بند 6 ماده 3 قطعنامه برای خاتمه دادن به هر نوع شبهه که ممکن است نسبت به اشخاص و گروههای مسلح غیررسمی به ذهن متبادر شود، اعزام دستهها، گروهها، نیرویهای نامنظم یا مزدوران مسلح توسط یک دولت علیه دولت دیگر را تجاوز شناخته است. تصویب «قطعنامه تعریف تجاوز» توسط مجمع عمومی نشاندهنده اهمیت موضوع و نماد عمومی افکار جامعه جهانی در قبال پدیده مجرمانه تجاوز است.
بنابراین به خاطر حمایت جامعه جهانی از این تعریف، برای شورای امنیت آسان نیست که وضعیت خاصی را که آشکارا در قالب تجاوز قرار دارد، تجاوز به شمار نیاورد، اما چون تشخیص موضوع و تطبیق آن بر احکام این قطعنامه از اختیارات شورای امنیت است، شورا ممکن است در بعضی از موارد، بنا به دلایل خاص سیاسی از این امر امتناع ورزد، زیرا قطعنامه تجاوز به عنوان یک راهنمای حقوقی، برای شورای امنیت جنبه الزامی ندارد11.
به نظر، قطعنامه تعریف تجاوزگر با آن که به عنوان یک راهنما تصویبشده به تدریج میتوان به صورت یک قاعده حقوق کیفری بینالمللی درآید. تعریف تجاوز، جهانیان را قادر خواهد ساخت تا ماهیت اقداماتی را که دولتها به نام دفاع از خود و حفظ صلح و امنیت بینالمللی به عمل میآوردند، بهتر تشخیص دهند. قطعنامه موصوف به رغم ایراداتی که دارد، متضمن این فایده است که با راهنمایی شورای امنیت در احراز تجاوز، میتواند متجاوز را از هر گونه عملیات منع شده باز دارد و در صورت وقوع تجاوز، در بسیج افکار عمومی برای محکوم کردن متجاوز و تسهیل کمک به قربانی تجاوز مؤثر واقع شود. تدوینکنندگان منشور باید حداقل یک ماده از مواد منشور ملل متحد را به تعریف تجاوز اختصاص دهند تا شورای امنیت در مواردی که عملی را واجد وصف تجاوز میداند، به آن ماده استناد کند(12).
ب- مفهوم تجاوز بموجب میثاق جامعه ملل به موجب ماده 10 میثاق جامعه ملل که سلف سازمان ملل متحد است، چنین مقرر شده بود که شورای جامعه مزبور باید به طریق و وسایل مقتضی در رفع تجاوز، تهدید و خطر تجاوز کوشا بوده و بدین وسیله دول عضو را وادار به تضمین تمامیت ارضی و استقلال سیاسی سایر اعضای جامعه در قبال هر نوع تجاز خارجی کند. بهعلاوه ماده 16 همان میثاق میگوید هر نوع توسل به زور میتواند موجب عکسالعمل مسلحانه سایر دول به توصیه شورا شود، زیرا چنین توسل به زوری مشابه عمل خصمانه علیه جامعه ملل به طور کلی است و نمیتواند بدون مجازات باشد.
معذلک بر حسب میثاق جامعه ملل هرگاه از طرف دولتی علیه تمامیت ارضی و با استقلال دولت دیگری استفاده از قوای ناریه بشود، تجاوز تحقق مییابد.
ج- مفهوم تجاوز بموجب منشور ملل متحد
برابر ماده 103 منشور ملل متحد این منشور در راس مقررات حقوق بینالملل قرار دارد و دولتها نمیتوانند از مقررات آن عدول کنند، بنابراین تعریفی که از تجاوزبینالمللی میشود نیز باید مطابق و موافق با منشور ملل متحد و قطعنامه تکمیلی آن باشد.
بند 1 ماده 1 منشور با عنوان اهداف سازمان ملل متحد، تکیه روی حفظ صلح و امنیت بینالمللی دارد و از این رو مقرر میدارد مهمترین و اولین هدف سازمان عبارتست از اتخاذ تصمیمهای جمعی و مؤثر برای پیشبینی و امحای تهدید علیه صلح و هر نوع عمل متجاوزانه...
به موجب بند 4 ماده 2 منشور، دول عضو سازمان ملل خود را ملزم به عدم توسل به تهدید عدم توسل به زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی دولت دیگری میکنند. بدین ترتیب به خوبی استنباط میشود که مفاد بند4 ماده 2 منشور ملل و متحد با یکدیگر هماهنگی داشته و هر دو در آنچه که مربوط به تعریف تجاوز وتعیین متجاوز میشود، میزان را بررعایت تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی دولت دیگر قرار دادهاند.
به علاوه به موجب عرف و سنن بینالمللی تجاوز به مثابه شدیدترین نوع استفاده نامشروع از زور، آشکارترین عمل در جهت نقض حقوق بینالملل و جنایت واقعی علیه صلح بینالملل تلقی میشود و نه فقط در زمینه تئوری بلکه عملاً نیز قابل پیشگیری از طریق ضمانت اجرایی جزایی است.
