«لازم بود که یک گزارش واقعی را از عملکرد مناطق آزاد در پایان کار آقای خاتمی به دولت ایشان و اعضای شورای عالی ارائه کنیم. در این گزارش به دنبال آن بودیم که هر آن چیزی را که واقعیت دارد و در این چهارساله در مناطق آزاد محقق شده را به تصویر بکشیم.»
و بدین ترتیب شورای عالی مناطق آزاد دیروز گزارش عملکرد خویش در چهار سال گذشته را در اختیار رسانهها قرار داد. گزارشی که چندی پیش به دولت ارائه شد. جعفر آهنگران مشاور حسین نصیری دبیر شورای عالی مناطق آزاد در توضیح این گزارش گفت: «ما میتوانستیم به گونه دیگری عمل کنیم، اما اعتقاد داشتیم که کارهایی که تا به حال انجام شده باید در گزارش عملکرد بیاید مثلاً در بخش سرمایهگذاری خارجی ما رقم را یک میلیارد و 800 میلیون دلار ذکر کردیم، در حالی که میتوانستیم رقم پروژههایی که حالا مذاکراتش دارد انجام میشود را هم بیاوریم، مثلاً برای پروژه گل شرق کیش، 2/5 میلیارد سرمایهگذاری قرار است انجام شود. اما ما فقط سرمایههای جذب شده را در گزارش عملکرد آوردیم.» بر پایه گزارش عملکرد دبیرخانه بیشترین سرمایهگذاری خارجی سالیانه در سال 1382 بوده با 520 میلیون دلار و کمترین آن در سال 1380 بوده با 378 میلیون دلار. این در حالی است که جزیره کیش با 1/14 میلیارد دلار بیشترین سرمایه خارجی و منطقه آزاد چابهار با 56 میلیون دلار کمترین سرمایه خارجی را جذب کردهاند. در سرمایهگذاری داخلی هم منطقه آزاد کیش با 21896 میلیارد ریال بیشترین سرمایه را جذب کرده و منطقه آزاد چابهار با 956 میلیارد ریال کمترین سرمایه داخلی را جذب کرده است. کل سرمایه داخلی جذب شده نیز 25356 میلیارد ریال بوده است.
«ما برای تحلیل عملکرد باید یک مقیاس داشته باشیم یعنی بیاییم ببینیم حجم سرمایهگذاری مستقیم در داخل کشور چقدر بوده و بعد بیاییم آنها را مقایسه کنیم با حجم سرمایهگذاری در مناطق آزاد.» آهنگران معتقد بود که با این مقیاس مناطق آزاد عملکرد خوبی داشتهاند. او همچنین درباره انتقاداتی که در سالهای اخیر از بالا رفتن میزان واردات در مناطق آزاد شده، خاطرنشان کرد: «از روزی که مناطق آزاد شکل گرفت، هیچگونه کمک اعتباری از ناحیه دولت به مناطق آزاد صورت نگرفت. این در حالی است که در سایر نقاط دنیا از ابتدای کار تا راهاندازی کلاً اعتبارات دولتی بودهاند که مناطق آزاد موفق را شکل دادهاند. اما در ایران مناطق آزاد خودشان باید منابع درآمدیشان را تامین کنند. چنین بود که از ابتدای کار این مناطق کوشیدند تا با واردات کالا درآمد به دست بیاورند. اگر مناطق آزاد میخواستند زودتر به زیرساختها برسند باید بیشتر روی واردات کالا کار میکردند. این شد که واردات در این مناطق بالا رفته است. البته با توجه به آمار واردات دارد کاهش پیدا میکند. سعی ما این بود که از تعداد مسافرینی که فقط برای واردات به مناطق آزاد سفر میکنند کم شود و نیز بر تعداد مسافرینی که برای سیاحت به این مناطق میروند اضافه شود.» در ادامه آهنگران میزان واردات کل کشور را 100 میلیارد دلار اعلام کرد و میزان واردات مناطق آزاد را در چهار سال اخیر 1/8 میلیارد دلار. «اگر درصد بگیرید مناطق آزاد کمتر از دو درصد در واردات نقش داشتهاند.» بنابر گزارش عملکرد دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد بیشترین واردات سالیانه کالا به مناطق آزاد در سال 1381 (683 میلیون دلار) رخ داده و کمترین واردات کالا به مناطق آزاد در سال 1383 (346 میلیون دلار) روی داده است. همچنین میزان صادرات در این دوره چهارساله 273/4 هزار تن بوده که ارزش آن 193/5 میلیون دلار است. بالاترین میزان صادرات از مناطق آزاد در سال 1382 (118 میلیون دلار) رخ داده و کمترین آن در سال 1380 (13/6 میلیون دلار).
