تفاوت روابط اجتماعی، ارزش های فرهنگی و هنجارهای مورد پذیرش نوجوانان و جوانان با بزرگسالان به درجه پیچیدگی و سطح پیشرفتگی صنعتی جامعه بستگی دارد، البته نوجوانان و جوانان از برخی ارزش های اجتماعی و فرهنگی کل جامعه و بزرگسالان الگوبرداری کرده اما الگوها و سبک های خاص خود را نیز به آن می افزایند که متأثر از پیچیدگی های زندگی اجتماعی در عصر حاضر و تبلیغات بسیار گسترده و قوی رسانه های گروهی است.
جامعه شناسان بر این باورند که یکی از خصوصیات بارز جوامع امروزی به خصوص جوامع شهری تغییرات و تحولات سریع اجتماعی فرهنگی است، زیرا خصوصیات هر نسل با توجه به پیشرفت تکنولوژی و صنعت (بخصوص نسل امروزی) تغییر یافته و خرده فرهنگ خاص خود را جایگزین آن می کند. و معمولاً نسل جدید تر به سنت قدیمی ها وفادار نمانده و به بسیاری از باورهای سنتی و آداب و رسوم آنان بی توجه و گاه نسبت به آن بیگانه هستند، در این میان بزرگسالان حساسیت خود را بروز داده و از بگو مگوهای ساده گاه به تعارض بین دو نسل منجر می شود. درواقع بزرگسالان باید توجه داشته باشند، حیات نوجوانی و جوانی حاصل از تأثیر و تأثر متقابل عواملی چون: جنسی، زیستی، اجتماعی، روانی، فرهنگی و اقتصادی است.
نادیده گرفتن تأثیر هر یک از این عوامل موجب عدم تشخیص صحیح رفتار مناسب با نوجوانان و جوان و پرورش آنان خواهد بود. معمولاً نوجوان و جوانان در این دوران احساس خود استقلالی و خودمختاری کرده و با فاصله گرفتن از برخی ارزش های والدین و دنبال کردن ارزش ها و هنجارهای خاص گروه سنی خود به ابراز وجود و ابراز بزرگ شدن می پردازد و والدین با همدلی و تطابق با نوجوانان و جوانان خود خواهند توانست به راهیابی و هدایت بهتر وی بپردازند.
معمولاً بسیاری از نوجوانان و جوانان خود را متعلق به یکی از خرده فرهنگ های موجود در جامعه می دانند، به سادگی وارد برخی از جمع ها شده و پس از مدتی جای خود را عوض می کنند. این خرده فرهنگ ها به دو دسته کلی رسمی و غیر رسمی تقسیم می شود. جنبه رسمی خرده فرهنگ که بیشتر در مدارس، آموزشگاه ها و دانشگاه دیده می شود، اما جنبه غیررسمی آن بیشتر دوستان، بچه محل ها و همسالان را خارج از محیط آموزشی و تربیتی دربرمیگیرد.
خرده فرهنگ نوجوانان و جوانان معمولاً ساختار روشن و ثبات طولانی مدت ندارد. به عنوان نمونه نمی توان با اطمینان از خرده فرهنگ نوجوانان و جوانان ایرانی یا جوانان روستایی ایران صحبت کرد چون ساختار آن قطعیت ندارد.
محققین معتقدند جوانان در ارتباط با دوستان و همسالان خود منابع اطلاعاتی مهم، تجارب و ارزش ها را در خارج از خانه و واقعیت های اجتماعی پیرامون خود و جهان را بهتر می آموزند و رشد اجتماعی و خود مختاری و اعتماد به نفس بیشتری پیدا می کنند به شرط آنکه با کنترل غیرمستقیم والدین همراه باشد.
امروزه جوانان در جامعه ما در مرحله ۱۸ تا ۲۰ سالگی به چند دسته تقسیم می شوند برخی از دختران ازدواج می کنند، برخی وارد بازار کار می شوند و برخی در کلاس های متعدد شرکت می کنند. بیشتر پسران به خدمت سربازی می روند و نقش اقتصادی اجتماعی خود را برعهده می گیرند. حدود ۱۰ درصد از دختران و پسران نیز به ادامه تحصیلات عالی مشغول می شوند و هر کدام از این دسته جوانان خرده فرهنگ خاص موقعیتی که در آن قرار می گیرند را اخذ میکنند.
