وقتی در 1945، 60 سال پیش سازمان ملل تاسیس شد، متفکران و مصلحان اروپا و آمریکا که شوک و ویرانیهای انسانی و مدنی ناشی از جنگ دوم جهانی را پیش رو داشتند، به این نتیجه رسیدند که تنها ترتیبات سیاسی و اقتصادی میان دولتها نمیتواند ضامن صلحی ماندگار باشد و جامعه بشری میباید تلاش کند تا فکر جنگ را از افکار بیرون ببرد زیرا جنگ نخست در اندیشهها آغاز میشود و در اندیشهها است که میباید سنگر دفاع از صلح را ساخت.
بر این اساس بود که در 16 نوامبر 1945 سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) متولد شد و ما امسال در یونسکو هر هفته و به مدت 60 هفته حاصل پیدایش این سازمان را بررسی می کنیم تا در نگاه به گذشته راه آینده و رفع کاستیها بهتر مشخص شود. متاسفانه در بسیاری از 191 کشور عضو یونسکو هنوز پس از 60 سال اهداف و نحوه کارکرد این سازمان خوب شناخته نشده است. بسیاری از مردم کشورهای در حال توسعه و از جمله ایران از یونسکو تصور سازمانی را دارند که کمکهای مالی برای امور فرهنگی در اختیار میگذارد یا بناهای تاریخی را مرمت میکند.
در صورتی که کار اصلی یونسکو استانداردسازی در سطح جهانی در باب چهار شاخه آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات است. حرف C در UNESCO که در آغاز تاسیس این سازمان نماد Culture (فرهنگ) بود. بعدها که ارتباطات اهمیت شاخص یافت نماد Communication (ارتباطات) هم شد. زمانی که من ریاست کنفرانس عمومی یونسکو را (2003 - 2001) بر عهده داشتم با تاکید بر لزوم تقویتبخش اخلاق در یونسکو در برنامههای پیشنهادیام آرزو کردم که روزی حرف E که نماد Education (آموزش) است نیز روزی نماد اخلاق (Ethics) نیز محسوب شود.
وقتی در یونسکو سخن از علوم، آموزش، فرهنگ و ارتباطات میکنیم منظورمان نگاه به این مقولات است، از آن جهت که مقدمه صلح و کرامت انسانی و حقوق انسانی است والا مثلاً کار تحقیقات علمی به معنای اصلی آن کار دانشگاهها و مراکز تخصصی است یا وظیفه آموزش به دستگاههای ذیربط در کشورها مربوط است. اما یونسکو در یک کار جمعی تلاش میکند با استفاده از تجربیات همه دنیا و شاخصها و روشهای موفق در این زمینهها استانداردسازی کند و تلاش کند فاصله میان ملتها را در این زمینهها بردارد و دولتها را تشویق کند که با تکیه به نتیجه آن مباحثات و تجربیات سطح این مقولات را به استانداردهای مورد قبولتر برسانند.
مثلاًًًًًًًًًًًًًًًً در بخش میراث فرهنگی یونسکو هدف این است که ارزش میراث تاریخی، فرهنگی، طبیعی و معنوی ملتها را به یکدیگر معرفی کند و برای حفاظت آنها که در واقع حفاظت از هویت ملتها است استانداردهای مشترک ایجاد کند. همچنین است در بخشهای علوم، اخلاق، فلسفه، علوم اجتماعی، آب، اقیانوسشناسی، فناوریهای ارتباطی و از همه مهمتر آموزش که رکن اصلی توفیق همه این اهداف است.
مجموعهای از کنوانسیونها و قطعنامهها که پس از بحثهای تخصصی طولانی به تصویب کنفرانس عمومی یونسکو میرسد در واقع شاخصها و استانداردهای لازم را در خود جای میدهد و دولتها با پیوستن به آنها در واقع سیاستگزاریهای خود را بر آن اساس جهت میدهند. مثلاً در همین چند سال اخیر در کنوانسیون بسیار مهم میراث معنوی و تنوع فرهنگی پس از مناقشات و مشاجرات و بحث و نظرهای طولانی و بعضاً جنجالی به تصویب رسید و برای تصویب به دولتهای عضو ابلاغ شد.
