پیروزی استراتژیک در تهران

سمیه همایون‌روز: چهاردهمین اجلاس سران گروه 15 پس از 3‌روز مقدمه‌چینی در سطح وزرای خارجه و نیز کارشناسان ارشد 17 کشور عضو، ظهر دوشنبه در حالی با هدف رویارویی با چالش‌های جهانی نظیر موانع توسعه‌ یافتگی و در نتیجه تحکیم و تقویت روابط و همکاری کشورهای عضو آغاز به کار کرد که حاشیه مهم‌تر از متن آن، فضای کلی اجلاس را تحت تاثیر قرار داد. سرانجام پس از ماه‌ها بن‌بست در بحث مبادله سوخت هسته‌ای رآکتور تحقیقاتی تهران و 2‌ماه و نیم مذاکرات فشرده‌ ترکیه و برزیل با ایران و اعضای گروه وین، مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین تحول در زمینه مبحث سوخت هسته‌ای صبح دوشنبه با برگزاری نشست سه‌جانبه روسای جمهوری ایران و برزیل و نخست وزیر ترکیه در حاشیه اجلاس سران گروه 15 رقم خورد و نتیجه 18‌ساعت گفت‌وگوها و رایزنی‌‌های فشرده در 2 روز گذشته، بیانیه تهران با انتقال اورانیوم غنی شده با غلظت 5/3 درصد به کشور ثالث یعنی ترکیه ـ البته با پیش شرط پذیرش شروط ایران توسط گروه وین ـ و دریافت سوخت 20 درصد شد. البته پیش از نشست سران 3 کشور که به منظور بازبینی و امضای فرمول نهایی بیانیه، انجام شد، رئیس دستگاه دیپلماسی کشورمان یکشنبه رایزنی‌های خود را با وزرای خارجه ترکیه و برزیل آغاز کرده بود و آن طور که رجب طیب اردوغان گفته است نتایج این جلسه مثبت و سازنده بود که منجر به سفر ناگهانی وی به تهران شد در حالی که پیش از این قرار نبود نخست وزیر ترکیه در این نشست حضور یابد. پس از امضای بیانیه 11 ماده‌ای میان ایران، ترکیه و برزیل بود که وزرای خارجه 3 کشور نشستی مطبوعاتی را برگزار کردند تا در آن به تشریح جزئیات و محتوی مذاکرات و بیانیه امضا شده میان 3‌طرف بپردازند. براساس بیانیه صورت گرفته مقرر شد در صورت توافق ایران و گروه وین و پذیرش شروط ایران توسط این گروه ایران 1200 کیلوگرم سوخت اورانیوم کمتر غنی‌ شده خود را در ترکیه به صورت امانت نگهداری کند که البته به گفته منوچهر متکی، این میزان اورانیوم در مالکیت ایران خواهد بود و ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی امکان نظارت بر آن را خواهند داشت. همچنین طبق ماده (6) این بیانیه، ایران باید ظرف یک هفته موافقت خود با این مورد را به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کند و متناسب با درخواست گروه وین که متشکل از روسیه، فرانسه، آمریکا و آژانس است، جزئیات بیشتری درباره‌ تبادل سوخت از طریق بیانیه خطی و ترتیبات مربوط به بیانیه ایران و وین ارائه کند که در صورت موافقت گروه وین، براساس بند هفتم، این گروه نیز متعهد به تحویل 120 کیلوگرم سوخت مورد نیاز رآکتور تهران می‌شود.