به این ترتیب برای افرادی که از رشد طبیعی روانی و جسمی برخوردار باشند، این سال ها یعنی آستانه جوانی و سال های بعدی آن دورانی خجسته و پرشور و شوق و سرشار از انرژی خواهد بود. اما متأسفانه گاه نوجوانان و جوانان به دلیل نارسایی های بخش های مختلف زندگی اقتصادی اجتماعی و فرهنگی با شکست مواجه شده و آنان را گرفتار بدبینی، اغتشاش فکری، ابهام و ناامیدی کرده که بزرگسالان در این میان نقش حیاتی را در زندگی نوجوان و جوان ایفا میکنند.
کارشناسان مسائل و آسیب های اجتماعی بر این باورند مشکل بیشتر نوجوانان و جوانان در کشور ما با نوع مشکلات جوانان در جوامع پیچیده صنعتی متفاوت است.
رنج اغلب نوجوانان و جوانان کشور ما عمدتاً ناشی از کم اطلاعی والدین از طبیعت دوران نوجوانی و جوانی و مقتضیات آن است و ندانم کاری ها، سخت گیری ها و دخالت های بی مورد برخی والدین و برخی اولیای مدارس و گروه ها است که به خدشه دار شدن رشد طبیعی آنان خواهد انجامید، و قدرت خلاقیت، عزت نفس و اعتماد به نفس آنان را تضعیف خواهد کرد و متأسفانه فراوانند والدینی که وابستگی هویتی نوجوان و جوان خود را نشانه رشد و سلامت اخلاقی وی تلقی می کنند، در حالی که هر نوجوان و جوانی باید در جریان رشد خود به صورت یک شخص مستقل و صاحب رأی و متمایز از دیگران در آید در کنار هدایت ها و نشان دادن راه و چاه زندگی توسط والدین.
ما در زمانی زندگی می کنیم که با انواع پیشرفت های تکنولوژیکی (اینترنت، ماهواره و انواع سی دی و...) روبه رو هستیم و جوانان ما بیش از هر چیزی به آگاهی وسیع از آنچه در جهان می گذرد نیازمند هستند و همچنین به ترتیب مشاوره ای روانی ـ جنسی که یکی از مهمترین امور زندگی فرد محسوب می شود و اگر در این مورد کوتاهی شود با خطرات بزرگتر و جدی تری مواجه خواهند بود که به شکل پنهان کاری، سردرگمی، فریب، اضطراب، احساس گناه و غیره خود را نشان خواهد داد.
شاید برخی از والدین این جمله را بر زبان آورند که «مگر ما جوان نبودیم؟» در پاسخ به این سؤال می توان چنین گفت که در گذشته به دلیل تغییرات کند اجتماعی و فرهنگی و عدم گسترش وسایل ارتباط جمعی و عدم تنوع خرده فرهنگ ها و ازدواج زودرس جوانان و عدم مشکلاتی که نوجوان و جوان امروز با آن مواجه است، جوان دیروز راحت تر و با آرامش بیشتری دوران نوجوانی و جوانی خود را طی می کرد. زندگی با عزت در جامعه پیچیده کنونی نیازمند نیروی روانی بالا، اقتدار و استقلال شخصیت و اعتماد به نفس بالا است.
دکتر فرامرز قره باغی، جامعه شناس بر این باور است شبکه های کامپیوتری خرده فرهنگ های جدیدی را در ۱۰ سال اخیر بین نوجوانان و جوانان پدید آورده است که تأثیراتی شگرف در تعاملات و روابط اجتماعی برجای گذاشته است.
وی می گوید: «میدان های چند کاربردی یا چت روم ها و غیره، مرزهای تازه ای را در شکل گیری خرده فرهنگ جوانان امروز پدید آورده است. امروزه نمی توان از یک خرده فرهنگ خاص برای جوانان صحبت کرد بلکه باید از خرده فرهنگ های نوجوانان و جوانان سخن به میان آورد. آن دسته از جوانان که با فضای مجازی و ادبیات مجازی وبلا گ های اینترنتی و چت روم ها در ارتباط هستند با اصطلاحات و خرده فرهنگ آن نیز آشنایی دارند ولی برخی از نوجوانان و جوانانی که دسترسی به چنین امکاناتی ندارند، خرده فرهنگ خاص خود را دارا هستند.»
این جامعه شناس در ادامه خاطرنشان می کند: «امروزه بین برخی از نوجوانان و جوانان واژه ای به نام چت رایج شده و گاه از جوانی شنیده می شود«بروم بچتم»که چنین اصطلاحی در فارسی وجود ندارد و فقط در فضاهای مجازی اینترنت دیده می شود. حتی آداب و رسوم، طرز تلقی ها، نگرش به زندگی طی ارتباط با این امکانات تکنولوژیکی متحول میشود.
