* اجازه بدهید ابتدا مقوله آب هاى مرزى در جهان را از نگاه قانون بررسى کنیم. مهم ترین و جدیدترین قوانینى که در مورد رودخانه هاى مرزى در حال حاضر در جهان وضع شده کدامند؟
** با توجه به این که رودخانه هاى مرزى و حوضه هاى آبریز مشترک موضوع بسیارى از کشورهاى جهان است و پروتکل هاى متعددى بین کشورها در این زمینه مبادله شده است. ولى تنظیم قوانینى بین المللى مورد قبول و اتفاق نظر کلیه کشورها با مشکلات جدى مواجه بوده است و لذا براى برخى از ابعاد مربوط به رودخانه هاى مرزى توافقات عمومى صورت گرفته است. براى مثال «کنوانسیون هلسینکى (UNECE)» در سال ۱۹۹۲ با هدف جلوگیرى، کنترل و کاهش آلودگى، اطمینان از مدیریت منطقى و حفاظت از منابع آب و محیط زیست، اطمینان از استفاده معقول از آب هاى مشترک و حفاظت و احیاى اکوسیستم ها با حضور ۲۰ عضو کشورهاى اروپایى و بدون حضور بعضى از کشورها از جمله فرانسه و انگلستان تنظیم شده است. دومین کنوانسیون مرتبط تحت عنوان «کنوانسیون استفاده هاى غیر کشتیرانى از آبراه هاى بین المللى» در سال ۱۹۹۷ در مجمع عمومى سازمان ملل پذیرفته شده و براساس آن کشورهاى عضو ملزم به همکارى با یکدیگر و عدم آسیب رسانى محسوس به منابع آب سایر کشورهاى مجاور رودخانه هستند. اما نکته بسیار مهم این است که در مجموعه کنوانسیون ها و تصمیمات عمومى سازمان ملل و آژانس هاى زیر مجموعه سازمان ملل، قوانین و پروتکل هاى فیمابین کشورها به عنوان مبناى تعامل در بحث آب هاى مشترک مطرح و در صورت ایجاد مشکل و عدم توافق کشورها قوانین و کنوانسیون ها مورد استفاده قرار مى گیرند و علاوه بر آن، این کنوانسیون ها نیز تاکنون جهت گیرى هاى الزام آور نداشته و صرفاً توصیه هاى فنى و حقوقى را مد نظر داشته اند.
* در حال حاضر مهم ترین مرجع یا مراجع رفع اختلافات بین المللى پیرامون رودخانه هاى مرزى و مشترک کدام ها هستند؟
** در حال حاضر مهم ترین مرجع بین المللى حل اختلاف تحت عنوان:International court of Justice (ICJ) در دیوان بین المللى داورى مستقر است. در صورت ایجاد و بروز اختلاف بین کشورها و عدم امکان حل اختلاف در چارچوب قوانین و روابط فیمابین، طرفین باید با رضایت یکدیگر براى رفع اختلاف به دیوان مزبور که مقر آن در لاهه است، مراجعه نمایند.
اخیراً نیز مثلثى داوطلبانه از یونسکو، شوراى جهانى آب و دیوان مزبور تحت عنوان «امکان همکارى بین المللى آبى» (IWCF) International Water Cooperation Facility شکل گرفته که ایران نیز با تلاش فراوان مرکز منطقه اى مدیریت آب (RCUWM) وابسته به یونسکو خود را در میان ۱۱ عضو مرکزى آن جاى داده است. این مثلث قرار است که در آینده در حل و فصل مسائل آب هاى مرزى و منابع آب مشترک فعالانه حضور یابد.
* از نظر تعریفى چه تفاوتى میان رودخانه هاى مرزى و مشترک وجود دارد؟
** رودخانه هاى مرزى و مشترک در کلى ترین حالت، شامل ۳ نوع رودخانه هستند و نامگذارى هاى مختلف قراردادى به این شرح است: رودخانه اى که مرز بین المللى را تشکیل مى دهد و رودخانه هایى که از مرز بین المللى عبور مى کنند (وارد و یا خارج مى شوند).
* در یک نگاه کلى کدام کشورها در جهان بیشترین رودخانه هاى مرزى را دارند و بیشترین بهره بردارى در زمینه این رودخانه ها متعلق به کدام کشورهاست؟ ضمن اینکه وضعیت کشور ما در این زمینه چگونه است؟
** اول این را بگویم که تعداد رودخانه هاى مرزى کشور شاخص مناسبى نیست. درجه وابستگى کشورها به منابع آب فرامرزى (ورودى و خروجى) مى تواند به عنوان یک شاخص مهم در نظر گرفته شود. ولیکن در کنار این شاخص، عوامل دیگرى همچون ویژگى هاى حوضه آبریز مشترک با کشورهاى همسایه و شرایط اقلیمى و نظایر آن نیز تعیین کننده است.
به طور کلى قاره اروپا با ۷۲ رودخانه مرزى و آفریقا با ۶۲ رودخانه مرزى بالاترین تعداد رودخانه هاى مرزى را در سطح جهان دارا هستند و کشور مصر با ۹۷درصد وابستگى منابع آب سطحى کشورش به مرزهاى خارجى، بالاترین درجه وابستگى به منابع آب فرامرزى را دارد.