ماجرا‌ چیست؟
به عبارت دیگر در صورت توافق ایران و گروه وین، 1200 کیلوگرم اورانیوم 5/3 تا 5 درصد از سوی ایران به ترکیه ارسال شده و در مقابل گروه وین نیز 120 کیلوگرم اورانیوم 20 درصد به ترکیه برای تحویل به ایران ارائه می دهد. به بیان دیگر اگر بخواهیم بیانیه ایران، برزیل و ترکیه را به زبان ساده بیان کنیم باید گفت جمهوری اسلامی ایران اینک به همراه برزیل، ترکیه، چین و روسیه – چراغ سبز چین و روسیه به این بیانیه به ایران اعلام شده است- یکسری تضمین ها را برای انتقال سوخت هر 2 طرف به ترکیه مطرح کرده اند. این بیانیه در واقع شروعی برای آغاز مذاکرات بسیار مهم ایران و گروه وین است. در این مذاکره اگر گروه وین متشکل از روسیه، فرانسه،آمریکا و آژانس با پیش شرط های ایران – که غنی سازی 20 درصد در خاک ایران یکی از این شروط است- موافقت کند، آنگاه 1200 کیلوگرم اورانیوم 5 درصد، تحت مالکیت ایران به ترکیه ارسال می شود و در مقابل 120 کیلوگرم اورانیوم 20 درصد تحویل گرفته می شود. کارشناسان معتقدند در شرایط فعلی اگر ایلات متحده آمریکا با بیانیه تهران مخالفت کند، 1+5 برای تحریم ایران به توافق نمی رسد و تحریم ها علنا منتفی می شود. در حالت دیگر، در صورت موافقت آمریکا با بیانیه تهران که در مذاکرات ایران و گروه وین باید نمود پیدا کند، می توان گفت جمهوری اسلامی ایران به تمام خواسته های خود در موضوع هسته ای دست یافته است. به هر حال گروه وین هر واکنشی به بیانیه تهران داشته باشد، جمهوری اسلامی ایران به یک پیروزی بزرگ دست یافته است.
پس از انتشار محتوای بیانیه سه‌ کشور ایران، برزیل و ترکیه بود که سخنگوی دستگاه دیپلماسی کشورمان در جمع خبرنگاران حاضر شد و درباره مسیری که به مبادله سوخت منتهی می‌شود، گفت: «ما این بیانیه را امضا کرده و آمادگی خود را برای مبادله سوخت اعلام کردیم. ظرف یک هفته از امروز که بیانیه بین ما، ترکیه و برزیل به امضا رسید ما این آمادگی برای مبادله را رسما به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام می‌کنیم و زمانی که گروه وین شامل آژانس، آمریکا، فرانسه و روسیه رسما آمادگی خود را برای مبادله اعلام کنند، بحث کارشناسی ما با آنها شروع می‌شود تا جزئیات بیانیه برای مبادله را به امضا برسانیم». رامین مهمانپرست افزود: «در صورتی‌ که بیانیه بین ایران و گروه وین به امضا برسد ظرف یک ماه سوخت 5/3 درصد را به ترکیه ارسال می‌کنیم تا با نظارت آژانس و ایران این سوخت در آنجا نگهداری شود. براساس بیانیه‌ای که بین ما و گروه وین به عمل می‌آید که جزئیات آن معلوم خواهد شد، سوخت 20 درصد را دریافت خواهیم کرد». اما آنچه در این میان درباره دیپلماسی فعال ایران به چشم می‌خورد، وارد کردن 2 کشور برزیل و ترکیه در بحث مبادله سوخت بود. این در حالی است که گروه وین پیش از این روسیه و فرانسه را به عنوان کشور ثالث برای تبادل سوخت پیشنهاد می‌دادند؛
