دنبال میشود. در بعد داخلی همانگونه که گفته شد سعی دارد با متشنج نشان دادن اوضاع داخلی چهره کاملاً متزلزلی از وضعیت ایران را به نمایش بگذارد. اما در بعد خارجی سعی میکند با طرح مسائلی که به واقع نقطه قوت سیاست خارجی ایران است مثل موضوع هسته ای، آن را به نحوی در تقابل با جامعه بینالمللی قرار دهد و القا کند که ایران در انزوای بینالمللی قرار دارد.
* آیا تا به حال توانسته است موفق عمل کند؟
** به هر حال این شبکهها با خبرسازی و انجام مصاحبههای متعدد با کارشناسان همسو، انتشار اخبار غیرواقعی یا اخبار شبه دار سعی میکنند که با فضاسازی رسانهای به اهداف خود نزدیک شوند. به عنوان مثال تلاش گسترده رسانههای عرب زبان بویژه العربیه برای پررنگ جلوه دادن نقش ایران در بحران اخیر یمن قابل تامل است. آنها تلاش دارند که ایران را به عنوان عنصر مسأله آفرین و دردسرساز در سطح منطقه خاورمیانه معرفی کنند و در مقابل کشورهایی مانند عربستان، کشورهای حاشیه خلیج فارس، مصر و اردن را به عنوان کشورهای دارای ثبات کامل نشان دهند. آنها را در قالب کشورهایی بگنجانند که به دنبال بازگردان ثبات و امنیت منطقهای هستند. این سیاستی که در سیاست خارجی و رسانهای عربستان طراحی شده است.
* با این اوصاف به نظر میآید که العربیه یک بی بی سی منطقهای و عربی است.
** واقعیت این است که در قرن بیست و یکم رشته ارتباطات بویژه در عرصه ماهواره از اهمیت بسیار زیادی در جهت دهی به افکار عمومی برخوردار است. از این رو کشورها سعی میکنند از این ابزار نرم در راستای گسترش اهداف سیاست خارجی خود محروم نمانند. طبیعی است که در زمینه شکلها و ماهیت انجام این جنگ رسانهای از تکنیکها و فنون واحدی استفاده میشود. از این دیدگاه میتوان گفت که چه رسانههای ماهوارهای خبری عرب زبان و چه رسانههای ماهوارهای خبری انگلیسی مثل بی بی سی، سی ان ان، ان بی سی،ای بی سی و... از شیوههای مشخصی استفاده میکنند و تنها تفاوت قابل ذکر در زبان و مخاطبان آنها است.
* ایران در این زمینه چگونه عمل کرده است؟ آیا توانسته است بخشی از آنها را خنثی کند؟
** واقعیت این است که در حال حاضر در صحنه جهانی هر چند که جنگ سخت فراموش نشده است و کشورها در پیرامون و با استفاده از ابزارهای قدرت سخت و همچنین قدرتهای اقتصادی، سیاسی و نظامی به تقابل و تنازع با یکدیگر میپردازند اما با توجه به اینکه جنگ نرم و ابزارهای آن نیز از اهمیت زیادی برخوردار هستند به طبع کشوری که سرمایهگذاری بیشتری در این زمینه داشته باشد و بتواند مخاطبان بیشتری را جذب کند از اثرگذاری بیشتری برخوردار خواهد بود لذا در این راستا میتوان پیشنهاد کرد که پخش گستردهتر شبکههای رسانهای عرب و انگلیسی زبان ایران چه در قالب شبکههای العالم و الکوثر و چه شبکه انگلیسی زبان پرس تی وی حتماً باعث بازتاب مواضع سیاست خارجی ایران میشود و همچنین به بالا رفتن آشنایی و آگاهی افکار جهان با مواضع ایران در زمینههای منطقهای و بینالمللی کمک میکند. اگر چنین زمینههایی به صورت حساب شده و علمی انجام شود طبیعتاً میتوان انتظار داشت که از تأثیرگذاری مطلوبی در سطح بینالمللی برخوردار شوند.