سیدمسعود نوربخش
یکم- تاسیس بنیاد ملی نخبگان زیر نظر رئیسجمهور را میتوان یک اقدام مثبت برای حفظ سرمایههای انسانی به شمار آورد. بیتردید با فعالیت اثربخش و حکیمانه چنین نهادی در ساختار قوه اجرایی کشور میتوان نسبت به اصل والای نخبهگرایی از یکسو و شایستهسالاری از دیگر سوی امیدوار بود. مدیریت شایسته منجر به شکوفایی و تحقق سریع اهداف هر جمع و سازمانی خواهد بود که در این میان نقش مدیر از بارزترین نقشهاست. در دنیای معاصر بیش از هر زمان دیگر، بقا و دوام سازمانها در گرو نظام شایستهسالاری و سپردن کار به دست کاردان است. استفاده نکردن از افراد شایسته، متخصص، متعهد، برجسته و... نوعی فرصتسوزی است که اضمحلال و نابودی نظامها و سازمانها را در پی خواهد داشت.
شایستهسالاری بحث جدیدی نیست بلکه با شروع زندگی اجتماعی انسانها پا به عرصه وجود گذاشته است. حتی ما شایستگی را در گروههای خردسال و هم بازی مشاهده میکنیم که همیشه در گروه خود، یکی را در مقام رهبر قبول دارند و از او پیروی میکنند. رهبر گروه از محبوبیت نسبی برخوردار است و تلاش میکند گروه خود را با مشارکت و نظر دیگران اداره کند. در مطالعه زندگی جانوران هم ملاحظه میکنیم حیوانات واجد شرایط، هدایت اعضای گروه را به عهده دارند. همچنین بارها دیدهایم پرندگانی که دستهجمعی پرواز میکنند از نظم و ترتیب خاصی برخوردار هستند. خداوند متعال هم از بین مخلوقات، شایستهترین افراد را به پیامبری مبعوث کرد تا رهبری امت را برعهده گیرند.
دوم- شکی نیست که مهمترین عنصر سیستم سیاسی و اجتماعی که موتور محرک آن به شمار میروند، نخبگان و مدیران این مجموعه هستند و بقیه کارگزاران و مسئولان امر به ترتیب اهمیت در ردههای بعدی قرار میگیرند. رشد، کمال و تعالی یک جامعه در طول تاریخ، یا انحطاط و زوال آنها به طور مستقیم به نظام سیاسی آن کشور بستگی دارد و به همین دلیل حضرت علی(ع) در دوران مسئولیت خطیر خودشان بر جامعه مسلمین، تمام توان خود را بر بنیانگذاری یک نظام سیاسی قوی، سالم و کارآمد یعنی همان نظام مبتنی بر عدالت متمرکز نمود و نخستین گام در این راه، اصلاح هسته مرکزی حکومت یعنی رهبران، والیان و مدیران جامعه بود. ایشان با این اعتقاد که: "... سزاوار به خلافت کسی است که بدان تواناتر باشد و در آن به فرمان خدا داناتر" (نهج البلاغه – خ 174، ص 179) واگذاری امور را به انسانهای شایسته، رمز ساماندهی کار مردم میدانستند. خلاصه اینکه در نظر حضرت امیر(ع) گزینش مدیران باید بر اساس اصل عدالت باشد تا کارها سامان یابد و در جهتی صحیح هدایت شود.
یک نظام سیاسی عادلانه بر طبق نظر امام علی (علیهالسلام) در نامه ایشان به مالکاشتر این گونه است: "مبادا نکوکار و بدکار در دیدهات برابر آید که آن، رغبت نکوکار را در نیکی کم کند و بدکردار را به بدی وادار نماید... و رنج کسانی را که کوشش کرده اند بر زبانآر که فراوان کار نیکوی آنان را یاد کردن دلیر را برانگیزاند و ترسان به دل را به کوشش مایل گرداند... مقدار رنج هر یک را در نظر دار و رنج یکی را به حساب دیگری مگذار و در پاداش او به انداره رنجی که دیده و زحمتی که دیده و زحمتی که کشیده تقصیر میار و مبادا بزرگی کسی موجب شود که رنج اندک او را بزرگ شماری و فرودی رتبه مردی سبب شود که کوشش وی را خوار به حساب آری! "(نهج البلاغه، نامه 53، صص 331 238 ).
سوم - امروز اساس گزینش سر آمدان و نخبگان را باید شایستگی او از بیشترین تواناییها و استعدادهای فکری، اخلاقی، سجایای لازم برای رهبری و درک معنی و مفهوم مسئولیت تشکیل دهد. ما حصل دیدگاه نخبهگرایی نیز همین است که امور جامعه به دست افراد نخبه و طبقه نخبه سپرده شود. اندیشمندان و متفکران بسیاری از دوره باستان از آریستو کراسی سخن گفتهاند که در واقع نخبهگرایی در ادامه همین مفهوم است.
