تعریف و شناخت موضوع:
لغت نامه اکسفورد (1987) وندالیسم را مشخصه وندال ها (Vandal) می داند. وندال ها کسانی هستند که از روی میل ورغبت عمدا آثارهنری عمومی وخصوصی را ازبین می برند وطبیعت را خراب می کنند. فرهنگ واژه های مکتب سیاسی، فلسفی، هنری وادبی (1376) وندالیسم را «تمایل شخصی به محو آثار هنری یا خراب کردن آنها وچیزهایی که اصولا دارای ارزش هستند تعریف کرده است.» (خدایار،1367).
وندالیسم به یک معنا تخلیه روانی است. درحقیقت وندال کسی است که به نوعی ازیک خشم درونی رنج می برد. بسیاری ازصاحب نظران براین باورند که وندالیسم نوعی تلافی ویا انتقام جویی است که تخریب اموال عمومی ومحیط زیست عمده ترین حاصل آن است، آنها معتقدند که گرچه وندالیسم ریشه در روان پریشی افراد وناکامی های آنها دارد اما تخریب اموال عمومی نوعی انتقام جویی دربرابرکمبودهای رفاهی واجتماعی است که افراد انتظاردارند. به این معنی که وقتی رفاه اجتماعی وخدماتی ضعیف است افراد خود را برای حفظ آن چه اموال عمومی نامیده می شود مسئول نمی دانند. وندالیسم از کنترل نداشتن افراد برهیجاناتشان ناشی می شود اما نارسایی در خدمات رفاهی شهری می تواند آن را تشدید کند.
البته دراین رابطه وضعیت اقتصادی، فرهنگی واجتماعی افراد نیزنقش مهمی ایفا می کند. طبق تحقیقات وندالیسم بین افراد بیکاروجوانان بیش ازسایرین گسترش دارد. برت لاند 1973() وندالیسم را خراب کردن اموال عمومی یا خصوصی ازطریق بی ریخت کردن یا ناقص کردن آن ها بدون رضایت صاحب یا سازنده آن تعریف می کند. اونمونه های وندالیسم را این گونه برمی شمرد: شکستن پنجره ها، ازبین بردن مدارک مدرسه، ناقص کردن متعلقات مدرسه نظیرمیزها، به سرقت بردن علائم راهنمایی ورانندگی درخیابانها وبزرگراه ها، پنچرکردن طایرها، ازبین بردن گل ها و بوته ها درپارک ها، ایجاد تغییرات درلاک ومهرومحتوای کامیون ها وواگن های باربری قطارها، خراب کردن دست شویی های عمومی، پاره کردن تسهیلات رستوران ها، استفاده از اسپری رنگ یا ابزارهای نگارش روی دیوارها و ساختمان های شهر. (توحیدی،1379).
علل وعوامل:
وندالیسم ممکن است عوامل مختلفی داشته باشد که دراین جا به گوشه ای از آن ها اشاره می شود: ممکن است این پدیده ناشی ازهمرنگی با جماعت باشد. افرادی که دارای اختلال رفتاری هستند درمواردی به علت مشاهده رفتارهای انجام شده دیگران تشویق می شوند که بدون دلیل منطقی آن عمل را تکرارکنند. به طورمثال با دیدن یک نوشته روی صندلی به صورت خودآگاه ترغیب می شوند که مطلب تکمیلی یا پاسخی برای آن بنویسند. (سرداری گودرزی،1376، به نقل ازتوحیدی). در حقیقت افراد گاه به دلیل همرنگی با جماعت کارهایی را انجام می دهند که ممکن است به دورازشئونات اخلاقی آنان باشد. نمود بارزاین مورد هنگام اغتشاشات دیده شده است.
تحقیقات نشان داده اند که وندالیسم به صورت گروهی وبا همراهی و مشارکت اعضای یک باند خرابکارانجام می پذیرد وبا بروزخشم علیه یک مرجع قدرت گره خورده است. بنابراین وجود همسالان منحرف درایجاد این پدیده موثراست (نظریه پیوند افتراقی) همچنین ثابت شده است که وندالیسم با جنس رابطه دارد. به طوری که بین نوجوانان پسرشایع تراست تا دختر.