2کشوری که هر یک در برهه‌ای با کارت توافقات هسته‌ای خود با ایران برای گرفتن امتیاز بسیار بازی کرده‌اند، از این‌رو هیچ اعتماد و در عین حال ضمانت عینی وجود نداشت که پس از انتقال اورانیوم ایران به کشور سوم سوخت مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران در اختیار ایران قرار گیرد. به نظر می‌رسد با توجه به پافشاری‌های گسترده ایران بر لزوم دریافت ضمانت عینی بود که وزیر خارجه ترکیه در این نشست مطبوعاتی گفت: «اورانیومی که به ترکیه ارسال می‌شود، امانت مردم ایران نزد ما است و در ترکیه محفوظ می‌ماند». احمد داوود اوغلو در ادامه از ضمانت ترکیه و برزیل به ایران سخن گفت و افزود: «تا زمانی که ایران سوخت نیروگاه تهران را تحویل نگرفته است، اورانیوم کم‌غنی شده ایران در ترکیه نگهداری می‌شود». وی همچنین این بیانیه را حاوی 2 پیام؛ یکی برای جامعه جهانی و دیگری برای مردم ایران دانست و گفت: «این توافقنامه به جامعه جهانی این پیام را داد که اکنون زمان دیپلماسی است. ترکیه و برزیل نشان دادند که هنوز فرصت برای دیپلماسی وجود دارد. اکنون دیگر نیاز به تحریم نیست و زمان برای مذاکره میان ایران و جامعه جهانی است». وزیر خارجه ترکیه درباره پیام این بیانیه برای مردم ایران اظهار داشت: «ما ضمانت کرده‌ایم اورانیوم ایران را مانند سرمایه خود در ترکیه نگهداری کنیم تا سوخت نیروگاه تهران به ایران داده شود و امیدواریم همه مسائل هسته‌ای ایران نیز مانند سوخت نیروگاه تهران از طریق مذاکره و دیپلماسی حل شود». اما نکته دیگری که در این بیانیه پیش‌بینی شده است، امکان عدم توافق میان ایران و گروه وین است. در واقع در صورتی که مفاد این بیانیه مورد توجه قرار نگیرد، انتقال سوخت به ترکیه منتفی‌است. موضوعی که رامین مهمانپرست نیز درباره آن گفت: «در بیانیه‌ای که امروز در حاشیه اجلاس ایران بین ایران، ترکیه و برزیل به امضا رسید عنوان شده که اگر این توافق به عمل نرسد یا آنها (گروه وین) اعلام آمادگی نکنند یا به شکلی از انجام مبادله سوخت سر باز بزنند، سوختی که اگر قرار باشد ما به ترکیه بفرستیم را بازمی‌گردانیم یا اصلا اقدام نمی‌کنیم». چراکه به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه، شرط اصلی انجام مبادله بیانیه‌ای است که با گروه وین به امضا خواهد رسید. مهمانپرست در جمع خبرنگاران همچنین تاکید کرد: تولید سوخت 20 درصد در داخل ایران متوقف نخواهد شد. از دیگر نکات کلیدی این بیانیه که به ماده یک آن مربوط می‌شود، این است که 3 کشور علاوه بر تاکید بر تعهد خود به عدم گسترش سلاح هسته‌ای، حقوق تمام اعضا از جمله جمهوری اسلامی ایران در تحقیق، پیشرفت و همچنین چرخه سوخت را محترم شمرده‌اند؛ موضوعی که وزیر خارجه برزیل درباره آن گفت: «این توافق حق ایران را در بهره‌برداری صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و غنی‌سازی به رسمیت می‌شناسد». سلسو آموریم در کنفرانس مشترک خبری سه‌‌جانبه با همتایان ایرانی و ترک خود با بیان این مطلب تاکید کرد: «این توافق با 2 هدف اساسی صورت گرفت؛ یکی اینکه ایران حق دارد به صورت صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای استفاده کند و برنامه غنی‌سازی داشته باشد و هدف دیگر این توافق این بود که ایران نیز باید به جامعه جهانی درباره اهداف برنامه هسته‌ای خود ضمانت‌هایی بدهد». اکنون با موافقت ایران به تبادل سوخت هسته‌ای که با پیش‌بینی همه موارد و نکات ضروری برای تضمین سلامت این مبادله انجام شد، توپ در زمین گروه وین قرار گرفته است. رئیس سازمان انرژی اتمی نیز که در جمع خبرنگاران سخن‌می‌گفت، پذیرش پیشنهاد ترکیه و برزیل برای سواپ سوخت را نشاندهنده حسن نیت قلمداد کرد که به گفته وی با این