اکنون یکی از نگرانیهای عمومی در عرصه مدیریت کشور این است که مدیران نه بر حسب لیاقت و توانمندی بلکه بر پایه ارتباطات خویشاوندی و یا نسبتهای بیپایه و اساس، گزینش و مشغول به کار شوند. فقدان مسئولیت شایستگان آثار خود را در لایههای بعدی گرینشها نیز بر جای مینهد و مدیران بیکفایت، ردههای بعدی مسئولان را نیز به نوعی انتخاب میکنند که توانمندی پایینتری از آنها داشته باشند تا شاخصی برای ناتوانی آنها به شمار نروند. تردیدی نیست که برای پرهیز از آسیبهای حاکمیت ناشایستگان، برقراری نظام مبتنی بر لیاقت و شایستهسالاری که از امیدها و شعارهای همیشگی نظام اسلامی بوده ضرورت تام مییابد. هنگام برقراری نظام شایستهسالاری در انتصابات اداری و اقتصادی از طریق معیارهای روشن و نظام ارزشیابی شفاف، کاردانی به عنصر مهم تشخیص و تثبیت نیروها مبدل خواهد شد.
شرایط احراز نخبگی و استعدادهای برتر
1- برگزیدگان المپیادهای علمی معتبر داخلی و جهانی.
1-1- نفرات اول تا سوم المپیادهای معتبر جهانی و بینالمللی دانشآموزی با تایید وزارت آموزش و پرورش
2-1- راهیافتگان مرحله نهایی المپیادهای معتبر جهانی بینالمللی دانشآموزی با تایید وزارت آموزش و پرورش
3-1- نفرات اول تا سوم المپیادهای معتبر بینالمللی دانشجویان با تایید وزارتین علوم و بهداشت.
4-1- نفرات اول تا سوم المپیادهای معتبر علمی دانشجویی کشور با معرفی وزارتین علوم و بهداشت.
5-1- نفرات اول تا سوم المپیادهای معتبر علمی دانشآموزی کشور با معرفی وزارت آموزش وپرورش.
2- رتبههای برتر آزمونهای سراسری مقطع کارشناسی؛ از میان 100 نفر اول برای رشتههای ریاضی و فیزیک، 50 نفر اول برای رشتههای علوم تجربی، 50 نفر اول برای رشتههای علوم انسانی و 20 نفر اول برای رشتههای هنر.
3- مخترعین و مکتشفان
1-3- برگزیدگان مسابقات جشنوارههای علمی معتبر داخلی و خارجی از قبیل جشنواره بینالمللی خوارزمی، جشنواره جوان خوارزمی و جشنواره علوم پزشکی رازی با معرفی علوم و بهداشت و تایید بنیاد.
2-3- مخترعان و مکتشفان ایرانی که اختراع و اکتشاف آنان در مراجع ذیصلاح داخلی و یا خارجی به ثبت رسیده باشد.
تبصره – جشنوارهها و مسابقات علمی با تایید وزارتین علوم و بهداشت و در موارد خاص با تایید بنیاد معتبر شناخته میشود.
4- دانش آموختگان
نفرات اول دانش آموخته رشتههای دانشگاهی (کارشناسی وبالاتر) داخل کشور و حوزههای علمیه (سطح یک و بالاتر) با معرفی "وزارتین علوم و بهداشت" و "مدیریت حوزه علمیه قم و خراسان".
5- برترینهای مسابقات علوم قرآنی
نفرات اول تا سوم مسابقات معتبر قرآنی داخلی و بینالمللی با تایید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
تبصره – تشخیص اعتبار مسابقه با بنیاد است.
6- شخصیتهای برجسته علمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور.
1-6- محققان ایرانی که بر اساس معیارهای موسسات معتبر اطلاعات علمی بینالمللی و داخلی به لحاظ تعداد ارجاعات به مقالات آنها و یا سایر شاخصهای مرتبط به عنوان پژوهشگران و دانشمندان ملی و بینالمللی قرار گرفتهاند، با معرفی وزارتین علوم و بهداشت.
2-6- افرادی که برای حل مشکلات ملی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور راهکارهای مناسبی ارائه کردهاند و این راهکارها تجربه شده و نتایج حاصل از آن به تایید مراجع ذیربط رسیده باشد، با انتخاب بنیاد.
3-6- افرادی که در هریک از رشتهها و گروههای علمی اعم از علوم انسانی و معارف اسلامی، علوم پایه، فنی مهندسی، پزشکی، کشاورزی و هنر، نظریه یا تئوری جدید ارائه کرده و از سوی مراجع معتبر ملی و بینالمللی مربوطه، تاثیرگذار شناخته شده باشد.
4-6- مولفان و مترجمان کتب، نویسندگان مقالات، واعظان و شاعران که آثار فاخر ایشان دارای نقش مهم و تاثیر ویژه در توسعه مرزهای دانش و فنآوری یا تربیتی و اخلاقی در حوزه مربوط بوده است.