- وندال ها یا مخربین اغلب خود را به نوعی توجیه می کنند و خود را افرادی شوخ طبع می دانند،نه خرابکاروعمل خرابکاری را مسئله ای جدی تلقی نمی کنند. (توحیدی،1379).
علت وندالیسم تغییرات سریع سیاسی اجتماعی عظیم قرن حاضرنیزعنوان شده است. می توان ادعا کرد که بسیاری ازاختراعات واکتشافات برای بشرمفید بوده اند ولی مردم دنیا بیشتردرجهت ازخودبیگانگی ودرگیری های سیاسی ایدئولوژیک سوق داده شده اند که این خود باعث گسترش خشونت وتخریب اموال عمومی می شود. (توحیدی) دگرگونی درنظام ارزشی جوامع براثرافزایش جمعیت موجب رشدپدیده تخریب هنجارهای جامعه (وندالیسم) می شود.
ازنظرانگیزش، پرخاشگری ووندالیسم با هم ارتباط دارند. زیرا پرخاشگری یکی از مکانیسم های روانی است که به منظور تسلط پیدا کردن بر محیط و کسب آرامش به کار می رود. پرخاشگری اعمال خصمانه ای را شامل می شود که از روی عمد صورت می گیرد و به افراد و اشیا آسیب می رساند پرخاشگری اغلب به دلیل ناکامی صورت می گیرد و در رابطه با افرادخود را به صورت کتک زدن، شکنجه دادن، آزار رساندن و گاهی استهزا و مسخره کردن یا سرزنش کردن نشان می دهد و در رابطه با اشیا حالتی از خراب کاری، نابودسازی و ویرانگری (وندالیسم) دارد. Bertland) 1973:8) تجربه پروفسور موز نیز نشان می دهد که احساس اجحاف و احساس ناکامی دو انگیزه مهم وندالیسم و خراب کاری است؛
نیکخو و همکارانش در پژوهشی نشان داده اند که خشونت های خانگی که بیش تر توسط مردان صورت می گیرد، در اثر مشاهده الگوهای نامناسب رفتاری و اعمال رفتارهای مستبدانه خشونت آمیز و غیرعاطفی پدر، در فرزندان به خصوص پسران به وجود می آید که این رفتارها در آینده موجب کتک زدن همسر و فرزندان، سوءمصرف مواد مخدر و وندالیسم می شود. (نیکخو و دیگران،1357، به نقل از توحیدی).
لیگارت محقق دیگری است که اعتقاد دارد بین تخریب و تحصیلات رابطه وجود دارد. به این معنی که بیش تر تخریب اموال عمومی توسط افراد با تحصیلات پایین تر صورت می گیرد. در مدرسه ای رفتارهای کلاس های7 تا12 مورد مطالعه قرار گرفت و مشخص شد که وندالیسم در کلاس هفتم بیش تر بود و با افزایش سطح کلاس کاهش تصاعدی داشت. در عوض در بین کسانی که در پایین ترین رده های تحصیلی قرار داشتند بیش ترین احتمال وندالیسم می رفت. اما نکته جالب توجه این است که حتی کسانی که در عمل وندالیسم دخالتی ندارند نگرش منفی نسبت به دانش آموزان خراب کار نداشتند.
در پژوهشی دیگر رابطه بین اعتیاد و تخریب اموال عمومی مورد بررسی قرار گرفت. بنا به نظر او در ایران همانند سایر نقاط دنیا معتادان برای تامین مواد مخدر خود دست به فروختن وسایل شخصی و سرقت اموال عمومی می زنند. این افراد بیش تر در طبقاتی با سطح سواد پایین و فقر اقتصادی جای می گیرند و مشکلات خانوادگی و اختلالات رفتاری دارند. بسیاری از روانشناسان معتقدند بین پرخاشگری همراه با اعتیاد و تخریب اموال عمومی یا وندالیسم ارتباط وجود دارد. (توحیدی،1379).