کار توپ در زمین غرب قرار گرفته از این رو، این بار این گروه وین است که باید پاسخ مناسبی به همکاری ایران بدهد. با توجه به اینکه 3 کشور داوطلب برای تامین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران در طول 8 ماه گذشته یعنی از برگزاری نشست وین در مهر ماه سال گذشته مصر بودند اورانیوم ایران باید به کشور ثالث منتقل شود تا آنها سوخت هسته‌ای با غلظت 20 درصد را در اختیار ایران قرار دهند، علی‌اکبر صالحی توافق ایران با ترکیه و برزیل را سبب رفع بهانه‌جویی‌های غرب در این زمینه عنوان کرد و گفت: «امروز حجت تمام شد که ایران با حسن‌نیت و در راستای شفاف‌سازی و همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و جامعه بین‌المللی هر آنچه مستلزم صلح و ثبات و حفظ انسجام ان‌پی‌تی بوده است،انجام می‌دهد». اما رئیس سازمان انرژی اتمی در عین حال پیش‌بینی کرد: غرب پس از این نیز به دنبال بهانه‌های جدید خواهد رفت. صالحی سپس اضافه کرد: «شاید برای نخستین بار باشد که کشورهای در حال توسعه توانستند از جایگاه بین‌المللی خود استفاده کرده و با قدرتنمایی حرف حق خود را به گوش جهانیان برسانند». موضوعی که به نوعی دیگر در سخنان رئیس‌جمهور کشورمان انعکاس یافت؛ آنجا که گفت: «شاید موضوع تبادل سوخت هسته‌ای نخستین گام و کوچک‌ترین اقدام در راه تقویت و ساماندهی همکاری‌های ایران، ترکیه و برزیل باشد، این همکاری‌ها نه تنها به نفع 3 کشور بلکه به نفع همه ملت‌هایی است که می‌خواهند آزاد و مستقل زندگی کنند. علاوه بر این، همکاری 3 کشور در مناسبات جهانی و اصلاح این مناسبات در جهت صلح و عدالت می‌تواند بسیار تاثیرگذار باشد».
رئیس‌جمهور برزیل نیز در این مراسم، نشست سه‌جانبه تهران را دارای ارزش بالایی در عرصه دیپلماسی دانست و این نشست را یک پیروزی دیپلماتیک در سطح جهانی به شمار آورد که به گفته وی می‌تواند راهکار مناسبی برای حل و فصل موضوعات مختلف باشد. لولا داسیلوا ضمن ارزشمند قلمداد کردن حسن نظر، اعتماد و دیدگاه دموکراتیک جمهوری اسلامی ایران نسبت به موضوعات بین‌المللی، بدون نام بردن از هیچ کشوری از فشارهای بسیار بر خود برای لغو سفرش به ایران سخن گفت و افزود: «با اطمینان کامل وارد تهران شدم و مطمئن هستم که گفت‌وگوهای ما نتایج سازنده و مثبتی خواهد داشت». نخست وزیر ترکیه نیز در این نشست سه‌جانبه از نمونه بارز دیپلماسی ایران صحبت کرد که به گفته وی، اقدام تهران در این مسیر بزرگ‌ترین فرصت برای ایجاد فضای مناسب است. رجب طیب اردوغان ضمن دفاع از حق ایران برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، گفت: «ایران واقعا قدرتمند بوده و دارای جامعه جوان و فعالی است و بر این باورم که ایران آینده بسیار درخشانی خواهد داشت». محمود احمدی‌نژاد نیز در بخش دیگری از سخنان خود، تجربه نشست سه‌جانبه تهران را نشاندهنده آن دانست که اگر همکاری‌ها براساس دوستی و احترام باشد هیچ مشکلی بین کشورها و ملت‌ها وجود نخواهد داشت. وی با اشاره به اینکه جمهوری اسلامی ایران در گذشته همواره خواهان گفت‌وگو براساس دوستی و عدالت بوده است، ایراد اصلی گفت‌وگوهای 1+5 را اینگونه عنوان کرد: «برخی اعضا با چنین مبانی‌ای وارد گفت‌وگو نمی‌شدند و به دنبال عدالت و دوستی نبودند به همین دلیل گفت‌وگوها به نتیجه مورد نظر نمی‌رسید».
