دکتر ابراهیم نجفی
اندیشمندان علم مدیریت، برخلاف گذشته که برای مدیران ارشد سازمانها وظایف مهمی چون تدوین استراتژی و به وجود آوردن همافزایی بین فعالیتها را توصیه میکردند، تاکید میکنند که مدیران ارشد باید بیشتر وقت خود را برای تدوین چشمانداز صرف کنند.
در اوایل دهه 1990 معنی و مفهوم چشمانداز در فرآیند تدوین و اجرای استراتژی، توجه اندیشمندان را به خود جلب کرد و هنوز پژوهشگران در ورود تعریف ابعاد چشمانداز به نظر مشترکی نرسیده بودند که دامنه به کارگیری آن در عمل، رشد و توسعه یافت.
بررسی به عمل آمده از 1500 مدیر ارشد از 20 کشور مختلف در پاسخ به این سوال که «شما معتقدید مهمترین مهارتی که یک مدیر باید داشته باشد، چیست؟» 98 درصد از آنها اظهار کردهاند که حس قوی از چشمانداز بسیار مهم است و فرمولبندی استراتژی برای رسیدن به چشمانداز، مهمترین مهارت است. برای هدایت یک مجموعه به سمت تعالی و موفقیت درازمدت، هیچ موتوری به توانمندی چشماندازی جذاب، ارزشمند، قابل دستیابی و همراه با مشارکتی فراگیر برای آینده نیست.
چشمانداز با واژههای چون دورنما، آرمان، بصیرت و رویای سازمان مترادف است و با بسیاری از واژههای دیگر نظیر مقصد استراتژیک، رسالت، اهداف و استانداردهای عملکرد در ارتباط است.
برخی صاحبنظران چشمانداز را منظر گستردهای از آیندهها یا سناریوهای ممکن میدانند، عدهای معتقدند که چشمانداز نوعی قول و آرزو برای آینده است و چالشی است که در آینده طولانیمدت قرار است تحقق یابد و عدهای بر این باورند که چشمانداز فکر عملی، اعتباربخش و جذاب برای آینده سازمان است.
در بیانی دقیقتر میتوان گفت: چشمانداز، تصویری واقعگرا، تحققپذیر و جذاب از آینده است. چشمانداز هم در سطح خرد و هم در سطح کلان قابل تصور است، به بیان دیگر هر فرد میتواند برای خود چشمانداز داشته باشد و تصویری واقعگرا و تحققپذیر برای آینده خود ترسیم نماید. همچنین یک خانواده، یک سازمان بزرگ و یک ملت میتواند چشمانداز داشته باشد. آنچه در سطح کلان برای سازمانها، حیاتی و ضروری است، چشمانداز مشترک است. چشماندازی که تمامی علاقهمندان کلیدی بر روی آن وفاق داشته باشند. برخی، علل و ضرورت داشتن چشمانداز را در یک سازمان ناشی از ضرورت کنترل و هدایت سرنوشت سازمان، ضرورت تغییر، افوال و تجدید حیات سازمانها و نیاز به استراتژی بکر و بدیع میدانند.
چشمانداز صحیح، جلب تعهد میکند و به افراد انرژی میبخشد، نشاطآفرین است و استاندارد برتری را بنیان میگذارد، حال و آینده را به هم پیوند میزند و موجب وحدتبخشی شده، مسیر و جهت هدف را تعیین میکند.
چشمانداز موثر، چشماندازی است که بتواند جذاب و به خاطر سپردنی باشد، علایق را تحریک کند و در کوتاهمدت درجهای از فهم به وجود آورد. این چشمانداز باید ساده، واقعی، روشن، چالشی و قابل دستیابی باشد، برای اعضای سازمان یا جامعه قابل فهم، مناسب و انعطافپذیر باشد، مثبت و الهامبخش بوده و قادر به تمرکز بر محدوده و زمان خاصی باشد.
به فضل خداوند سبحان با تدابیر اندیشمندانه رهبر فرزانه انقلاب و تلاش مجدانه مسئولان، کارشناسان و دستاندرکاران، چشمانداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 تهیه و تصویب شد.
در سند چشمانداز بیست ساله ایران آمده است: ایران کشوری است توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بینالملل.
برخی از ویژگیهای جامعه ایران در افق این چشمانداز عبارتند از:
ـ توسعه یافته متناسب با مقتضیات فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی خود و متکی بر اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی، ملی و انقلابی
ـ برخوردار از دانش پیشرفته و توانا در تولید علم و فناوری
ـ فعال، مسئولیتپذیر، ایثارگر و مومن
ـ دست یافته به جایگاه اول اقتصادی، علمی و اقتصادی در سطح منطقه آسیای جنوبغربی با تاکید بر جنبش نرمافزاری و تولید علم.
