در این شرایط ناظران آگاه، هریک از زاویهای به تحلیل روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی پرداختند.
یک کارشناس مسائل بینالملل با اشاره به تنشهای پیش آمده در روابط اسرائیل و ترکیه بعد از جنگ غزه نوشت: تنش بین ترکیه و اسرائیل، سیاستهای آمریکا در منطقه خاورمیانه را به چالش میکشد.
پایگاه اینترنتی «آنتیوار» در مقالهای به قلم «محمد صالح» تصریح کرد: بحران اخیر در روابط دیپلماتیک میان ترکیه و رژیم صهیونیستی، سؤالاتی را درخصوص آینده روابط این دو متحد نزدیک آمریکا در منطقه و همچنین جهتگیری مستقل ترکیه در سیاست خارجی طی چند سال اخیر، برانگیخته است. به نظر میرسد که تنشهای ترکیه و رژیم صهیونیستی، فضا را برای سیاستهای خارجی ایالات متحده در منطقه، بهویژه درخصوص روند سازش خاورمیانه، پیچیده میکند. اخیراً روابط دیپلماتیک ترکیه و رژیم صهیونیستی تا مرز گسست پیش رفت.
واکنش سخت ترکیه
اقدام دنی ایالون منجر به واکنشی سخت در ترکیه شد. رئیسجمهوری عبدالله گل، به رژیم صهیونیستی اولتیماتوم داد که باید تا 24 ساعت بابت رفتار ایالون رسماً عذرخواهی کند. رژیم صهیونیستی نیز برای اینکه بتواند یگانه متحد خود در منطقه را حفظ کند، در پایان فرجه زمانی اعلام شده، رسماً عذرخواهی کرد. بحران اخیر، ناشی از تنشهایی است که در پشت پرده روابط رژیم صهیونیستی و ترکیه وجود داشته است. همه چیز در روابط دوجانبه خوب پیش میرفت تا آخرین روزهای سال 2008 میلادی که ایهود اولمرت، رئیس وقت کابینه رژیم صهیونیستی دستور تجاوز به نوار غزه را صادر کرد. این تجاوز اندک زمانی پس از میانجیگری ترکیه بین سوریه و رژیم صهیونیستی رخ داد.
ترکها از این بابت که عملیات نظامی علیه غزه درست در زمان میانجیگری ایشان صورت پذیرفته بود، بسیار عصبانی بودند، چرا که تجاوز رژیم صهیونیستی به غزه، منطقه را بار دیگر به نقطه اول بازگردانده بود.
در مقابل، صهیونیستها نیز از اینکه ترکیه به این رژیم اجازه مشارکت در مانور ناتو در سواحل ترکیه را نداد و همچنین مانور مشترکی نیز با سوریه انجام داد، ناراحت بودند. در همان دوران، رجب طیب اردوغان نخستوزیر ترکیه، رژیم صهیونیستی را تهدیدی برای صلح جهانی خواند.
ترکیه اولین کشور مسلمانی بود که اسرائیل را به رسمیت شناخت و اکنون 61 سال است که بین ترکها و صهیونیستها روابط دیپلماتیک برقرار است، هر چند که این روابط نشیب و فرازهایی نیز داشته است.
در دهه 1990 میلادی، روابط بین ترکیه و رژیم صهیونیستی به اتحادی قوی بدل شد که بیشتر حول همکاریهای نظامی و جهانگردی برقرار شده بود.اکنون روند روابط یادشده نسبت به دو دهه اخیر تغییر مهمی داشته و آن اینکه مسئله فلسطین در شکلدهی روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی نقشی اساسی یافته است. «بولنت علیرضا» مسئول پروژه رژیم صهیونیستی در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی ترکیه در این خصوص اظهار داشت: در میان جامعه و همچنین دولت ترکیه، روند فزایندهای از خشم نسبت به رفتار اسرائیل با فلسطینیان به چشم میخورد. این امر غیرمعمول است، نه از آن جهت که پیشتر وجود نداشته، بلکه از آن رو که این بار به شدت گسترده بوده و در مقابل، اسرائیلیها نیز شدیداً به آن واکنش نشان میدهند.اولین نشانه ناخشنودی ترکیه از رژیم صهیونیستی پس از تجاوز این رژیم به غزه نمودار شد. پس از تجاوز رژیم صهیونیستی به غزه، در اجلاس اقتصادی داووس سوئیس، اردوغان، شیمون پرز، رئیس رژیم صهیونیستی را مورد سرزنش قرار داد و اظهار داشت: «شما کشتن را خوب بلدید.»
به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران، هر چند که این وقایع را نباید خیلی خاص انگاشت، اما به هر حال نشانگر روندی جدید در سیاست خارجی ترکیه طی سالهای اخیر هستند. در جریان تحریم رژیم صهیونیستی توسط اعراب، صهیونیستها چارهای نداشتند جز اینکه خود را در منطقه تنها ببینند.