رئیس‌جمهور عدالتخواهی و احترام موجود در روابط و گفتمان برزیل و ترکیه را عامل ایجاد فضای مثبت در گفت‌وگوها و در نتیجه افزایش اعتماد و همکاری ارزیابی کرد و گفت: «امیدوارم همه کسانی که به نوعی در مسائل جهانی دخالت دارند از این روحیه و اقدامی که در تهران شد، الگو گرفته و به سمت دوستی و صلح حرکت کنند». احمدی‌نژاد در بخش دیگری از سخنان خود ابراز امیدواری کرد 1+5 نیز با صداقت و با احترام و عدالت وارد گفت‌وگوها شوند و به کار بزرگی که در تهران آغاز شده، توجه کرده و با این مسیری که در برابر بشریت باز شده همراهی کنند. به گفته وی، اگر بعضی دولت‌ها مسیر احترام، عدالت و دوستی را نپذیرند، ملت‌ها این راه را ادامه خواهند داد و علاوه بر تامین منافع خود، صلح و عدالت را در جهان حاکم خواهند کرد. در واقع، اجلاس سه‌جانبه ایران، برزیل و ترکیه آغاز راهی است که همه دولت‌ها و ملت‌های مستقل بدون تحمل فشار و تهدید بتوانند از حقوق قانونی خود استفاده کنند.
جهان نیازمند اندیشه‌ای نو برای صلح است
رئیس‌جمهور دیروز-دوشنبه- به عنوان نخستین سخنران در مراسم افتتاحیه چهاردهمین اجلاس سران گروه 15 در تهران به ایراد سخن پرداخت؛ گروهی که جمهوری اسلامی ایران در پایان دوره ریاست خود بر آن، میزبان سران ارشد کشورها از جمله لولا داسیلوا رئیس‌جمهور برزیل، رابرت موگابه رئیس‌جمهور زیمباوه، عبدالعزیز بوتفلیقه رئیس‌جمهور الجزایر، عبدالله واد رئیس‌جمهور سنگال و ماهیندا راجا پاکسا رئیس‌جمهور سریلانکا بود. محمود احمدی‌نژاد در سخنان خود، جهان را بشدت نیازمند اندیشه و راهی نو برای حل مشکلات و نیل به پیشرفت و سعادت و صلح پایدار دانست که به گفته وی، گروه 15 باتوجه به ظرفیت‌های فراوان خود می‌تواند ماموریت مهم و اثرگذاری را بر پایه جهانی جدید سرشار از دوستی، صلح و عدالت ایفا کند؛ موضوعی که با هدف اولیه تاسیس این گروه ارتباط تنگاتنگی دارد چراکه گروه 15 در نهمین اجلاس جنبش عدم تعهد در سال 1989 در بلگراد در اصل با هدف مشترک شکوفایی و رشد فزاینده، تاسیس و بر همکاری بین کشورهای در حال توسعه در زمینه‌های سرمایه‌گذاری، تجارت و تکنولوژی متمرکز شد. جلسه نوبت صبح اجلاس گروه 15 در تهران سپس با قرائت بیانیه پایانی توسط رئیس‌‌جمهور کشورمان که پیش‌نویس آن در نشست شنبه کارشناسان ارشد 17 کشور تدوین شده بود، پایان یافت. محمود احمدی‌نژاد در سخنان خود در مراسم پایانی این اجلاس، اقتصاد مبتنی‌بر مصرف حداکثری و سود هر چه بیشتر و ساختارهای اقتصادی برآمده از آن را نه‌تنها شکست‌خورده دانست بلکه گفت، این نوع از اقتصاد در آزمون صداقت‌ورزی و انجام تعهدات و رعایت اخلاق نیز مردود شده است.