در ورای نظریه کلی که به موجب آن تجاوز عبارت است از توسل بزور علیه تمامیت ارضی یا حاکمیت سیاسی یک دولت به منظور تهمیل اراده بدان کشور، انواع و انحای تجاوز را میتوان برشمرد. اولین و بارزترین نوع اعمال متجاوزانه، تجاوز مسلحانه است. تجاوز مسلحانه خود نیز به دو نوع تجاوز «غیر مستقیم و مستقیم تقسیم میشود»13. که در اینجا به تشریح و توصیف تجاوز مسلحانه مستقیم میپردازیم: 14 تجاوز مستقیم از قدیمترین نوع اعمالی است که به عنوان تجاوز شناخته شده و عبارت است از دخالت قوای مسلح دولتی علیه دولت دیگر. عمل متجاوزانه مستقیم صراحتاً طبق بند 4 ماده 2 منشور ملل متحد منع شده است. 15
د- تعریف تجاوز بموجب قطعنامه 1974 سازمان ملل متحد 16
ماده 1 قطعنامه مزبور چنین مقرر میدارد: «تجاوز عبارت است از کاربرد نیروی مسلح به وسیله یک دولت علیه حاکمیت، تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی دولت دیگری، یا به هر طریق دیگری که منافات با منشور دیگری ملل متحد به نحوی که از تعریف خاضر استنباط میشود داشته باشد»...
ماده 2- «در نظر اول، نقض منشور به وسیله مبادرت به کار بردن نیروی مسلح به وسیله دولتی برای تحقق عمل متجاوزانه کافی است»... ماده 3- «هر یک از اعمال مذکور در زیر اعم از اینکه اعلان جنگ شده باشد یا نه در صورتی که منطبق با مقررات پیشبینی شده در ماده 2 باشند موجب تحقق شرایط یک عمل متجاوزانه میشوند.
الف) تهاجم یا حمله به سرزمین دولتی به وسیله نیروهای مسلح دولت دیگر یا هر نوع اشتغال نظامی ولو موقت که ناشی از یک چنین تهاجم یا یک چنین حملهای باشد.
ب) بمباران سرزمین یک دولت به وسیله نیروهای مسلح دولت دیگر، یا کاربرد هر سلاحی به وسیله یک دولت علیه سرزمین دولت دیگر.
ج) محاصره بنادر یا سواحل یک دولت به وسیله نیروهای مسلح دولت دیگر.
د) حمله نیروهای مسلح یک دولت علیه نیروهای مسلح زمینی، دریایی یا هوایی ویا دریانوردی هواپیمایی کشوری دولتی دیگر ماده 5- هیچگونه ملاحظهای سیاسی، اقتصادی یا نظامی نمیتواند عمل تجاوز را توجیه کند. یک جنگ تجاوزکارانه یک جنایت علیه صلح محسوب میشود.
ماده 6- هیچیک از تعاریف فوق را میتوان طوری تفصیر کرد که تأثیر وکاربرد منشور ملل متحد از جمله مفاد مربوط به استفاده مشروع از قدرت را کاهش بدهد.
ماده 7- ماده 3 هیچگونه خللی به حق تعیین سرنوشت، آزادی، استقلال که از منشور ملل تحصیل میشود وارد نمیسازد.
ماده 8- مواد مشروحه فوق در هنگام اجرا به هم پیوسته هستند هریک آنها باید در ارتباط با دیگر مواد انجام گیرد.
همانگونه که در تعریف تجاوز به شرح قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد مشاهده میکنیم مواد ششم و هفتم آن توسل به جنگ را در دفاع را مشروع و یا برای کسب استقلال یا تعیین سرنوشت نفی نکرده است. با یک مرور کلی در پیمانها و قراردادهای چند جانبه درباره تحریم یا تجدید جنگ و توسل به قوه قهریه درمییابیم که هیچیک از آنها قلمرو دفاع مشروع با آزادسازی سرزمین اشغال شده به زور را محدود و ممنوع نکردهاند.
به منظور شناخت کامل عملیات تجاوزگرانه رژیم بعثی عراق بخشی از اقدامات آن رژیم که کاملاً مترادف با تعریفهای فوق الذکر و ناقض حقوق بینالملل و همچنین اصول اعلام شده از طرف عراق است، مختصراً نقل میشود17:
الف) بمباران دهات مناطق کردنشین ایران توسط 4 فروند هواپیمای سوخر عراقی در 14 خرداد 1358 (4 ژوئن 1980) بمباران قراء فورانی و امامی از بخش نوسود توسط یک فروند میگ عراقی در 18/03/58 (8 ژوئن 1980).
ب) حمله سراسری 31 شهریور ماه 1359 (22 سپتامبر 1981) عراق به خاک دولت جمهوری اسلامی ایران با دوازده لشگر رزمی و اشغال اراضی و دهات و شهرهای ایران.
ج) بمباران فرودگاهها و تاسیسات نظامی اقتصادی ایران در شهرهای تهران، اصفهان، کرمانشاه، تبریز، همدان، بوشهر، شیراز، دزفول، آبادان، اهواز در 31 شهریور ماه 1359 (22 سپتامبر 1981).
د) محاصره بندر و شهر آبادان و محاصره و اشغال بندر و شهر خرمشهر ایران به وسیله نیروهای مسلح زمینی و دریایی عراق.
ه) حمله نیروهای مسلح رژیم بعثی عراق (دریایی- هوایی و زمینی) به پایگاهها و تاسیسات نظامی ایران و کشتیهای تجاری و ناوها و هواپیماهای نظامی و هواپیماهای مسافری و تجاری (کشوری) ایران که در نتیجه منجر به تغییرمسیر کریدور پروازهای بینالمللی شد. از آن جمله میتوان حمله هواپیماهای عراق به هواپیماهای وزیر خارجه الجزایر شهیدبن یحیی و همراهان ایشان را نام برد(18).