قبل از سالهای اخیر، ترکیه به جهت سیاستهای سکولار خود تمایل چندانی به دخالت در امور خاورمیانه نداشت و بیشتر غربگرا محسوب میشد، اما با روی کار آمدن اردوغان از حزب «عدالت و توسعه» در سال 2002، ترکیه نقش بیشتری در منطقه خاورمیانه یافته است. ترکیه قصد دارد که در منطقه پرمناقشه خاورمیانه، نقش یک میانجی صلح را ایفا کند. دولت وابسته به حزب عدالت و توسعه موفق شده است علیرغم بیمیلی غرب، روابط خود با ایران را توسعه بخشد و در عین حال در تلاش است تا روابط مستحکمتری نیز با تمامی کشورهای عرب منطقه برقرار کند.
مقامات ترکیه میگویند که این امور بخشی از سیاست جدید آنها موسوم به «حداقل مشکل» است، اما با این وجود، به نظر نمیرسد مشکلات ترکیه با رژیم صهیونیستی به حداقل رسیده باشد.
دکترین حزب عدالت و توسعه
«فرانک تاچائو» استاد دانشگاه «ایلینویز» آمریکا و کارشناس مسائل ترکیه و فلسطین اشغالی در این خصوص گفته است: «دولت ترکیه تمایل دارد روابط خود را با سایر کشورهای اسلامی بهبود بخشد، لذا از روابط خود با اسرائیل در این جهت استفاده میکند. به این ترتیب که نشان میدهد روابط ترکیه با اسرائیل تنزل کرده و حتی ممکن است کاملاً قطع شود.»
در واشنگتن، برخی بر این باورند که تنشهای پیش آمده در روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی نشان از تغییر بزرگی در سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه دارد. این تغییر از ریشههای این حزب در اسلام سیاسی و همچنین الزامات اقتصادی این حزب ناشی میشود. به اعتقاد مؤسسه سیاستهای خاور نزدیک در واشنگتن، سیاستهای ترکیه منجر به این امر خواهد شد که این کشور از سیاستهای ناتو در قبال ایران و همچنین از سیاستهای غرب در قبال حماس پیروی نکند. سیاست اقتصادی ـ اسلامی دولت ترکیه، کاملاً با سیاست غربگرای دولتهای قبلی در این کشور در تباین است. همچنین این سیاست با سیاستهای اوباما نیز همخوانی ندارد. دکترین حزب عدالت و توسعه، ترکیه را جزیی از جهان مدنظر اوباما نمیبیند.
ترکیه برای افزایش نفوذ خود در منطقه به گسترش روابط اقتصادی با کشورهای منطقه مبادرت ورزیده است. روابط اقتصادی ترکیه با کشورهای همسایه اخیراً افزایش چشمگیری داشته است.
میزان مبادلات تجاری بین ترکیه و سوریه در سال 2008 به 2 میلیارد دلار رسید، در حالی که پیش از سال 2000، این میزان بین 250 تا 300 میلیون دلار بود.همچنین میزان مبادلات تجاری بین ترکیه و ایران نیز قرار است تا سال 2011 به حدود 20 میلیارد دلار برسد، در حالی که این میزان دو سال قبل از آن، 7 میلیارد دلار بود. مبادلات تجاری ترکیه با عراق نیز در سال گذشته افزایش چشمگیری داشته و به حدود 5 میلیارد دلار رسید. ترکیه همچنین لزوم تقاضای ویزا را برای شهروندان سوریه، لبنان و اردن حذف کرده است تا به این ترتیب روابط اقتصادی و فرهنگی بین ترکیه و این کشورها گسترش یابد.
نویسنده مقاله تصریح کرد: علیرغم گمانهزنیهایی که رویکرد اخیر حزب عدالت و توسعه علیه رژیم صهیونیستی را ناشی از تمایل این حزب به اسلام سیاسی میدانند، «گنول تول» رئیس مرکز مطالعات ترکیه در «موسسه خاورمیانه واشنگتن» با چنین نظری موافق نیست. وی تأکید کرده است که «اگر به ترکیه و سیاست خارجی آن دقت شود، روشن میشود که ترکیه در حال بهبود روابط خود با همسایگانش است. روابط ترکیه با اسرائیل نیز تا سال 2009 و حتی پس از آن خوب بوده است، اما مسئله این است که اسرائیل در راه پیشبرد صلح، کاری صورت نداده و همین امر موجب تنش شده است.»
نیاز آمریکا به ترکیه
در حالی که ترکیه تلاش میکند تا خود را در منطقه از طریق قدرت نرم اثبات کند، تیره شدن روابط این کشور با رژیم اشغالگر قدس، دردسر جدیدی برای تصمیمسازان سیاست خارجی آمریکا است که قصد دارند روند موسوم به صلح را در خاورمیانه پیش ببرند.
بولنت علیرضا در این خصوص گفته است: «اگر ایالات متحده بخواهد جریان صلح را دوباره راهاندازی کند، فقط به اسرائیل احتیاج ندارد، بلکه به ترکیه نیز که روابط خوبی با جهان عرب و گروههای فلسطینی نظیر حماس و تشکیلات خودگردان دارد، نیاز خواهد داشت. اوباما در این جبهه نیاز به یک جنبش دارد.»