الان کنوانسیون میراث معنوی در دستور کار مجلس شورای اسلامی ما است اما تا آنجا که به ایران مربوط میشود طبیعی است که اگر کشور ما بخواهد در مجموعه ملل متحد در یک جا بیش از بقیه بخشها بدرخشد بلافاصله به یونسکو میرسیم. زیرا کشوری که در جهان به سابقه و تاریخ تمدن و فرهنگ و علوم شهرت دارد، کشوری که در طول تاریخ کهن خود سهم عظیمی در ایجاد تمدنها و یا تاثیری بر آنها داشته ظرفیت درخشیدن در یونسکو را بیش از بسیاری از کشورهای دیگر دارد.
اینکه ما در طول تاریخ 60 ساله یونسکو چه مقدار از این ظرفیت استفاده کرده یا نکردهایم بحث دیگری است که البته کوتاهی فراوان داشتهایم ولی به تناسب رشد فرهنگی و به خصوص آموزش درکشور ما رفته رفته اهداف و مقررات یونسکویی دارای سرمایه اجتماعی شده است. یعنی در جامعه مدنی ما مردم و نخبگان و اهل اندیشه و فرهنگ بسیار بیش از پیش به این مقولات حساس شدهاند. این آگاهیهای عمومی و حساسیت مدنی طبیعتاً سیاست ورزان و دولتمردان را بیشتر به فکر میاندازد و از غفلتهای آنان میکاهد.
پس از انقلاب به دلیل گرفتاریهای جنگ و دیگر مسائل ما تا سالها حضور فعال در مجامع بینالمللی و از جمله یونسکو نداشتیم. پس از 20 سال در سال 1999 اولین بار به عضویت شورای اجرایی یونسکو که دومین نهاد حکم در این سازمان است درآمدیم و پس از دو سال از این تاریخ سفیر ایران ریاست کنفرانس عمومی یونسکو که بالاترین مقام در این سازمان است را احراز کرد. همزمان در کمیتههای متعدد تاثیر گذار فعال شدیم و کمیسیون ملی یونسکو در ایران این حضور را حکایت تخصصی کرده است. در سالهای اخیر وزارت آموزش و پرورش ما کارشناسایی را با استفاده از دورههای یونسکو در امر آموزش تربیت کرده است.
در زمینه آب که موضوع مهم جهانی قرن بیستو یکم خواهد بود. در هیات مدیره IHP عضویت پیدا کردیم. درچهار سال اخیر به همت وزارت نیرو مرکز منطقهای مطالعات آب شهری با همکاری یونسکو در تهران و نیز مرکزبینالمللی قنات در یزد تاسیس شد که هم اعترافی است از جانب جامعه جهانی به تعلق تاریخی دانش قنات به ایران و هم گامی است بینالمللی برای حفظ و اشاعه این دانش و تکنولوژی تاریخی مهم که از ایران در طول قرون به بسیاری نقاط مثل خلیجفارس (عمان)، اسپانیا و آمریکای لاتین صادرشده است. ما در بخش اخلاق زیستی فعالیت چشمگیری داشتهایم.
جایز جهانی ابن سینا برای اخلاق در علم به پیشنهاد ایران در یونسکو تاسیس شد، به این معنی که هیات داوران بینالمللی هر دو سال یک بار بهترین اثر تحقیقی و علمی در این رابطه اخلاق و علم را برمیگزیند و مدال طلای ابنسینا طی مراسمی در یونسکو از طرف ایران به او اعطا میشود. درجریان تدوین دو کنوانسیون مهم میراث معنوی و تنوع فرهنگی ما فعال بودیم و امیدواریم با زحمات کارشناسان سازمان میراث فرهنگی کمیسیون ملی یونسکو نوروز به عنوان اولین اثر معنوی ایران به ثبت جهانی برسد. پرونده نوروز که از جانب ایران تهیه شده و حمایت 10 کشور حوزه نوروز را هم دارد مراحل نهایی را میگذارند.
در سالهای اخیر علاوه بر سه اثر تاریخی ما که در 1979 به ثبت جهانی رسیده بود، چهار اثر دیگر ثبت جهانی شد و هم اکنون تختجمشید، میدان امام(نقش جهان) اصفهان، معبد چغارنبیل، تخت سلیمان، پاسارگاد، ارگ بم و مجموعه نظام حیات طبیعی آن و گنبد سلطانیه به ثبت جهانی رسیده است و ثبت جهانی بیستون برای اجلاس کمیته میراث جهانی در ماه جولای 2006 در لیتوانی در دستور کار است. مرکز اقیانوس شناسی ما فعال شده است.