مشاور دبیر شورای عالی مناطق آزاد درباره درآمد ناشی از ترانزیت کالا ادامه داد: «ارزش دلاری ترانزیت کالا در مناطق آزاد به این چهارساله (83-80) 191 میلیون دلار بوده است. این در حالی است که این درآمد در سال اول چهار میلیون دلار بوده و در سال آخر هفتاد میلیون.» او خاطرنشان کرد: «اگر میبینید رقم قابل ملاحظهای نیست به این دلیل است که امکانات ترانزیتی فراهم نشده است و بارانداز و اسکلههای مناسب نداشتهایم. البته حالا اسکله کاوه در قشم مراحل نهاییاش را دارد طی میکند. ضمن اینکه ما پیشنهاد کردهایم که بنادر شهید بهشتی و شهید کلانتری بیاید جزء منطقه آزاد چابهار تا بتوانیم برای ترانزیت کالا به افغانستان از این بنادر استفاده کنیم و به درآمد برسیم.» او همچنین گفت که سیاستهای کلان مناطق در سند توسعه مناطق آزاد آمده که در برنامه چهارم توسعه به تصویب دولت و مجلس رسیده است. آهنگران در پاسخ به این سئوال که با وجود کمبودها در سه منطقه آزاد کیش، قشم و چابهار چه نیازی به ایجاد سه منطقه آزاد جدید بود، گفت: «من فکر نمیکنم ایجاد سه منطقه جدید لطمهای به مناطق ایجاد شده بزند. اما با توجه به بررسیهای صورت گرفته لازم بود که این سه منطقه برای پیشرفت به منطقه آزاد بدل شوند مثلاً در خوزستان مشکل بیکاری وجود دارد و این امیدواری وجود دارد که با ایجاد مناطق آزاد این درصد بیکاری کاهش یابد. ضمن اینکه بندر خرمشهر و بندر آبادان پیش از انقلاب هم در بخش تجارت موفق بودهاند، بنابراین تصمیم بر این شد که منطقه آزاد اروند هم شکل بگیرد.» او درباره اینکه چرا بوشهر به منطقه آزاد تبدیل نشده هم توضیح داد: «در سال 73 یکسری مطالعات فراگیر انجام شد، با این هدف که مناطق مستعد برای تبدیل شدن به منطقه آزاد شناسایی شوند. در آن مطالعات بوشهر و بندرعباس رتبههای اول را آوردند، اما دولت آقای هاشمی علاقه زیادی به ایجاد منطقه آزاد نداشت و بیشتر روی ایجاد منطقه ویژه متمرکز بود، برای همین چند بندر در استان بوشهر به منطقه ویژه تبدیل شدند. البته قرار بود که پس از تشکیل سه منطقه آزاد اروند، ارس و انزلی چند منطقه آزاد جدید هم شکل بگیرد که اولین آنها بوشهر بود.»
جعفر آهنگران درباره مشکلات گریبانگیر مناطق آزاد هم گفت: «ماده 27 مناطق آزاد درباره شیوه اعمال مدیریت دستگاهها در مناطق آزاد میگوید که یا بایستی کلاً اختیاراتشان تفویض شود و یا مدیر آن دستگاه با هماهنگی مدیر مناطق آزاد تعیین شود. ما در اینجا دچار مشکل میشویم. دولتمردان در واگذاری اختیارات همکاری نمیکنند. غالب مشکل مناطق آزاد از همین جا شکل میگیرد.»