القاعده در یک نگاه

سکینه ببری‌گنبد
تاریخ شکل‌گیری القاعده با مبارزات مجاهدین در افغانستان پیوند خورده است. زمانی که شوروی در 1979 وارد افغانستان شد جنبش مقاومت علیه آن در افغانستان شکل گرفت. بسیاری از مبارزان عرب رهسپار پاکستان شدند تا از آنجا به مجاهدین افغانستان بپیوندند. نبرد میان نیروهای شوروی و مجاهدین طی چند مرحله انجام شد. از 1979 تا 1986 نیروهای شوروی دائماً در حالت تهاجمی بودند. به قدرت رسیدن گورباچف در 1985 با تصمیمات رونالد ریگان در 1985 مبنی بر حمایت زیاد از مجاهدین همزمان شد. این حمایت شامل تجهیز مجاهدین به موشک‌های استینگر بود که آنان را قادر می‌ساخت تا هلی‌کوپترهایی که در سطح پایین پرواز می‌کردند هدف قرار دهند. بنا به ادعای یکی از مقامات سیا، عملیات کمک‌رسانی مخفی آمریکا به مجاهدین افغانی در سال مالی 1989بالغ بر 350 میلیون دلار بوده است. بن‌لادن از 1980 در پاکستان مستقر شد. او با ایجاد«مکتب الخدمت» در آنجا میلیون‌ها دلار به مجاهدین کمک کرد. او در ایجاد راه‌ها، پناهگاه‌های زیرزمینی و تاسیسات حیاتی برای جنگ سرمایه‌گذاری کرد. «مکتب الخدمت» هزینه مسافرت هزاران مجاهد را از سراسر جهان به عهده گرفت و هزینه‌ مسافرت آنها به افغانستان را نیز می‌پرداخت. به این ترتیب مجاهدین تحت تعلیمات چریکی و اقدامات تروریستی «مکتب الخدمت» قرار می‌گرفتند. طبق یک برآورد بین 175000 تا 250000 مجاهد سالانه در افغانستان مبارزه می‌کردند و تنها درصد کمی از آنها بومی افغانستان بودند. تقریباً نصف مجاهدان از عربستان سعودی، حدود 3000 نفر از الجزایر، 2000 نفر از مصر و هزاران نفر از سودان، یمن و پاکستان بودند. این مبارزات هسته اصلی مبارزان القاعده را تشکیل دادند. بن‌لادن در طول اقامت خود در پاکستان به شهر لاهور رفته و با عبدالله یوسف‌الاعظم آشنا شد. اعظم اسلامگرایی فلسطینی بود که در دانشگاه اسلامی اسلام‌آباد درس می‌داد. آن دو در طول مبارزه علیه شوروی همکاری نزدیکی با هم داشتند. اعظم در سال‌های نخست دهه 80 دفتر افغانی پذیرش داوطلبان عرب را تاسیس کرد و بن‌لادن مسئولیت مالی دفتر را به عهده گرفت. اعظم همچنین انتشاراتی در لندن به راه انداخته و چندین کتاب در ستایش مبارزه مسلحانه به چاپ رساند. مکتب‌الخدمت (MAK) و بن‌لادن در طول مبارزه علیه اشغال از حمایت کشورهای پاکستان، عربستان سعودی و آمریکا بهره‌مند شدند. پس از خروج شوروی و شروع اختلاف‌نظر میان بن‌لادن و اعظم بر سر شیوه مبارزه در 1988 اعظم به قتل رسید و از آن پس سازمان القاعده به رهبری اسامه بن‌لادن از آن منشعب شد. بن‌لادن اولین بار سازمان القاعده را در شهر خوست افغانستان بنیان نهاد. آنچه درباره این تشکیلات حایز اهمیت است این مسئله است که اطلاعات صحیح درباره سازمان القاعده، جریان کار، برنامه‌ها، ساختار مدیریتی و امکانات آن بسیار اندک است چرا که این سازمان همواره پنهانی عمل کرده و اغلب بعد از عملیات تروریستی مسئولیت آن را می‌پذیرد. به این ترتیب غالب اطلاعات موجود نتیجه اعترافات اعضای آن در دادگاه‌ها و محاکمات است. سلسله مراتب سازمانی القاعده: امیر، رئیس مجلس شورا، ‌کمیته‌ها، گروه‌های کوچک (Cells) و مراکز فرماندهی. بعد از بن‌لادن که از او به عنوان امیر یاد می‌شود، یک هسته کوچک که شامل مجلس شورا است تصمیمات نهایی را گرفته، اقدامات تروریستی را تایید کرده و احکام و فتاوای مورد نظر را صادر می‌کند. معاونین این شورا شامل: محمدعاطف معروف به ابوحافظ‌ المصری، ایمن‌الظواهری، عبدالله احمد عبدالله، الناس‌اللیبی، سیف‌العادل، ‌ابوعبیده‌ البنشیری و ممدوح محمودسلیم معروف به ابوهاجر بوده است. لازم به ذکر است بعضی از این افراد تا به امروز دستگیر یا کشته شده‌اند.
