علی قنادی
از همان ابتدای شکلگیری ائتلاف شیعیان و کردها در عراق، میشد حدس زد که این ائتلاف به شدت شکننده است و در طول تدوین قانون اساسی عراق شکنندگی آن آشکارتر خواهد شد. اختلافهای جدید میان ابراهیم جعفری نخستوزیر و جلال طالبانی رئیسجمهور عراق شکنندگی ائتلاف میان لیست عراق یکپارچه و ائتلاف کردستان را آشکارتر کرد. با این حال، این اختلاف به همین نقطه ختم نخواهد شد و عوارض بعدی آن به زودی بروز خواهد کرد:
1- کردها به ائتلاف خود با شیعیان از منظر تاکتیکی نگاه میکنند، ولی شیعیان بنا به جبر سیاسی به ائتلاف با کردها رضایت دادند. این موضوع قدرت مانور کردها را در برابر کابینه ابراهیم جعفری گستردهتر میکند. سخنان روز یکشنبه جلال طالبانی نخستین زنگ خطر را برای ابراهیم جعفری به صدا درآورد. او که به شهر دوکان کردستان سفر کرده بود گفت: امروز به بغداد برمیگردم و به نام ملت کرد و مسعود بارزانی درخواست اجرای فوری ماده 58 را مطرح میکنم، او اضافه کرد: دولت ابراهیم جعفری باید ماده 58 را اجرا کند و زمینه بازگشت هرچه سریعتر کردها به کرکوک را فراهم کند. احتمال دارد، اگر جعفری به درخواست ائتلاف کردستان برای بازگشت زودهنگام کردها به کرکوک جواب مثبت ندهد، کابینه جعفری دچار بحران شود.
2- قبول درخواست کردها توسط دولت جعفری در همان حال که منطقه حساس کرکوک را دچار بحران میکند، نوعی پشتپا زدن به توافقات ائتلاف عراق یکپارچه با ترکمنها است. وقتی ائتلافهای پیش از انتخابات 30 ژانویه 2005 شکل میگرفت، طیف گستردهای از احزاب و گروههای ترکمن عراق با این امید زیر پرچم ائتلاف عراق یکپارچه جمع شدند که شیعیان از حق آنان در برابر کردها حمایت کنند. طالبانی اعلام کرده که در طول مذاکرات تشکیل دولت جدید درباره تعیین وضع کرکوک با ائتلاف شیعیان به توافق رسیده است هرچند این نکته را هیچیک از اعضای ائتلاف عراق یکپارچه تائید نمیکنند، ولی باید این را هم به یاد داشت که ائتلاف ترکمنها با شیعیان به قبل از برگزاری انتخابات برمیگردد. از این گذشته کرکوک در حال حاضر دچار نوعی آشفتگی و بحران است و هرگونه موضعگیری دولت جعفری برای دفاع از کردها وضع بحرانی آن را تشدید میکند.
3- همانطور که پیشبینی میشد، ائتلاف شیعیان و کردها یک ائتلاف پایدار نخواهد بود. درحالی که قرار است انتخابات تشکیل مجلس و دولت دایم عراق اواخر سال جاری میلادی برگزار شود، بیشک این انتخابات به صحنه شکلگیری ائتلافهایی متفاوت از ائتلافهای شامگاه 30 ژانویه تبدیل خواهد شد. احتمالاً کردها به ائتلاف با لیست شیعیان و سنیان سکولاری مانند ایاد علاوی، قاضی الیاور، عدنان پاچهچی و ... تمایل بیشتری نشان میدهند و شیعیان مذهبی به سمت ائتلاف با سنیان مذهبی و طیفهایی مانند حزب اسلامی عراق گرایش پیدا خواهند کرد. در این حالت، شکاف کنونی شیعه – سنی در عراق کاهش یافته و شکاف مذهبی – سکولار از یکسو و شکاف منطقه کردستان با شیعیان و سنیان مذهبی از سوی دیگر، بروز کرده و تشدید خواهد شد. حتی شکاف در داخل ائتلاف عراق یکپارچه و جدا شدن برخی طیفهای سکولار مانند کنگره ملی عراق (احمد چلبی) از آن نیز دور از ذهن نیست.
4- ایاد علاوی، نخستوزیر پیشین عراق چندماه گذشته توانست با صورتبندی یک دولت سایه و انتقادهای جدی از ابراهیم جعفری، نخستوزیر کنونی موقعیت جدیدی به دست آورد. هرچند علاوی نتوانست در طول انتخابات اخیر به عنوان یک شخصیت کلیدی برای احراز پست نخستوزیری ظاهر شود، ولی تا آخرین لحظات تشکیل کابینه جدید برای دستیابی به پست نخستوزیری تلاش کرد.
باتوجه به تداوم ناامنیها در عراق در طول، تبدیل این موضوع به دغدغه اصلی مردم این کشور و انتقادهایی که از ضعف جعفری در برقراری امنیت میشود، احتمال این که علاوی از یک «شخصیت در سایه» به گزینه مهم پست نخستوزیری تبدیل شود، وجود دارد.
5- ائتلاف عراق یکپارچه باید هرچه سریعتر مذاکره با جناحهای میانهروی سنی را آغاز کند. برخلاف وضع کنونی، شکاف آینده عراق میان شیعیان و سنیان نخواهد بود، بلکه عراق در چند ماه آینده به صحنه شکاف شیعیان مذهبی و سکولار و همچنین شیعیان مذهبی و کردها تبدیل خواهد شد. نزاع کنونی میان شیعیان و سنیان بیش از آن که بر سر مسایل حاد باشد، حاصل خلأ قدرت ناشی از سقوط صدام و نفوذ اندیشههای سلفی در میان سنیان عراق است. اگر شیعیان و سنیان مذهبی از هماکنون برای انتخابات آینده وارد مذاکره نشوند، دولت آینده عراق از کف آنها خارج خواهد شد. برخلاف دو سال گذشته، زمینههای مشترک همکاری میان شیعیان و سنیان افزایش یافته و شیعیان میتوانند در حال حاضر با استفاده از اهرمهای قدرتی که در دست دارند (تدوین قانون اساسی، مجلس انتقالی و ...) روند همگرایی شیعه – سنی را تسریع کنند.