به نظر می رسد که در ایران، بزهکاری، استفاده از مواد مخدر، فقر و سطح تحصیلات پایین، فقدان زندگی خانوادگی سالم و داشتن اختلال ذهنی از عواملی هستند که به ایجاد و افزایش تخریب اموال عمومی یا وندالیسم کمک می کنند. (آقایی،1376 ، به نقل از توحیدی).
یکی از مهم ترین عوامل وندالیسم، کناره گیری اجتماعی مردم می باشد. در جامعه ای که مردم خود را در حل مسائل اجتماعی جامعه شریک نمی دانند، مشاهده می شود که از دوران کودکی به طور غیرمستقیم یاد گرفته اند در مقابل آنچه بیرون از خانه آن ها رخ می دهد مسئولیتی نداشته باشند. در واقع کودکان در همان سال های اولیه زندگی می بینند که پدر و مادر یا بزرگ تر ها اموال عمومی را تخریب می کنند و مواخذه هم نمی شوند، به مرور تخریب اموال عمومی زشتی خودش را از دست می دهد. به خصوص که از نظر فرهنگی و آموزشی نیز تا امروز حرکت عمده و مهمی جهت جامعه پذیری یا آموزش پیش گیری از تخریب اموال عمومی صورت نگرفته است. در حقیقت آموزش کودکان در مدارس و نیز آموزش همگانی برای مقابله با وندالیسم در جامعه کم تر مورد توجه بوده و یا راه کار اصولی برای حل یا کاهش این مسئله اجتماعی اندیشیده نشده است.
- عامل دیگر کمبود رابطه نزدیک و اعتماد بین شهروندان و دولت است که باعث می شود افراد خود را در امور شهری شریک و مسئول ندانند. در واقع شهروندان تصور می کنند آن اندازه ای که بابت خدمات رفاهی هزینه می پردازند خدمات دریافت نمی کنند و فکر می کنند با اقدام به تخریب و قبول نکردن مسئولیت، خود را از دولت جدا می کنند.
- فقدان مجازات برای مخربین اموال عمومی از جمله عواملی است که به افزایش این پدیده کمک می کند. در واقع گرچه در قانون برای خراب کاران تاسیسات شهری3 تا10 سال حبس در نظر گرفته شده اما همین ماده قانونی نیز اجرا نمی شود. چرا که نه متخلفین و نه نیروهای امنیتی این عمل را جرم واقعی تلقی نمی کنند. طبق نظریه کلارک، هشت عامل دربروزوندالیسم موثرند.
به طورخلاصه می توان گفت علل رفتاروندالیستی عبارت است از:
1- تجارب نخستین دوران کودکی، طلاق وجدایی والدین، عدم تعادل در سیستم پاداش وتنبیه، تنبیه بدنی توسط والدین وداشتن والدین مجرم و بی بند وبار.
2 - عوامل ژنتیکی ووراثتی - بهره هوشی پائین: عقب افتادگی ذهنی یا عقب ماندگی ذهنی، عارضه جسمی و نقص عضو، داشتن شخصیت اضطرابی، ابتلاء به بیماری روانی وابتلاء به اختلال شخصیتی.
3 - شخصیت مجرمانه: پرخاشگری، برونگرایی،داشتن شخصیت واکنشی، داشتن شخصیت ضد اجتماعی وانتقامجو.
4.وضعیت اقتصادی، اجتماعی وجمعیتی: سن (جوان)، جنسیت (مرد)، مهارت (غیر ماهر)، وضعیت تاهل (مجرد)، درآمد اقتصادی (پائین) وطبقه و پایگاه اجتماعی.
5.وضعیت فعلی درزندگی: سکونت در مناطق فقیرنشین و نامناسب شهر، داشتن رفیقان بزهکار و منحرف، علاقه مند بودن به باشگاه ورزشی خاص، خصوصا هواخواه فوتبال بودن، اجاره نشینی وداشتن خانه ای کوچک و حقیر.