به طور تقریبى کشور ما با بیش از ۴۰رودخانه مرزى کوچک و بزرگ شرایط ویژه اى دارد. تعدادى از این رودخانه ها مرز بین المللى را تشکیل مى دهند و تعدادى از آنها مرز بین المللى را قطع کرده و از کشور خارج و یا به کشور وارد مى شوند. منابع آب فرامرزى (ورودى) کشور کمتر از ۱۰درصد از کل منابع آب سطحى کشور است. این مقدار گرچه در مقایسه با بسیارى از کشورها میزان قابل توجهى نیست، اما در سطح منطقه اى و حوضه اى درصد وابستگى بسیار بالاتر است. به گونه اى که در برخى از مناطق از جمله منطقه سیستان که تنها منبع آبى منطقه، رودخانه هیرمند است وابستگى حیات منطقه و بویژه دریاچه هامون به آب این رودخانه تقریباً صددرصد است.
* اجازه بدهید به کشور خودمان بپردازیم، رودخانه هاى مرزى در کشور ما کدام ها هستند؟
** رودخانه هاى مهم ورودى به مرز کشورمان عبارتند از رودخانه هیرمند و هریرود در مرز افغانستان، رودخانه هاى ارس، قره سو، سارى سو و... در مرز ترکیه و رودخانه هاى مهم خروجى از مرز کشورمان نیز عبارتند از رودخانه هریرود و اترک در مرز ترکمنستان و رودخانه هاى ارس، آستارا چاى و بالهارود در مرز آذربایجان و ارمنستان، در مرز مشترک با عراق نیز تعدادى رودخانه وجود دارد که مهمترین آنها که در پروتکل ضمیمه قرارداد ۱۹۷۵ بیان شده شامل رودخانه هاى الوند، میمه و کنجانچم است.
* در حال حاضر ما با کدام کشورها در بخش رودخانه هاى مرزى، قرارداد یا تفاهمنامه داریم؟
** پروتکل هاى موجود ما با کشورهاى بالادست در بحث رودخانه هاى مرزى ورودى شامل معاهده ۱۳۵۱ رودخانه هیرمند و پروتکل ۱۹۵۵ رودخانه سارى سو است همچنین در مورد پروتکل هاى موجود با سایر کشورهاى همسایه در بخش رودخانه هاى مرزى با پروتکل ایران - اتحاد جماهیر شوروى سابق در سال۱۳۳۲ را در مورد رودخانه ارس، پروتکل ایران- اتحاد جماهیر شوروى سابق در سال۱۳۳۲ را در مورد رودخانه اترک، قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر را در مورد رودخانه هاى ۱۵گانه غرب کشور و پروتکل ایران - اتحاد جماهیر شوروى سابق در سال۱۳۳۲ را در مورد رودخانه هاى ۱۲گانه مشترک یا کشور ترکمنستان داریم.
* سد ارس نخستین سد مشترک ما بر روى رودخانه مرزى کشور است، در مورد سابقه این رودخانه و سد ساخته شده بر روى آن بفرمایید، ساخت این سد تا چه حد حقابه ایران را تأمین کرده است؟
** رودخانه ارس که از کشور ترکیه سرچشمه مى گیرد، حدود ۴۵۰کیلومتر از مرز آبى جمهورى اسلامى ایران با کشورهاى آذربایجان و ارمنستان را تشکیل مى دهد.
در سالیان گذشته و در چارچوب موافقتنامه سال ۱۹۶۳ ایران و اتحاد جماهیر شوروى با احداث تأسیسات در حال بهره بردارى سد ارس و میل و مغان در مرز مشترک جمهورى اسلامى ایران با جمهورى آذربایجان و با تنظیم ۱/۸ میلیارد متر مکعب از آب این رودخانه، در سال حدود ۱۵۰ هزار هکتار از اراضى آبیارى و ۴۴مگاوات نیز برق تولید مى شود.
در حال حاضر، مشکلات ناشى از آلودگى هاى وارده از کشورهاى واقع در حوزه رودخانه از مهمترین چالش هاى موجود در رودخانه ارس است که اخیراً در قالب یک پروژه چهارجانبه (ایران - آذربایجان - ارمنستان - گرجستان) با مشارکت لازم، در حال مطالعه و کنترل است.
خوشبختانه قرارداد و پروتکل هاى موجودبا شوروى سابق مبناى همکارى و تعامل با کشورهاى آذربایجان و ارمنستان است و اصولاً بهره بردارى مشترک از رودخانه ارس عامل همکارى و بهبود روابط دوجانبه با این کشورها بوده است.
در مورد سد ارس، نیز این سد در سال۱۳۴۹ در ۴۰کیلومترى شمال غربى جلفا در محلى به نام قزل قشلاق بر روى رودخانه ارس احداث شده است. با استفاده از این سدو تأسیسات جانبى آن ۷۲هزار هکتار از اراضى کشاورزى کشورمان زیر کشت آبى رفته است. ۴واحد نیروگاهى نیز در این سد وجود دارد که دو واحد از آنها متعلق به ایران است. ظرفیت اسمى هر واحد نیروگاهى ۱۱مگاوات بوده و میزان متوسط انرژى تولیدى سالانه (سهم ایران) ۸۶گیگاوات ساعت است. در پروتکل هاى سالانه، میزان بهره بردارى از منابع آب و انرژى رودخانه مرزى ارس و سد، همه ساله با حضور نمایندگان طرفین تنظیم مى شود. حجم مخزن و حجم مفید سد ارس به ترتیب ۱۳۵۰ میلیون متر مکعب و ۱۱۵۰ میلیون متر مکعب است احداث و بهره بردارى از سد ارس استفاده از حقابه ایران را در حد میزان مورد توافق در پروتکل فیمابین تأمین کرده است. ادامه دارد...