گرچه از فناوری هستهای ابتدا جنبههای نظامی آن به ذهن متبادر میشود، اما واقعیتهای اثرگذار استفاده صلحآمیز از آن که در پشت چهره میلیتاریستیاش نهان گردیده، فواید بیشماری برای نوع انسان در پی داشته است. از این روست که میتوان گفت همه ابعاد دستیابی به فناوری هستهای به نوعی با اجتماع و مسائل اجتماعی مرتبط است.
از این منظر میتوان کاربردهای انرژی هستهای را در زیستشناسی و علم ژنتیک، پزشکی، بهداشت، دامپزشکی و دامپروری، مدیریت منابع آب، تولید الکتریسیته و ... مورد بررسی قرار داد که هر کدام تأثیرات مستقیم و غیر مستقیم بر عرصه زندگی اجتماعی دارند. برخی از جنبههای مختلف کاربرد انرژی هستهای عبارتند از:
- استفاده از انرژی هستهای در زیستشناسی و علم ژنتیک؛ برای مثال تأثیر فرآیندهای اتمی در جهشهای ژنی ناشی از تابش پرتوهای نافذ.
- کاربرد انرژی هستهای در بخش پزشکی و بهداشت؛ برای مثال تهیه و تولید رادیو داروی ید- 131 جهت تشخیص بیماریهای تیروئید و درمان آن و...
- کاربردهای انرژی هستهای در بخش دامپزشکی و دامپروری؛ برای مثال در پیشگیری، کنترل و تشخیص بیماریهای دامی و...
- کاربرد انرژی هستهای در مدیریت منابع آب؛ برای مثال کشف منابع آبهای زیرزمینی و هدایت آبهای سطحی و زیرزمینی هستهای در صنایع غذایی و کشاورزی از جمله کنترل و از بین بردن حشرات و آفات گیاهی و...
- کاربرد انرژی هستهای در صنعت؛ از جمله نشتیابی در لولههای انتقال نفت با استفاده از تکنیکهای هستهای و...
- کاربرد فناوری هستهای در شناسایی مینهای ضد نفر؛ کاربرد آزمایشی انرژی هستهای در کرواسی برای شناسایی مینهای ضد نفر توسط آژانس بینالمللی انرژی هستهای، در شرایط خشکی خاک زمین با موفقیت انجام شده و نیازمند بررسی بیشتر برای کشف مینهای ضد نفر کوچکتر و در شرایط رطوبت خاک زمین است.
- کاربرد فناوری هستهای در زمینه تولید الکتریسیته؛ از آنجا که منابع فسیلی محدود و متعلق به نسلهای آینده کشور نیز هست، استفاده بیرویه از آن جایز نیست.
دستیابی ایران به فناوری هستهای
با توجه به مطالب فوق، جنبههای اجتماعی دستیابی ایران به فناوری هستهای را میتوان از دو دیدگاه متفاوت بررسی کرد:
الف- تأثیرات مثبت اجتماعی:
موافقان با ادامه فعالیتهای هستهای ایران، پیامدهای مثبت اجتماعی آن را چنین برمیشمردند:
1- ایجاد غرور ملی: هر ایرانی آزادهای که دل در گرو پیشرفت ایران دارد از توسعه و ترقی ایران مشعوف و شادمان میگردد و احساس غرور میکند. این احساس غرور ملی، انگیزه پیشرفت و فعالیت بیشتر در سایر زمینههای علمی، فرهنگی، اقتصادی را نیز به وجود میآورد.
2- تقویت امنیت اجتماعی: همانگونه که اکثر صاحبنظران سیاسی معتقدند سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی است، یکی از مؤلفههای امنیت در نظام بینالملل، توان اقتصادی و تکنولوژیک است و در جامعه توانمند از نظر علمی و اقتصادی، افراد بیشتر احساس آرامش روحی و امنیت خاطر میکنند و به تبع آن جامعه نیز وجهه متمایزی از نظر ابعاد مختلف امنیت اجتماعی پیدا میکند. احساس امنیت ملی و ثبات سیاسی، امنیت سرمایهگذاری در بعد داخلی و نیز جذب سرمایههای خارجی را افزایش میدهد و به رشد و رونق اقتصادی میانجامد.