6.بحران ها و وقایع زندگی: درگیری با سایراعضای خانواده: درگیری و نزاع با همکلاسی ها در دوران تحصیل، تنبیه بدنی توسط والدین و اولیاء مدرسه، مشکلات تحصیلی و عملکرد ضعیف وداشتن دوستانی که به واسطه ارتکاب جرم دستگیر شده اند.
7- شرایط و وضعیت مکانی و موضوعات مورد تخریب: وقوع موضوع مورد تخریب در خیابانی خلوت، حضورندا شتن نیروهای پلیس (ناظر بیرونی) در مکان های وقوع جرم، تاسیسات عمومی که در مکان های پر از ازدحام قرار گرفته اند، کارکرد نامنا سب وسایل (مانند تلفن های همگانی) وهمسانی لوازم و اشیاء و اماکن تخریب شده با پیشینه های ذهنی قبلی از آن وسایل
8 -جریانات شناخت، ادراکی وانگیزشی: احتمال کم برای دستگیر شدن (فضای امن برای متخلفین)، داشتن توجیه شخصی برای اعمال خرابکارانه، بی تناسبی مجازات ها با اعمال مجرمانه و تصور مجازات پایین توسط افراد، احساس ناکامی، احساس اجحاف، احساس درماندگی واحساس خشم.
درمان
دردرمان این پدیده اجتماعی مذموم باید اشاره ای گذرا به بحث علت شناسی بیندازیم. درسبب شناسی موضوع، دوعلت برای پدیده وندالیسم ذکرشد که عبارت است از: 1 - عدم امکان تخلیه هیجانی درمردم2 - احساس تضاد وتعارض منافع با سیستم.
مسلم این است که درمان نیزتابعی ازعلل است و نابودی علل خود به خود باعث درمان می شود اما در برخی مواقع نیزبرای تسریع در فرآیند درمان باید ازمنابع دیگربهره گرفت تا هم سرعت بهبودی بالا رفته وهم درمان موفق ترانجام گیرد. برای برطرف کردن علت شماره یک باید هم درخانواده وهم دراجتماع زمان ها، مکان ها و فرصت هایی فراهم آید تا افراد بتوانند به نحو درست و صحیحی هیجانات طبیعی ومثبت خود را تخلیه کنند. در خانواده والدین می توانند زمینه هایی را فراهم آورند تا کودکان فعالیت ها ورفتارهایی را که می خواهند انجام دهند. همان گونه که والدین برای بازی کودکان خود اسباب بازی تهیه می کنند، باید فرصت هایی را هم فراهم آورند تا هیجانات تخلیه شود.
مواردی مانند برگزاری میهمانی ها، بردن کودکان به فضاهای باز، همبازی وهمفکرشدن با کودکان درپاره ای ازامور، ایجاد تنوع دربرخورد با کودکان و... ازجمله مواردی است که می تواند باعث آرامش روانی کودک شده وهیجانات اورا به حالت تعادل بازگرداند. به بیان دیگرباید در فضاهای کنترل شده ای این امکان را برای افراد ایجاد کنیم تا هیجانات خود را ارضاء کنند. این موضوع درحالت کلی تری به جامعه نیز مربوط می شود، به این معنا که در جامعه نیز باید امکاناتی برای تخلیه هیجانی وجود داشته باشد. امکانات به معنای زمان ومکان مناسب با توجه به شرایط موجود ومسائل قانونی وایمنی و ...
دربسیاری ازکشورهای دنیا دولت به طورغیرمستقیم دراین گونه موضوعات دخالت کرده وتا حدودی جنبه های قانونی به آن می بخشد. به طورمثال درهند روزی از سال به عنوان جشن رنگ مطرح است که درآن روزافراد مجازند تا با رنگ های گیاهی دیگران را به هررنگی که می خواهند، درآورند. چون این موضوع ملی است و قانونی پس افراد نیزناراحت نشده وپیش بینی های لازم را دراین مورد انجام می دهند مثلا لباسی را درآن روزمی پوشند که اگررنگی شد خیلی ناراحت کننده نباشد وموارد دیگر.
