* چرا اسامه بن لادن تاکنون دستگیر نشده است؟
** به اعتقاد من شمار زیادی از عناصر اطلاعاتی ارتش پاکستان از هواداران بن لادن هستند. ژنرال مشرف برای یافتن بن لادن بر روی ارتش حساب باز کرده و به نظرم این امر هیچ گاه رخ نخواهد داد. آنچه که ما نیاز داریم یک تغییر است، تغییری که کشور را از حالت نظامی خارج کند.
* عملکرد مشرف را به عنوان شریک دولت بوش در جنگ علیه تروریسم چگونه ارزیابی میکنید؟
** من فکر میکنم تصمیم ژنرال مشرف در همکاری با جامعه بینالمللی در مبارزه با تروریسم پس از یازدهم سپتامبر عاقلانه بود. اما سوال من اینجاست که او چقدر در از بین بردن تروریسم موثر بوده است. تصمیمات او در بخشهای بزرگی از کشور اجرا نمیشود و ما میبینیم که در طول سالهای اخیر طالبان دوباره سازمان یافته است و تلاش میکند افغانستان را باز پس بگیرد. احزاب دینی دوباره در پاکستان قدرت گرفتهاند و میشود گفت که کنترل دو استان مهم هم مرز با افغانستان در اختیار آنها است. گروههای شبهنظامی هم همینطور. آنها به دهلی نو و بمبئی حمله کردهاند و گفتوگوهای صلح میان هند و پاکستان را به بنبست کشاندهاند. وقتی به قدرتگیری احزاب مذهبی، سازماندهی طالبان و ماندگاری گروههای شبهنظامی نگاه میکنم، برای آینده پاکستان نگران میشوم.
* آیا این درست است هنگامی که طالبان در افغانستان تشکیل شد شما از آنها حمایت کردید؟
** زمانی که طالبان به وجود آمد، اوضاع به گونهای دیگر بود. آمریکا، پاکستان و دیگر کشورها آنها را نیروی صلح تلقی میکردند، اما طولی نکشید که ما بیدار شدیم. میان طالبان به همراه القاعده و طالبانی بدون القاعده فرق بسیار است. وقتی طالبان به وجود آمد اثری از القاعده نبود. آنها افغانهایی بودند که میخواستند به گروهی سیاسی در افغانستان تبدیل شوند. پس از سرنگونی دولت من در 1996 آنها به القاعده اجازه دادند در خاک افغانستان اردوگاههای آموزشی برپا کند. در آن زمان من رهبر مخالفان در پارلمان پاکستان بودم و از دولت خواستم به طالبان برای بیرون انداختن القاعده ضربالاجل بدهد تا در غیر این صورت روابطمان را با آنها قطع کنیم. بدبختانه آن زمان گوشهای دولت نمیشنید.
* از اتحاد اخیر با رقیب قدیمیتان نواز شریف بگویید. چه قصدی دارید؟
** سال گذشته من به عربستان سعودی رفتم تا شریف را ببینم. به او گفتم مردم داخل و خارج پاکستان میگویند هر دوی ما زمان زیادی را صرف پیکار با یکدیگر کردهایم و در صورت بازگشت دموکراسی احتمالا باز هم دور دیگری از درگیریهای بیمعنی سیاسی را آغاز میکنیم. ما باید برای مردم علامتی بفرستیم که نشان دهد از گذشته درس گرفتهایم و دفعه بعد مثل گذشته نخواهیم بود. ما «منشور دموکراسی» را نوشتیم که هدف اصلیاش ایجاد سیستمی سیاسی است که اخیتارات دولت در آن کنترل میشود. جامعهای دموکراتیک علاوه بر این رواداری را میان جوانانی که در پاکستان پیامهای متضادی را دریافت میکنند رواج میدهد. از طرفی آنها درباره سیستم دولتی جوابگو و شفاف شنیدهاند که قدرتش را از مردم عادی میگیرد، اما جوانان پاکستانی در واقعیت قدرتی را میبینند که از لوله تفنگ شلیک میشود. ما باید فرهنگ خشونت را از بین ببریم و فرهنگ قانون و رواداری را جایگزین آن کنیم.
* در پاکستان محدودیتی قانونی وجود دارد و طبق آن شما نمیتوانید برای بار سوم نخستوزیر شوید. آیا قصد دارید در حیطه دیگری فعالیت کنید؟
** من و نواز شریف قصد داریم در آینده نزدیک برای لغو این محدودیت قانونی تلاش کنیم. باید این امر را به خود مردم واگذار کنیم. اینجا شبیه آمریکا نیست که رئیسجمهوری انتخاب شود و یک یا دو دورهاش را کاملا سپری کند. دورههای ما در پاکستان منقطع است و اصلا نباید آن را با آمریکا مقایسه کرد. من قصد دارم به پاکستان باز گردم و به حزبم در انتخابات عمومی آینده کمک کنم. اگر محدودیت لغو شود، برای نخستوزیری نامزد میشوم.
* دولت شما با اتهامات فساد زیادی مواجه بود.
** مخالفان با هدف ضربه زدن به شهرتم به من اتهام میزدند. هیچ دادگاهی نتوانست من را محکوم کند. نه من و نه همسرم و دیگر اعضای خانوادهام هیچ گاه محکوم شناخته نشدیم. آنها میخواستند تصویرم را تیره و تار کنند و جلوی یک رهبر دموکرات را بگیرند. از 1950 هر نخستوزیر غیرنظامی پاکستانی با اتهامات فساد روبرو شده است. به اعتقاد من اینها تلاشی برای انحراف ذهن مردم از فساد سازمان یافته در ارتش بوده است.
* نظرتان درباره روابط هند و پاکستان چیست؟
** صرفنظر از اختلاف بر سر کشمیر دو طرف باید به هم نزدیکتر شوند. ما باید از تجربه اروپا درس بگیریم. جنگ آنها را چندپاره کرده بود تا تصمیم گرفتند بازاری مشترک تاسیس کنند. من قبلا با رهبران هند در این باره صحبت کرده بودم و حالا هم میگویم اختلافنظرها نباید ما را از همکاریهای اقتصادی باز دارد. در ابتدا ما به مرزهای امن نیاز داریم. تا وقتی شبهنظامیان صلح را بر هم میزنند نمیتوان مرزها را باز کرد. شبهنظامیان مرزهای پاکستان با افغانستان و هند را شدت ناامن کردهاند.
* ارزیابی شما از وضعیت حقوق زنان در پاکستان چیست؟
** بر سر نقش زنان در جهان اسلام مناقشات بسیاری وجود دارد. عدهای معتقدند زنان باید در خانهها بمانند، اما به اعتقاد من اسلام به زنان آزادی بخشیده است.
* برخی از رهبران مذهبی در پاکستان میگویند حکمرانی زنان برخلاف اسلام است. نظر شما چیست؟
** وقتی به نخستوزیری پاکستان انتخاب شدم یک روحانی بلندپایه سعودی اعلام کرد این برخلاف اسلام است. در همان زمان روحانیونی از یمن، مصر و سوریه از رهبری یک زن در جامعهای اسلامی حمایت کردند. این بحثها و مناقشات همیشه وجود داشته و هست، میان آنهایی که میخواهند ما را به گذشته باز گردانند و آنهایی که نگاهشان به آینده است.