3- تقویت ارزش ملی: جامعهشناسان در تعریف ارزش گفتهاند «امور خاصی که برای افراد گروه مهم تلقی میشود و حاضرند برای تحقق آن، گاهی جان خویش را به خطر بیندازند.» به توجه به رابطهای که توسعه و ترقی با ایجاد غرور ملی و افزایش امید به رفاه بیشتر در افراد دارد، هر پروژهای که برای یک ملت، آسایش و رفاه و امنیت در پی داشته باشد، در تقویت حس ملیگرایی مؤثر است.
4- بالا رفتن توانایی اقتصادی و تأثیر آن بر اقتصاد خانوار: همانگونه که اشاره شد، دستیابی به تکنولوژی هستهای و بومیکردن این فن مهم، تأثیرات مستقیم و غیر مستقیم بر اقتصاد کشور دارد و اثراتش بر وضعیت معیشت و رفاه و امنیت و آسایش غیر قابل انکار است.
5- حرکت به سمت نهادینه شدن علمگرایی در سطح جامعه: با توجه به تأثیرات مثبت دستیابی به فناوری هستهای، یعنی گره خوردن توسعه و پیشرفت جامعه با علم و دانش، این حرکت گامی در جهت نهادینه شدن علمگرایی و ارزشمداری علم در عرصه جامعه خواهد بود.
6- امید به رفاه بیشتر فردی و اجتماعی
7- ارتقای سطح همکاری مراکز علمی با مؤسسات اقتصادی
ب- تأثیرات منفی استفاده از فناوری هستهای:
به رغم موارد مثبت متعددی که به برخی از آنها اشاره شد؛ با توجه به تبلیغات منفی که در عرصه بینالمللی وجود دارد و یا از طرف برخی گروهها و اشخاص در داخل به آن دامن زده میشود، مخالفان، برای این حرکت علمی، تأثیرات منفی اجتماعی نیز قایل هستند که برخی از آنها عبارتند از:
1- به زعم این دسته، مردم فکر میکنند سرمایه ملی به جای جهت پیدا کردن به سمت رفاه اجتماعی، به سوی مسلح شدن حکومت سوق داده میشود؛ یعنی دولت به جای ایجاد رفاه به نظامیگری میپردازند.
2- معتقدند با توجه به فاصله زیاد قدرتهای جهانی با ایران، به نظر میرسد حتی اگر ایران به بمب اتم دست پیدا کند، این امر نمیتواند تأثیر چندانی بر امنیت ملی ما در صحنه جهانی داشته باشد.
3- این عده عقیده دارند که اصرار ایران به دستیابی به فناوری هستهای، حرکتی برای بقای نظام حاکم است و در درازمدت اثرات سوء بر منافع ملی دارد. چون در افتادن با قدرتهای مسلط جهان، بنیادهای اقتصادی، امنیتی، اجتماعی را سست میکنند و سرمایههای ملی را هدر میدهد.
در این میان باید گفت که کشورهای جهان هر کدام به تناسب تواناییهای خود پلکان اجتنابناپذیر توسعه را طی میکنند. در این عرصه رقابت، جامعه ایران هم حلقهای از زنجیره کاروان در حال پیشرفت بشر است و یکی از ابزارهای مهم توسعه و ترقی، دستیابی به تکنولوژی پیشرفته و ارزان است. دستیابی ایران به انرژی هستهای به عنوان یک انرژی جایگزین و ارزان قیمت، تأثیرات متعددی در ابعاد داخلی و جهانی و منطقهای دارد.