کمیته‌ها: 1- کمیته نظامی سازمان به سربازگیری و عضوگیری پرداخته و به آموزش نظامی اعضا می‌پردازد. همچنین طراحی عملیات و حملات به عهده این کمیته است. 2- کمیته آموزش اسلامی یا کمیته حقوقی: این کمیته قوانین اسلامی، آیات قرآنی و احکام مورد نظر را البته با تفسیری وهابی به اعضا آموزش می‌دهد. 3ـ کمیته‌ مالی ـ پولی: این کمیته در واقع عملیات تجاری انجام می‌دهد و شامل شرکت‌های هوایی که بلیت‌‌ها و پاسپورت‌های مورد نظر را برای اعضا صادر می‌کند، شرکت‌های بین‌المللی صادرات کالای خانواده بن‌لادن در خاورمیانه و نیز تجارت پرمنفعت مواد مخدر در افغانستان می‌شود. یکی دیگر از منابع درآمد آنها مبالغی است که با تحت فشار گذاشتن دولت‌های خاورمیانه از آنها دریافت می‌کنند تا در قبال آن اعضای القاعده در درون مرزهایشان استقرار پیدا نکنند. گروه‌های کوچک: اعضای گروه به صورت «شبکه‌ای» در سرتاسر جهان در حال فعالیت هستند. این شیوه‌ خاص سبب شده است تا اهداف کلی این سازمان از سیستم‌های اطلاعاتی دولت‌ها مصون بماند.
نظام اعتقادی القاعده
نظام فکری حاکم بر القاعده ریشه در وهابیت دارد. وهابیت یکی از بارزترین نمودهای بنیادگرایی است. برای بررسی پیشینه آن باید رگه‌‌های این مذهب را در افکار خوارج، احمدبن حنبل، ابن تیمیه و محمدبن‌عبدالوهاب جست‌وجو کرد. وهابیت به رغم شعارها و داعیه‌های اصلاحی و اسلامی به سبب عدم تفکر و ذهنیت اجتهادی، انتقادی و پیشرفته و همچنین به علت ماهیت واپسگرا و گذشته‌نگرش، به سمت سنت‌گرایی و محافظه‌کاری سنتی پیش رفته است. القاعده خواهان برقراری نظمی اسلامی در جهان است که توسط بنیادگرایان صورت گیرد، جهانی که تحت رهبری یک «خلیفه» باشد. القاعده همواره سه هدف کلی را مطرح می‌کند: 1- به دنبال سرنگونی رژیم‌های کفر‌آمیز و دنباله‌رو آمریکا در خاورمیانه است. 2- آمریکااز نظر القاعده بزرگترین مانع بر سر حکومت اسلامی است به این ترتیب به دنبال نابودی آن است 3- القاعده ادعای نابودی دولت یهود در اسرائیل و جایگزینی آن با یک دولت مسلمان فلسطینی را دارد اما هرگز و یا به ندرت حمله مستقیمی به یهودیان واهداف اسرائیلی داشته است.
آموزش‌ عملیات ویژه در سازمان القاعده
برای اینکه از سازوکار آموزشی سازمان القاعده مطلع گردیم در اینجا به اطلاعاتی که یکی از اعضای سابق‌ آن در اختیار سازمان‌‌های اطلاعاتی گذاشته، اشاره می‌کنیم. محمد راشدالاواهی 26 ساله و متولد لیورپول بعد از دستگیری خود، به آموزش به کارگیری انواع سلاح‌ها از جمله سیم ، چاقو، میله، سموم، هفت‌تیر، تفنگ و مواد منفجره در اردوگاه‌های القاعده اعتراف کرده است. او علاوه بر اینها بعضی از روش‌های شکنجه‌های روحی و جسمی را مطرح می کند از جمله: 1- در تنهایی نگذاشتن افراد و دور کردن آنها از زندگی عمومی و دادن اطلاعاتی به فرد که بیشتر احساس تنهایی کند. 2- فرد را مورد توهین‌های خفت‌بار قرار دادن. 3- تهدید به احضار خواهر، مادر، همسر، یا دختر فرد و تجاوز به آنها. 4- پیشنهاد تطمیع افراد با خانه، ماشین، پاسپورت و ... . به گفته الاواهی بن‌لادن در یکی از صحبت‌های خود از پاداش کسانی که علیه آمریکا به عملیات انتحاری دست می‌زنند یاد کرده و مژده رفتن به بهشت و دستیابی به 72 حوری را برای مردان خود داده است. بن‌لادن همواره اظهار می‌داشته که «صبور باشید، رسالت شما انجام خواهد شد». علاوه بر این الاواهی از یکسری آموزش‌های امنیتی در سازمان یاد می‌کند از جمله: 1- همه اسناد محرمانه فرد مانند کارت‌های شناسایی و پاسپورت باید جعلی باشد. 2- وقتی اعضا با یک کارت شناسایی مشخص سفر می‌کنند باید اطلاعات متناسب با نام، شغل و مکان اقامت خود را داشته باشند. 3- فرد باید وسیله حمل و نقلی را انتخاب کند که در آن به شکل یک فرد عادی نمود یابد مثل اتوبوس‌های شلوغ. 4- مدارک فرد باید در طول سفر مخفی نگه داشته شود. 5- افراد اگر برای عملیات ویژه به ماموریت می‌روند طی مسیر نباید درباره مسائل مذهبی و حتی مسائل روزمره‌ای مثل آب و هوا صحبت کنند. به این ترتیب سازمان القاعده جزء آن دسته تشکیلات تروریستی است که نه به صورت هرمی (سلسله مراتبی) بلکه به صورت شبکه‌ای شکل گرفته است یعنی اعضای آن به طور گسترده در سرتاسر جهان وجود دارند و این اعضا اطلاعاتی نسبت به دیگر اعضای شبکه و فعالیت‌های آنها ندارند، با از بین رفتن راس سازمان، شبکه از هم نمی‌پاشد و همچنان فعال است چنانچه امروز شاهد آن هستیم. یعنی در حالی که زمزمه‌های دستگیری و حتی مرگ بن‌لادن شنیده می‌شود و اعضای کلیدی چون ایمن الظواهری ممکن است دستگیر شده باشند اما این شبکه همچنان به عملیات گسترده خود در افغانستان، عراق، آمریکا، اروپا و خاورمیانه ادامه می‌دهد.