طبق بررسی های تطبیقی متاسفانه فرهنگ کار در ایران نسبت به کشورهای پیشرفته در سطح پایین تری قرار دارد. این امر مستلزم آسیب شناسی جدی فرهنگ کار در ایران و ارائه راهکارهای مناسب جهت ارتقای این فرهنگ می باشد، به ویژه آن که سال جاری به نام سال «همت مضاعف و کار مضاعف» مزین گشته است.
در جهان پیشرفته کنونی کار یکی از عوامل کلیدی توسعه محسوب می شود و کشورهایی که دچار عارضه کم کاری یا تنبلی هستند از کاروان پیشرفت و توسعه عقب خواهند ماند. امروزه کار اعم از کار فکری یا جسمی دارای جایگاه ویژه اقتصادی بوده و به نیروی انسانی به عنوان یک سرمایه بی بدیل نگریسته می شود.
اندیشمندان جهان در بررسی های خود به این نتیجه رسیده اند که کار برخاسته از جوهره درونی افراد است و جوامع برای تبلور هر چه بیشتر این جوهره نیازمند ایجاد فرهنگ کار هستند. آن گونه که دانشمندانی همچون ماکس وبر و تالکوت پارسونز و جان گالبرایت گفته اند ضعف فرهنگ و اخلاق کار موجب راکد ماندن نیروی کار و در نتیجه عقب ماندگی جوامع می شود. از نظر گالبرایت فقیر کسی است که نمی تواند خود را با جامعه تطبیق دهد و حاضر است برای رهایی از تحرک و تن دادن به تعاملات و قوانین اجتماعی، بهای سنگینی همچون فقر را بپردازد.
برخی دیگر از اندیشمندان همچون دانیل لرنر و آدام اسمیت در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده اند که عوامل روانی و انگیزشی نقش بسزایی در ارتقای فرهنگ کار دارد. این عوامل می تواند توانایی های فکری و خلاقیت و پشتکار و نظم و مهارت های اجتماعی را در درون افراد زنده کرده و نیروی شگرف انسانی را در خدمت توسعه و تکامل یک جامعه و کشور قرار دهد.
آسیب شناسی فرهنگ کار در جامعه ایران نیازمند یک بررسی جامع و تحلیلی است، اما در این نوشتار تلاش می کنم ضمن برشمردن مصادیق کم کاری به برخی از این آسیب ها پرداخته و در پایان برخی از راهکارهای مربوط به حل معضلات فرهنگ کار در ایران را ارائه نمایم.
مصادیق کم کاری یا تنبلی در ایران را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:
- پایین بودن ضریب بهره وری در سیکل نیروی انسانی
- پایین بودن ساعت متوسط کاری ( متوسط روزانه دو ساعت و 18 دقیقه برای مردان و 21 دقیقه برای زنان)
- فرار از کار و مسئولیت و بی انگیزگی
- عدم کار مفید و اتلاف وقت (بیکاری پنهان)
- تعطیلی های فراوان رسمی و غیررسمی
- سرگردانی و معطلی ارباب رجوع در ادارات
- پاک کردن صورت مساله به جای حل آن
- وقت گذرانی های بیهوده (مثلا تماشای تلویزیون به جای مطالعه)
- مدرک گرایی و عدم تمایل جدی به درس در مدارس و دانشگاه ها
- بی برنامگی و بی نظمی در کار (کار هیاتی به جای کار منظم و مدون)
البته موارد فوق نسبت به همه افراد جامعه عمومیت ندارد و در مقاطع مختلف دارای نوسان است، با این حال مصادیق فوق الذکر در فرهنگ عمومی کار ایرانیان مشاهده می شود.
پژوهشگران در بررسی عوامل تنبلی خاورمیانه و ایران به آسیب های خارجی و داخلی اشاره کرده اند. عوامل خارجی عبارت است از طرح های استعماری که از دیرباز از سوی قدرت های برتر جهان علیه کشورهای جهان سوم اعمال شده و فرهنگ کار و خودکفایی را در میان آنان دچار آسیب کرده است. از جمله این طرح های عبارت است از:
- غارت منابع و ذخایر جهان سوم
- ترویج فرهنگ مصرف گرایی و رفاه طلبی و تجمل گرایی
- صدور کالاهای مصرفی به جهان سوم
- برنامه ریزی جهات جذب یا ربایش نخبگان
- تهاجم فرهنگی جهت انفعال و بازداشتن نسل جوان از کار و کوشش
اما در آسیب های داخلی فرهنگ کار در ایران عوامل متعدد فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و نیز سیاسی دخیل است که به طور خلاصه عبارت است از:
عوامل فرهنگی و اجتماعی
- تلقی غلط از فرهنگ کار (نگاه شخصی و منفعت طلبانه به کار به جای رویکرد ملی و راهبردی، اهتمام به مشاغل کاذب همچون دلالی و کارچاق کنی به جای کارهای مفید و تولیدی و...)
- مصرف گرایی و رفاه طلبی
- ضعف کار جمعی و سازمانی
- ناهمخوانی تخصص (مدرک تحصیلی) و کار
- ضعف بهره گیری از علوم و فن آوری های روز
- تبعیض و شکاف طبقاتی
- ضعف کار آموزشی و رسانه ای و تبلیغی
- دور شدن از فرهنگ ملی و معارف دینی (فقدان ارزش مداری کار)
عوامل سیاسی
- ضعف های ساختاری (بوروکراسی، خلا در قوانین اجرایی و نظارتی و...)
- دولتی بودن اقتصاد (انحصار و عدم رقابت، عدم شکوفایی استعدادها، کاهش انگیزه در سیستم دولتی و...)
- ریشه های فرهنگ استبداد (ضعف مشارکت اجتماعی، گسست اجتماعی و عدم تعلق ملی، بی اعتمادی عمومی به حاکمیت و...)
با توجه به آسیب های فوق لازم است راهکارهایی متناسب با هر آسیب اعم از فرهنگی و اجتماعی و سیاسی ارائه شود که در ذیل به برخی از آن اشاره می شود:
- ترویج فرهنگ کار و تلاش و پشتکار به عنوان یک ارزش انسانی و دینی و ملی
- کارآفرینی و ایجاد بستر خلاقیت و تخصص گرایی
- ترغیب به کار جمعی و سازمانی و مدیریت علمی
- ایجاد انگیزه مادی و معنوی و روحیه نشاط و امید
- ساماندهی قوانین و راهکارهای اجرایی و نظارتی
- ایجاد فضای رقابتی و مشارکتی (با استناد به اصل 44)
- ترمیم گسست های ملی و مناسبات دولت و ملت
- تکیه بر خودکفایی و صادرات به جای وابستگی و واردات
- تکیه بر فرهنگ دینی و ملی در برابر تهاجم فرهنگی غرب
- بهره گیری از تجارب کشورهای پیشرفته و موفق