همین تابستان امسال ما دو جایزه جهانی یونسکو را بردیم، یکی جایزه ملینا مرکوری که به دهکده تاریخی میمند درکرمان تعلق گرفت و دیگر جایزه رودخانههای بشر ساخته که به تحقیق جناب آقای دکتر آهنگ کوثر تعلق گرفت. به زودی مراسم اعطای دومین جایزه جهانی ابن سینا در یونسکو برگزار خواهد شد. کرسی یونسکو در حقوق بشر در دانشگاه شهید بهشتی و کرسی آموزش بهداشت و ایمونولوژی در دانشگاه علوم پزشکی تهران تاسیس شده است. پس از زلزله بم همکاری چند جانبه فنی و تخصصی با کارشناسان یونسکو آغاز شد که همچنان ادامه دارد.
تحقق علمی در باب آسیبشناسی بناهای خشتی در معبد چغارنبیل در غرب کشور با استفاده از کمک یک میلیون دلاری یونسکو که از محل بودجههای فوق برنامه اهدایی ژاپن به یونسکو تامین است ادامه دارد. جا دارد بگویم که دو دولت ایتالیا و ژاپن در همکاری با پروژههای پس از زلزله بم و بازسازی ارگ بم در همکاری با ما در یونسکو پیشگام بودهاند. ایتالیا در زمینه تشکیل کنفرانس جهانی برای کمک به بازسازی ارگ بم در بم داوطلبانه بسیار همکاری کرد.
نتایج کنفرانس آموزش عالی در قرن بیستویکم که با حضور حدود 3 هزار هیات علمی و کارشناس در یوسنکو در 1998 برگزار شد در لایحه تغییر ساختار وزارت علوم بسیار مورد استفاده قرار گرفت و همچنین نتایج کنفرانس جهانی علوم در 1999 در بوداپست. در موضوع رابطه فرهنگ با توسعه کنفرانس 1998 استکهلم را داشتیم؛ در واقع نتایج غفلت چند دهه جامعه جهانی را امر فرهنگ در روند توسعه را بررسی و جمعبندی کرده، اعلامیه جهانی داکار در زمینه آموزش هم اکنون در وزارت آموزش و پرورش ما دارد تعقیب میشود و گروه کاری تخصصی ویژهای برای این کار تشکیل شده است.
در سالهای اخیر دفتر منطقهای یونسکو در تهران تشکیل شد که کشورهای پاکستان، افغانستان و ترکمنستان را زیر پوشش دارد. وزن تاریخی ایران، تعداد مرکز علمی و هیات علمی و سطح آموزشی در کشور ما این امکان را فراهم میکند که ما همکاریهای علمی و فرهنگی و آموزشی گستردهای را با منطقه زیر پوشش این دفتر شکل بدهیم. ما در تاسیس روز جهانی فلسفه در یونسکو فعال بودهایم و همین هفته هم در تهران همایشی به این مناسبت برگزار میشود.
موضوع گفتوگوی تمدنها و فرهنگها که جانب ایران عنوان شد در برنامههای درازمدت یونسکو جای گرفته است و نه فقط بخش فرهنگ که بخشهای علوم، آموزش و ارتباطات را هم در بردارد و در دهها اجلاس بینالمللی که از سال 2001 تاکنون در جهان در این باب تشکیل شده است فعال بودهایم. کار تشکیل کلوپهای یونسکو در ایران شکل گرفته که قالبهای خوبی است برای آشنایی نوجوانان ما به مقولات مورد بحث یونسکو. دهها اجلاس تخصصی در سالهای اخیر با همکاری یونسکو و کمیسیون ملی یونسکو در ایران برگزار شده است.
مجموعه وسیع کارشناسی، تبادل تجربیات و طرحهای همکاریهای علمی و فرهنگی و آموزشی و ارتباطات در یونسکو این امکان را به ما میدهند که هم ایران تاریخی و فرهنگی را بیشتر بشناسانیم و هم بتوانیم خود را با استانداردهای جهانی در مقولات مربوط به یونسکو هماهنگ کنیم. کمیسیون ملی یونسکو درایران میتواند شما را در ریز اجلاسهای تخصصی بسیار که برگزار کرده است قرار دهد. همین امسال 9 قطعنامه این کمیسیون در کنفرانس عمومی یونسکو به تصویب رسید.