ـ این سند، به واقع چشمانداز مشترک همه کسانی است که از نعمت نظام جمهوری اسلامی برخوردار هستند. چشمانداز بیست ساله کشور تصویر و استانداردی برای عملکرد همه دستگاهها، موسسات و سازمانها ارایه میکند و مسئولان قوای مجریه، قانونگذاری و قضایی باید برنامههای میانمدت و کوتاهمدت خود را در راستای تحقق آن تعریف، اجرا و ارزیابی نمایند و آن را عنوان خطکش برتر اثربخشی و کارایی حرکت خود بدانند.
کنکاشی در سند چشمانداز کشور گویای ترسیم تصویری واقعگرا، تحققپذیر و جذاب از سرنوشت کشور ما در یک افق بیست ساله است که هر فرد، سازمان، دستگاه و مجموعهای باید فعالیتهای خود را در مسیر تحقق آن تمرکز نماید.
صرفنظر از حس وظیفهشناسی و تلاش هر یک از دستگاهها و آحاد جامعه برای ایفای نقش موثر در دستیابی به چشمانداز بیستساله کشور، از برخی از افراد جامعه، تلاشی مضاعف و ایفای نقشی ممتاز از سایرین مورد انتظار است. این افراد کسانی هستند که تفکر و فرهنگ غالب آنها، تفکر بسیجی است و خود به عنوان یک خدمتگزار از هیچ اقدامی برای سربلندی نظام، انقلاب و کشور عزیزمان ایران فروگذار نمیکنند چرا که به فرموده رهبر معظم و معزز انقلاب، بسیج یعنی آمادگی برای اقدام وسیع در برنامهریزی کارهای بزرگی که برای پیشرفت کشور و بقای انقلاب و نظام لازم است(18/3/82).
بسیج با برخورداری از نیروهای فرهنگی و فکری و نیروهای علمی هم میتواند مستقیما و بلاواسطه در تحقق بخشی از چشمانداز کشور ایفای نقش نماید و هم میتواند با فرهنگسازی، مسیر دستیابی به چشمانداز را هموار نماید.
گستره اجتماعی بسیج تمامی مردان و زنان، جوانان و نوجوانان و اقشار مختلف اجتماعی از دانشآموز و دانشجو گرفته تا پزشکان، مهندسان و استادان را شامل میشود و این نیروهای پایانناپذیر مردمی میتوانند گرههای بزرگی از کار این کشور و ملت باز کنند و تاریخ انقلاب اسلامی ایران، بهترین گواه بر گرهگشایی بسیج است.
گذری بر عملکرد درخشان بسیج در برهههای زمانی گوناگون انقلاب اسلامی از حضور موثر و چشمگیر در هشت سال دفاع مقدس، ایفای نقش ممتاز در فضاسازی فرهنگی جامعه و تحکیم مبانی ارزشی و انقلابی، محرومیتزدایی و بسیج سازندگی، حضور پررنگ در مقابله با حوادث غیر مترقبه طبیعی تا حضور در عرصههای متعدد علمی در داخل و خارج از کشور جملگی گویای قابلیتها، پتانسیلها و آمادگی بسیج برای پیشقراولی در صحنههای گوناگون عزت، افتخار و سربلندی ایران اسلامی است.
بنابراین بسیج و بسیجیان میتوانند در خط مقدم تلاش و مساعدت برای تحقق چشمانداز بیست ساله کشور قرار بگیرند. ملتی که برخورداری از دانش پیشرفته، جامعه امن و مقتدر و مستقل، نیروی انسانی فعال و مسئولیتپذیر و دستیافته و به جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری را به عنوان چشمانداز خود تدوین و تنظیم نموده است، از بسیج انتظار و چشمداشتی درخور نام و شان آن طلب میکند.
بیتردید تحقق چشمانداز کشور نیازمند انسانهای مومن، اندیشمند، فداکار، صادق، کمتوقع، پر تلاش، صبور و خدوم است و این خصیصهها به واقع، ویژگیهای بسیج و تفکر بسیجی است. بنابراین چنان که گذشت، ایفای نقش بینظیر یا کمنظیر بسیج در جلوداری تحقق چشمانداز کشور نیز میتواند بیبدیل باشد.
همچنین بسیج به عنوان بدنه فعال ملت میتواند به مثابه پلی مطمئن بین مردم و مسئولان نظام، وظیفه نظارتی و ارزیابی را در چگونگی تحقق چشمانداز کشور به عهده بگیرد و همواره انتظارات و خواستههای انقلابی و ملی مردم شریف ایران را به متولیان امر گوشزد و یادآوری نماید و خواستار پیشبینی سیاستها، استراتژیها، قوانین و مقررات و رویههای هماهنگ، همسو و همجهت در مسیر تحقق چشمانداز از سوی مسئولان و مدیران ارشد نظام و دستگاههای کشور باشد.
و بالاخره تدوین و تبیین چشمانداز بسیج در مسیر چشمانداز کشور برای هماهنگی در اجزا و ارکان نظام به منظور همراستایی و یکپارچگی حرکت عظیم ملت ایران در پیشرفت و سربلندی نظام اسلامی، کمترین انتظار از گستردهترین نیروی وفادار کشور است. انتظاری که مسئولان بسیج به خوبی آن را درک کرده و به موقع به آن جامه عمل پوشاندهاند.