پس افراد درآن روزسال مجازند تا با خنده وشوخی برخی ازهیجانات خود را تخلیه کرده وهیچ ناراحتی ویا تخریب خاصی را نیزانجام ندهند. وقتی این مورد به صورت قانونی درآن روزسال وجود دارد، نوجوانان وجوانان ودیگراقشار جامعه نیزکه قصد چنین کاری را دارند تحمل می کنند تا درفضای مناسب به خواسته های خود بپردازند. یا روزپرتاب گوجه فرنگی دراسپانیا که مردم مجازند درآن روزهمدیگررا با گوجه فرنگی مورد هدف قرارداده وازاین طریق به شادی و تفریح بپردازند این موضوع تا آن جا پیش می رود که حتی دولت روزقبل ازجشن، مقدارزیادی گوجه تهیه کرده ودراختیارمردم قرارمی دهد تا بهتر بتوانند این جشن را برگزارکنند. ومثال های دیگری که درکشورهای دیگروجود دارد.
ازسوی دیگربرای درمان آن دسته ازمواردی که مربوط به علت شماره دوبودند یعنی احساس تعارض وتضاد درمنافع با سیستم باید عنوان داشت؛ این مورد نیاز به یک کارفرهنگی گسترده دارد که باید ازخانواده شروع شده ودرتمامی سطوح جامعه گسترش یابد. امروزمتاسفانه عکس این مورد درحال اتفاق افتادن است یعنی نه درخانواده تلاشی صورت می گیرد تا به فرزندان بیاموزند که امکانات عمومی هم بخشی ازدارایی های ماست ونه درسطح ارگان ها ونهادها این موضوع را برای مردم جا می اندازند. مردم باید احساس کنند که منافع آن ها درگرومنافع دولت بوده وکمک به دولت درحقیقت کمک به خود آن هاست وازسویی دیگردولت نیزباید آسایش ومنافع ملت را بخشی ازوظیفه خود بداند ودرارائه هرچه بیشتر خدمات بکوشد. مردم باید احساس کنند که به طورمثال اگرقانونی (مثل هدفمند کردن یارانه ها) به تصویب می رسد، دقیقا به نفع ملت است ومسئولان نیزباید این حس را به مردم القاء کنند که کلیه تصمیمات، برای آسایش ورفاه آنان گرفته شده است.
البته این موضوع (القاء صحیح) فقط مختص به مسئولان نیست وتمامی ارگان ها، نهادها، موسسات، وزارتخانه ها و حتی رسانه ها را دربرمی گیرد. ازسوی دیگردر آموزش وپرورش باید این فرهنگ را درذهن کودکان ونوجوانان ایجاد کرد تا نسیت به تمامی امکانات ملی وعمومی خود احساس مسئولیت کنند وبا هرگونه تخریب دراین موارد برخوردهای فردی انجام گیرد. این امرتا آن جا باید پیش رود که کودک به پدرخود نیزبرای تنظیم اتومبیل وکم ترآلوده کردن هوا تذکربدهد. دراین فرهنگ همه باید ازهمدیگرانتظارداشته باشیم تا با حفظ اموال وسرمایه های ملی وعمومی امکان زندگی بهتری را برای خود ایجاد کنیم. به طورمثال من، به فردی که دارد به یک کیوسک تلفن خسارت وارد می کند، تذکردهم که چرا تلفنی را که متعلق به من نیزهست، خراب می کند؟ ودرحالتی بالاتر، چرا تلفنی که متعلق به خودش است را خراب می کند. به امید آن روزکه دیگرحتی یک موارد ازاین پدیده منفی (وندالیسم) درجامعه مشاهده نشود.
تجربه موفق:
درسال های اخیرشاهد حضورنیروی انتظامی درمدارس تحت عنوان همیارپلیس هستیم. این موضوع ازآنجا که باعث آشنایی کودکان با قوانین ومقررات راهنمایی و رانندگی می شود قطعا باعث درونی شدن قوانین ومقررات گشته وچنین افرادی قطعا دربزگسالی تخلفات کمتری را مرتکب خواهند شد.
