مهران کرمی
محمد خاتمی در آخرین مصاحبه مطبوعاتیاش در جایگاه رسمی، از سرگیری فعالیت هستهای در اصفهان را در آینده نزدیک اعلام کرد تا شاید این کار آخرین اقدام اجرایی دولتش هم باشد. بدین ترتیب این گفته علی لاریجانی که از او به عنوان چهره کلیدی کابینه محمود احمدینژاد رئیسجمهور جدید یاد میشود قرین صحت قرار میگیرد که یک روز پیشتر به صورت خبری - التزامی گفته بود آخرین کار خاتمی راهاندازی مراکز هستهای تعطیل شده باشد. تأسیسات هستهای اصفهان موسوم به UCF کیک زرد یا اورانیوم خام را به گاز هگزافلوراید تبدیل میکند و جزء مراحل غنیسازی به حساب نمیآید. اما ایران برای نشان دادن حسن نیت خود به اروپاییها این مرحله را تا زمان ارائه پیشنهاد آنها در پایان مرداد متوقف کرده است. همچنان که تعلیق یا توقف غنیسازی جزء مقررات آژانس نیست و جمهوری اسلامی برای نشان دادن حسن نیت خود در زمان ادامه مذاکرات با طرفهای اروپایی آن را متعهد شده است.
این دو پذیرش داوطلبانه نشان از واقعیتی ستبر دارد که تنها مقررات بینالمللی تعهدات یک کشور را تعیین نمیکند. بلکه تواناییهای یک کشور در تجمیع و بسیج مؤلفههای قدرت خود و تعامل با دیگر واحدها، میزان برخورداری از آنچه حقوق بینالملل برایش تعیین کرده است، را مشخص میکند. داشتن پشتوانه ملی و پذیرش بینالمللی نیز دو مولفهای هستند که دست یک کشور را در استفاده از حقوق مشروعش باز میگذارند. دولت اصلاحطلب محمد خاتمی اکر چه نتوانست از مؤلفههای قدرت ایران در نظام جهانی به نحو مطلوب استفاده کند و سیاست تنشزدایی خاتمی در بسیاری از حوزهها همچون برقراری رابطه با آمریکا یا چنان که خود رئیس جمهور گفته بود در برچیدن «دیوار بیاعتمادی» میان دو ملت ناکام ماند ولی به دلیل برخورداری از پشتوانه مردمی بالا و پذیرش دوسویه بینالمللی از قدرت چانهزنی بالایی بهره میبرد. این دولت در بسیاری از حوزهها توانست منافع و اهداف ملی ایران را تأمین کند. در بعضی از حوزههای بحرانخیز نیز که پیشرفتی به دست نمیآمد، طرفهای مقابل به این دلیل که آن را مبسوطالید نمیدانستند یا چنین وانمود میکردند، به عبارتی ملاحظه خاتمی و دیپلماسیاش را میکردند.
یکی از این مسائل مناقشهانگیز مذاکرات هستهای ایران با سه کشور اروپایی به نیابت از آژانس بینالمللی انرژی اتمی، اتحادیه اروپا و مجموعه جامعه جهانی بود که هنوز ادامه دارد، اگر چه جناحی که در انتخابات سوم تیر پیروز شد منتقد سرسخت این مذاکرات بود اما قرائن نشان میدهد که این منتقدان خود مایل نیستند هزینه بر هم خوردن مذاکرات را بپردازند و یا اگر هم تصمیمگیری به دوران آنها بکشد مذاکرات را قطع کنند، چون در گفتوگوی علی لاریجانی با شرق بر این نکته تاکید شده که مذاکرات باید به صورت برد - برد منافع طرفین را تأمین کند و این یعنی این که دولت جدید حاضر است منافع غرب و برد آن را تضمین کند.
خصوصاً که موضوع مسئله سازی چون از سرگیری فعالیت تأسیسات UCF اصفهان در دولتی انجام میگیرد که به مدت چند سال طرف مذاکره سه کشور اروپایی بوده و دو طرف مسافت زیادی از مراحل اعتمادسازی را طی کرده بودند. به طور کلی اگر تصمیم به از سرگیری فعالیت بخشی از تأسیسات هستهای ایران در دولت فعلی صورت گیرد یک پیام دارد و انجام همین فعالیت در دولت بعد مفهومی دیگر.
در این دولت احتمالاً چنین تلقی میشود که ایران در صدد گرفتن امتیاز بیشتر در ازای اعطای امتیاز کمتری است اما اگر دولت جدید به چنین کاری اقدام کند با توجه به سابقه جناح حاکم آینده و شعارهای انتخاباتی آنها مفهومی جز رویارویی و چالشخواهی با جامعه جهانی نخواهد داشت.
موضوعی که طیفی از گزینهها از کشیدن پرونده به شورای امنیت از جانب آمریکا تا احتمال رودررویی کامل را در بر میگیرد. هر چند که ممکن است جناح مسلط آینده در پی چنین خواستی نباشد. از این جهت برای هیأت حاکمه آینده بهتر است که پروندهای که دولت کنونی گشوده است خود نیز آن را ببندد. به هر حال این نیز خود به نوعی بازی دو سر برد است هر چند که بسیار بعید به نظر میرسد پروندهای با این همه حساسیت جهانی که نزدیک به دو سال توش و توان کارشناسی، اجرایی و سیاسی صرف آن شده به این راحتی بسته شود. باید دید که مجموعه بازیگرانی که در سوی دیگر مذاکرات مناقشهگونه هستهای قد برافراشتهاند با چه دیدی به فرجام کار خویش مینگرند و آیا اجماعی بر سر شیوه تعامل با ایران در آن سو به دست میآید. شرایط منطقه خاورمیانه از جمله تشدید عملیات تروریستی در عراق و افغانستان، عملیات انتحاری اخیر در لندن و شرمالشیخ مصر و تداوم گرانی قیمت جهانی نفت از جمله علل و عواملی هستند که پیدا کردن راهی مرضیالطرفین یا دست کم به درزا کشیدن مذاکرات تا خروج از شرایط حاد کنونی را اقتضا میکند و به نظر میرسد که حتی ایالات متحده نیز در شرایط کنونی که علاوه بر مشکلات یاد شده در مذاکرات ششجانبه با کره شمالی نیز سرگرم است، تمایلی به بحرانی شدن شرایط نداشته باشد.