آموزش برای همه در ایران

محمد آتشک
در چشم‌انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران و در برنامه توسعه ملی با انتخاب دانایی به عنوان مبنای اصلی پیش‌روی جامعه جایگاه ویژه‌ای به امر آموزش و پرورش اختصاص یافته است. برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران اجرای برنامه آموزش برای همه را به عنوان یکی از اولویت‌های نظام آموزشی تعیین کرده است. به موجب بند 3 تصویب‌نامه شماره 30519/ ت 527833 ه. مورخ 82/6/3 هیات وزیران، وزارت آموزش و پرورش متعهد به تدوین و ارائه برنامه آموزشی برای همه شد. اگر چه وزیر آموزش و پرورش در سر‌آغاز سند به این نکته اشاره کرده بود که طرح مزبور ریشه در اصالت‌های دینی و فرهنگی کشور دارد اما همین‌طور که اشاره شد ایران یکی از 25 کشوری بود که در زمان مقرر موفق به تدوین برنامه نشد. سرانجام در تابستان 1383 سند به تصویب رسید و مقرر شد در مناطق شمال غرب کشور به اجرا در‌آید. انتخاب شمال غرب کشور به خاطر این بود که این مناطق از نظر پوشش تحصیلی و شاخص‌ها در وضعیت مطلوبی قرار ندارند. دو اتفاق مهم سبب تدوین سند ملی آموزش برای همه شد؛ اول آنکه مدیریت امور مربوط به دوره های پیش‌دبستانی، ابتدایی و راهنمایی که به آموزش و پرورش عمومی مشهور است در وزارت آموزش و پرورش در یک مجموعه سازماندهی شد. دوم آنکه دفتر منطقه‌ای یونسکو برای هماهنگی کشورهای ایران، پاکستان، افغانستان و ترکمنستان در تهران تاسیس شد.
در تاریخ 9-5 مارس 1990 سازمان‌های بین‌المللی یونسکو، یونیسف، صندوق جمعیت ملل متحد، بانک جهانی و برنامه عمران ملل متحد کنفرانس بین‌المللی آموزش برای همه را در جامتین تایلند برگزار کردند و 160 کشور جهان متعهد شدند در راستای تحقق اهداف کنفرانس تا پایان سال 2000 میلادی تلاش‌های جدی به عمل آورند. نتایج این کنفرانس در «اعلامیه جهانی آموزش برای همه برآوردها نیازهای اساسی یادگیری» منعکس شد. متعاقب کنفرانس تایلند در سال 1996 کشورهای شرکت کننده در کنفرانس تایلند، ارزیابی میان‌دهه‌ای را از فعالیت‌های خود انجام دادند اما گزارش‌های تهیه شده از دقت لازم برخوردار نبود به همین جهت نتیجه‌گیری مطلوبی از چگونگی اجرای طرح به دست نیامد.
برای رفع این مشکل در سال 1998 چارچوب خاصی برای آموزش برای همه طراحی شد و طی آن 18 شاخص به عنوان شاخص‌های ارزیاب برنامه پیشنهاد شد و کشورهای عضو موظف شدند شاخص‌های مورد‌نظر را در طول دهه 2000-1990 به تفکیک هر سال تهیه و به همراه تحلیل در کنفرانس منطقه‌ای نمایند.
در این اجلاس 5 کنفرانس منطقه ای در جهان در نظر گرفته شد که ایران در گروه کنفرانس منطقه‌ای آسیا قرار گرفت. کنفرانس منطقه‌ای آسیا در تاریخ 20-17 ژانویه 2000 در تایلند برگزار شد. بلافاصله در 28-26 آوریل 2000 اجلاس جهانی داکار در سنگال به منظور تحکیم برنامه برگزار شد و سندی تهیه شد و براساس این سند کشورهای عضو یونسکو متعهد شدند برنامه عمل ملی خود را تا سال 2015 پیش‌بینی، تدوین و به یونسکو ارائه کنند.
در اجلاس داکار کشورهای عضو متعهد شدند تا پایان سال 2002 برنامه‌های عمل ملی خود را بر اساس معیارهای تصریح شده در سند داکار در قالب برنامه‌ای 10 ساله متشکل از دو برنامه میان‌مدت مشتمل بر اهداف کمی، اولویت‌ها و سیاست‌های اجرایی در هریک از گروه‌های هدف (پیش‌دبستانی، دبستانی، راهنمایی، بی‌سواد) تدوین و به یونسکو ارائه نمایند. اما 25 کشور در زمان مقرر موفق به تدوین برنامه عمل آموزشی برای همه نشدند که ایران نیز در زمره این کشورها بود.
سند داکار چنین بود: سند پایانی کنفرانس جهانی آموزش برای همه در تاریخ 79/2/9 (28 آوریل 2000) به امضای سران و وزیران کشورهای کشورهای عضو یونسکو رسید. این سند عمل به تعهدات جمعی نام دارد و دارای 6 هدف و 12 راهبرد برای دستیابی به آن هدف‌ها است. کشورهای امضا کننده باید: 1- امکانات لازم را برای آموزش و پرورش کامل تمامی کودکان خردسال پیش‌دبستانی به ویژه کودکان محروم و آسیب‌پذیر فراهم سازند. 2- امکانات و تسهیلاتی فراهم سازند تا تمامی کودکان به ویژه دختران، کودکان اقلیت‌های بومی و کودکانی که در شرایط دشوار زندگی می‌کنند تا سال 2015 میلادی (1394-1393 هجری شمسی) امکان دسترسی به آموزش ابتدایی رایگان اجباری و دارای کیفیت مطلوب و نیز به پایان رساندن آن را داشته باشند. 3- امکانات آموزشی مناسب و برنامه‌های آموزش مهارت‌های زندگی را به شیوه‌ای عادلانه در اختیار جوانان و بزرگسالان قرار دهند تا نیازهای آموزشی آنان برآورده شود. 4- میزان سواد‌آموزی بزرگسالان به ویژه زنان را تا سال 2015 میلادی به پیشرفت 50 درصدی رسانده و آموزش‌های پایه و مداوم را برای تمامی بزرگسالان به نحو عادلانه مهیا کنند. 5- تا سال 2005 میلادی (1384-1383 هجری شمسی) تفاوت بین تعداد دانش‌آموزان دختر و پسر دوره‌های ابتدایی و متوسطه را از میان بردارند و ضمن توجه بسیار بر آموزش دختران امکانات تحصیلی برابر با پسران برای آنان فراهم کنند تا از آموزش پایه دارای کیفیت مطلوب بهره‌مند شوند، به طوری که تا سال 2015 میلادی بین دختران و پسران برابری آموزشی برقرار شود. 6- کیفیت آموزش را از هر جهت بهبود بخشند و نسبت به دستیابی همگان به سطح عالی خواندن، نوشتن، حساب‌کردن و مهارت‌های اساسی زندگی اهتمام کافی مبذول کنند.