پیشنهادها:
1-وندالیسم را می توان مانند هرمسئله اجتماعی دیگر نمودی ازناهمانگی، نابسامانی ، کارکردغلط برخی نهادهای ذی ربط درجامعه دانست. لذا به منظورکاهش اثرات زیان بارمی بایست نگاهی عمیق وآسیب شناسانه به ساختارهای که این پدیده درآنها رخ می دهد، افکند.
2 -درنظرگرفتن استحکام وشکل فیزیکی مناسب (به لحاظ عدم امکان تخریب وسایل، امکانات واماکن عمومی، (دراین رابطه به پژوهش ها وآزمایش های آلن وگرین برگرد1387) دررتردام می توان اشاره نمود، یعنی استفاده ازمواد ومصالحی که کمترمورد نظراین گونه افراد (وندال ها) است.
3 -آموزش وتبلیغ: توجه به امرآموزش وتبلیغ، پیرامون موضوع وندالیسم ازجمله راه حل دیگرمی باشد که جهت حل این مسئله اجتماعی دربرخی کشورها مورد توجه قرارگرفته است. برای مثال کشورژاپن برای رشد ورزش فوتبال درآن کشورتهیه برنامه کارتونی تحت عنوان فوتبالیست ها را دردستورکارخود قرارداده واین موضوع را ازطریق نمایش مورد پسند کودکان درآنها نهادینه کرد. دراین رابطه نیزمی توان فیلم های کارتونی با مضامین خرابکاری ونهی آن تهیه وبرای کودکان پخش کرد.
4 -مطلوب ساختن شرایط محیط زیست؛ توجه به امور زیباشناسی درساخت اموال واحداث اماکن عمومی (ازجهات گوناگون) وبهبود واصلاح محیط زیست وزیباسازی، وندال ها را ازدست زدن به خرابکاری منصرف می کند ومی تواند به عنوان راه حلی مناسب برای مقابله با وندالیسم بکارآید.
5 -ایجاد زمینه هایی برای مشارکت مردم، درحل مشکل وندالیسم، قطعا تاثیرگذارخواهد بود. به عنوان مثال درسوئد، دانش آموزان مدارس را طی برنامه ای به نظافت وسایل واماکن عمومی دعوت کردند وبرای این خدمت به آنها دستمزد نیزداده شد، درانجام این فعالیت ها رسانه های گروهی نیزمشارکت های فعالی را ازخود نشان داده اند.
6 - نظارت اجتماعی (کنترل های اجتماعی رسمی وغیررسمی) ازجمله راه حل های دیگرمقابله با وندالیسم دربرخی کشورها، استفاده ازنیروی نظارت اجتماعی (کنترل های اجتماعی رسمی مانند ابزارهای قانونی وپلیس وکنترل های غیررسمی مانند ابزارهای اخلاقی، ارزشی وفرهنگی) می باشد. امید که تحقیق فوق بتواند گامی هرچند کوتاه درراه ازمیان برداشتن معضل وندالیسم درجامعه بردارد.
علاوه برپیشنهادهای فوق جهت کاهش میزان تخریب اموال عمومی به موارد زیر نیزمی توان اشاره نمود: افزایش اعتقادات اسلامی وتقویت بنیه مذهبی جهت تقویت روحیه مبارزه با اسراف، فرهنگ مصرف وتخریب. افزایش میزان مشارکت افراد درتصمیم گیری ها (شوراهای محلی، انجمن های مردمی، نخبگان و...)
برخورد شفاف واطلاع رسانی سالم. راه اندازی مکان های تفریحی، ورزشی وهنری جهت سرگرم کردن وپرکردن اوقات فراغت جوانان درنتیجه تضعیف تمایل به تخریب اموال عمومی. آموزش حفاظت ازاموال عمومی ازطریق رسانه های گروهی. برگزاری سخنرانی ها وهمایش ها جهت بالا بردن اطلاعات افراد خصوصا جوانان ازمیزان تخریب اموال عمومی وارائه راه کارهایی جهت مبارزه با آن. نصب تابلوهای تبلیغاتی وپوسترهای فراوان درمحل عبورومرورافراد جهت بالا بردن آگاهی های افراد ازنتایج تخریب، پیش گیری وراه های تعمیروآبادانی.