* خانم زمردى ، جایگاه سنایى در ادب فارسى کجاست؟
** سنایى رسماً به عنوان آغازگر شعر عرفانى شناخته مى شود، البته رگه هایى از تفکر عرفانى در آثار قدماى شعر فارسى مانند رودکى ، کسایى مروزى و شاعران همعصر او مانند خاقانى و نظامى هم دیده مى شود. اما آنچه که در شعر سنایى حائز اهمیت است این است که سنایى حال و هواى تازه اى به کالبد شعر فارسى دمید و این توفیق را داشت که ساختار و صورت نو و مضامین جدیدى در شعر فارسى به وجود آورد. این کار در نثر فارسى نیز عملاً و به صورت رسمى با «کشف المحجوب » هجویرى شروع مى شود و در شعر عرب هم دو قرن قبل از سنایى آغاز شده بود. سنایى دراین میان اگرچه نظامى و خاقانى که معاصرش هستند، شعرشان عرفان را به عنوان چاشنى در خود دارد اما سنایى این توفیق را دارد به دلیل تحول روحى و روحیه خاص تزهد و تجردى که داشته و به خاطر نبوغ و ابداعى که در ضمیرش بود، توانست آغازگر شعر عرفانى شناخته بشود و شعر فارسى را دچار تحول بکند و این همان اعتبارى است که عرفاى بعداز او بویژه مولانا و عطار برایش قائل بودند.
* در مورد آثار سنایى، ارزیابى شما چیست؟ چون بعداز مرحوم که پنجاه سال پیش آثارش را تصحیح و منتشر کرده بود، تصحیح تازهاى از این آثار منتشر نشده است.
** دیوان اشعار سنایى و مثنوى هاى مهمى مثل «حدیقه الحقیقه » و «سیرالعباد الى المعاد» و «طریق التحقیق» و «کارنامه بلخ» و دیگر آثار او همه حاصل تجربیاتى اند که از اندیشه هاى عرفانى سنایى برخاسته و طى سالها زهد و اعتکاف او را به این سرمنزل رسانده است. على رغم ساختار منسجمى که در حدیقه و قصاید سنایى به چشم مى خورد و على رغم ابداعات صورى و معنوى سنایى در عرصه شعر، در بعضى از اشعارش به مجموعه اى از هجوها و مدایحى برمى خوریم که مطلوب نظر خواننده نیست و او را با شاعرانى چون سوزنى سمرقندى و عثمان مختارى و سیدحسن غزنوى از این لحاظ در یک ردیف قرار مى دهد. از سوى دیگر لحن تعلیمى و وعظ مآبانه سنایى در اغلب آثار به همان صورت که در آثار ناصرخسرو مى بینیم به گونه اى است که خواننده متوسط الحال را گریزان مى کند. این دسته از اشعار کمتر نیاز مخاطبان را در زمینه لذت از متن برآورده مى کند. این مسائل دلیل اقبال کم مردم به شعر سنایى است. اصولاً اعتراض و انتقاد از لوازم زهد است و همین کار از لوازم شعر تعلیمى، از این جهت که سنایى شاعرى متشرع محسوب مى شود، شعرش، شعر اعتراض و انتقاد اجتماعى هم به حساب مى آید.
* پژوهشهایى که درمورد سنایى و آثارش تاکنون منتشرشده، آیا براى شناخت این شاعر عارف و آثارش کفایت مىکند؟
** پژوهش هاى چاپ شده درمورد سنایى و آثارش متعددند. درواقع بسیارى از محققان افغانى و ایرانى به این مقوله پرداختند.
ولى اهم تحقیقاتى که منتشرشده، تصحیح نه چندان مطلوب آثارش است. مثلاً تصحیح حدیقه، تحصیح دیوان سنایى و تعلیقات حدیقه الحقیقه هستند که مرحوم مدرس رضوى به چاپ رسانده اند. مدرس رضوى به جهت اینکه از متقدمان در باب آثار سنایى هستند، کارشان بسیار ارزشمند است و آخرین تصحیح از حدیقه سنایى که منتشرشده به قلم خانم دکتر مریم حسینى است که به تازگى توسط مرکز نشر دانشگاهى چاپ شده است. تصحیح دیگرى از حدیقه سنایى با راهنمایى آقاى مظاهر مصفا در دانشگاه تهران صورت گرفته که رساله دکترى خانم فیروزه درى است و درصدد چاپ آن هستند. گزیده هاى متعددى هم از حدیقه به عنوان مهمترین اثر سنایى منتشرشده که نظریه هاى عرفانى شاعر را دربرمى گیرد و به عنوان نمونه خودم این اثر را در دانشگاه تدریس کردم و آن را بسیار مى پسندم. گزیده اى است از سرکار خانم امیربانو کریمى استاد دانشگاه تهران. از دیگر کارهایى که شده «تازیانه هاى سلوک» و «دراقلیم روشنایى» دکتر شفیعى کدکنى است. اینها را مهمترین پژوهش ها درمورد سنایى مى شناسم.
* چه پژوهشهایى ضرورت دارد که درمورد سنایى و آثارش منتشر شود؟
** یکى از مهمترین ابعاد پژوهش که درمورد سنایى و آثارش باید لحاظ بشود این است که درباب ساحت شعر و تفکر و عرفان سنایى به یک نظریه ادبى جامع باید دست پیداکنیم که آن هم ضرورت دارد به صورت تطبیقى انجام بگیرد.
مباحثى که درحدیقه الحقیقه هست و در دیوان سنایى هست ضرورى به نظر مى رسد که یک بررسى تطبیقى با آثار عطار و مولوى صورت بگیرد. نقد آثار اجتماعى سنایى هم جایش واقعاً خالى است. سنایى از آن جا که پیرو خط مشى تعلیمى در شعر هست، درنقد صوفیان و عالمان دین و دولتمردان و سلاطین وقضات رهنمودهایى داده و درواقع با نظام حاکم به زبانى تند و تیز مبارزه مى کند. از این نظر با ناصرخسرو وجوه مشترک بسیارى دارد که باید مورد بررسى و تحقیق قرار بگیرد. هجویات، هزلیات سنایى معیار بسیار بالایى از نقد اجتماعى اش را نشان مى دهد.