احمدی‌نژاد در بخش دیگری از سخنان خود به بحث ناکارآمدی و شکست امنیت و سیاست نظام حاکم بر جهان پرداخت و با اشاره به اینکه با حضور یکصد هزار نفر از نظامیان ناتو در افغانستان این کشور ناامن‌‌تر شده و حتی دامنه بحران به پاکستان نیز کشیده شده است و سپس با اشاره به داستان غم‌انگیز اشغال فلسطین و میلیون‌ها آواره فلسطینی در اردوگاه‌ها که منتظر بازگشت به سرزمین مادری خود هستند، گفت: «شورای امنیت سازمان ملل بر اساس قوانین ارتجاعی بعد از جنگ دوم جهانی عمل می‌کند و کارایی و اعتبار خود را نزد ملت‌ها از دست داده است. بعضی از اعضای دائم آن هنوز در فضای 65 سال قبل زندگی می‌کنند و انتظار دارند سایر دولت‌ها و ملت‌ها تابع آنان باشند». احمدی‌نژاد حضور اعضای دائم در شورای حکام سازمان بین‌المللی انرژی اتمی را موجب توقف انجام وظایف حقیقی آن در خلع سلاح، منع اشاعه و کمک به استفاده صلح‌آمیز اعضا از انرژی هسته‌ای عنوان کرد که به گفته وی، این امر باعث شده سایه تهدید سلاح‌های هسته‌ای بر جهان گسترده شود و داشتن و ارتقای سلاح هسته‌ای و تهدید به استفاده از آن جزو برنامه‌های رسمی و علنی بعضی کشورها قرار گیرد. احمدی‌نژاد ایجاد تغییر اساسی در وضع موجود و نیاز به تاسیس نظام‌های جدید را یک مطالبه عمومی دانست و گفت: «نظامات جدید باید در چارچوب‌های نظری و فلسفی مبتنی‌بر ایمان به خدای مقتدر و مهربان و حکیم تعریف و سازماندهی شود». رئیس‌جمهور پس از بیان مطالب فوق پیشنهاداتی را قرائت کرد که کارشناسان ارشد گروه 15 در نشست شنبه خود آنها را تدوین کرده بودند. در این بیانیه با توجه به ظرفیت‌های عظیم فکری، فرهنگی، علمی ، اقتصادی و سیاسی کشورهای عضو آمده است که کمیته‌ای دائمی مرکب از نمایندگان کشورهای حاضر تشکیل شود که ماموریت یابند چارچوب های نظری تغییرات را تدوین و بر مبنای آن راهبردهای خود را ارائه دهند تا پس از تصویب سران در دستور کار گروه 15 قرار گیرد. با توجه به اینکه شرایط موجود جهانی، همگرایی در مسائل مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی را بیش از گذشته ضروری ساخته است، پیشنهاد دوم گنجانده شده در این بیانیه، تشکیل کمیته مشورتی با حضور وزرای خارجه است تا با نشست‌های منظم این امر را پیگیری کنند. از سوی دیگر، با توجه به اینکه چالش‌های موجود در اقتصاد جهانی، اتکا بر منابع و توانمندی‌های عظیم و گسترده موجود در گروه بیش از پیش ضرورت یافته است، در بیانیه پایانی پیشنهاد شده است کمیته‌های تخصصی در زمینه‌های صنعتی، کشاورزی ، بانکی ، انرژی و فناوری نوین تشکیل شود تا نحوه تقویت روابط و گسترش تعاملات در این زمینه‌ها را بررسی و تصمیمات مشترک و مناسبات را اتخاذ کنند.
تاسیس بانک مشترک، انجام معاملات و تجارت به صورت مبادله کالا به کالا یا با سبدی از ارزهای معتبر یا ارزهای بومی کشورهای متقابل و نظایر آن می‌تواند در دستور کار باشد. پس از قرائت بیانیه پایانی چهاردهمین اجلاس سران گروه 15 توسط محمود احمدی‌نژاد که ریاست این اجلاس را برعهده داشت، ریاست گروه 15 به رئیس‌جمهوری سریلانکا واگذار شد. ماهیندا راجاپاکسا از اقدامات و تلاش‌های جمهوری اسلامی ایران در دوره ریاست بر گروه 15 تشکر کرد و با بیان اینکه ریاست احمدی‌نژاد بر گروه‌15 باعث احیای پروژه‌های ناتمام این گروه شده است، تصریح کرد: «متاسفانه در چند سال اخیر ابهاماتی در اقتصاد جهان به وجود آمده که ناشی از سوء مدیریت در پروژه جهانی‌سازی است ولی در زمان حاضر ابتکارات رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در زمینه پیشرفت و همکاری‌های کشورهای جنوب‌‌- جنوب اجرا شده است».