دکتر قره باغی از واژه دیگری که بین جوانان امروز رایج شده نام می برد و می گوید:«برخی نوجوانان و جوانان بسیاری از اصطلاحات خاص را به کار می برند که جوان دیروز هیچ گونه آشنایی با آن نداشت. به عنوان نمونه واژه ترکاندن که اغراق در پدیده ای که افزایش ناگهانی هیجان را در فرد به دنبال دارد که بیشتر در مورد مصرف قرص های خطرناک توهم زای اکستازی به کار میبرند.»
دکتر امان الله قرای مقدم، جامعه شناس معتقد است هر قشر از نوجوانان و جوانان در جامعه خرده فرهنگ خاص خود را دارا هستند. وی می گوید« تأثیرات وسیع وسایل ارتباط جمعی در چندین سال اخیر، خرده فرهنگ های واژه ای را برای نوجوانان و جوانان پدید آورده است. رفتارهای اجتماعی خاص، پوشش، سبک مو، باورها، آرایش و غیره از جمله این خرده فرهنگ ها است که بسیار سریع رایج میشود.»
تحقیقات نشان می دهند در نیمه اول نوجوانی معمولاً شخص نسبت به محبوبیت یا نگرش منفی دوستان خود حساس است، وی نظر دیگران را نسبت به خود بسیار مهم می داند، چون مفهومی که از خود در ذهن دارد و میزان ارزشی که برای خود قائل است(عزت نفس) بستگی به دریافتی دارد که از نگرش دیگران نسبت به خود پیدا کرده است و سعی می کند طبق نظر آنان رفتار کرده و خرده فرهنگ خاص آنان را تقلید کند که این امر، امری است طبیعی و نگرانی برخی والدین بی جهت است، زیرا پژوهشگران بر این باورند میزان محبوبیت هر عضو گروه بستگی به شباهت های وی، فعالیت ها، لحن کلام، پوشش و غیره دارد که بیشتر در بین پسران موفقیت های ورزشی، سبک لباس پوشیدن و غیره و دختران جذابیت ظاهری، چگونگی برقراری تعاملات و روابط اجتماعی میباشد.
اما متأسفانه بین برخی از نوجوانان و جوانان خرده فرهنگ کجرو و انحراف آمیز موجب محبوبیت می شود. مانند خشونت، دعوا، آشوب گری، خراب کاری، مردم آزاری و... که ریشه آن را باید در خانواده و دوران کودکی آنان جستوجو کرد.
پدری می گوید: «والدین اگر در مورد جهت گیری های آموزشی فرزندان خود اتفاق نظر داشته باشند، نوجوانان نیز همان جهت گیری را دنبال خواهند کرد. هماهنگی و ثبات عقیده والدین، عدم سخت گیری های بی مورد و همچنین همدلی کردن با نوجوان و جوان عوامل بسیار مهمی در شکل گیری صحیح عقاید، باورها، ارزش ها و هنجارهای جوانان و انتخاب صحیح گروه دوستان توسط آنان خواهد بود و جوان با الگوبرداری و یادگیری، به والدین خود بیش از هر کسی اقتدا میکند.»
جوانی ۲۶ ساله کارشناس رشته جامعه شناسی می گوید:«خرده فرهنگ خاص جوانان را نباید نشانه گمراهی و فساد آنان دانست، تعلیم و تربیت جدید جنبه ای از امکانات تمدن معاصر را نشان می دهد اما این امکانات در دسترس همه نیست و این مسائلی است که برخی از جوانان را به شیوه هایی خاص از رفتار سوق می دهد. گاه دیده می شود که جوان را بحران زده و تبهکار می دانند اما این سؤال را از خود نمی پرسند که خودشان تا چه حد در مورد او مرتکب خطا و گناه شدهاند؟»
جوانی ۲۳ ساله دانشجوی رشته اقتصاد بر این باور است که وضعیت مالی و اقتصادی یکی از عوامل مهم بروز خرده فرهنگ های ویژه بین نوجوانان و جوانان است. وی می گوید:«جوانان متعلق به طبقات مرفه جامعه خصوصیات و کردار دوستان را کمتر تقلید می کنند و بیشتر از امکاناتی که در اختیار دارند استفاده کرده و متناسب با آن رفتار می کنند همچنین اکثر این نوجوانان و جوانان به گونه ای تربیت می شوند که نمی توانند به راحتی هنجارهای خانواده را در هم بشکنند اما نباید خرده فرهنگ این جوانان را با خرده فرهنگ برخی از جوانان مرفه که فارغ از ارزش های معنوی، زندگی می کنند اشتباه کرد.
وی خاطرنشان می کند:«برخی جوانان که ارزش های زندگی و رفتاری شان با سبک زندگی غربی هماهنگی بیشتری دارد با رانندگی های بی مبالات در حالی که صدای ضبط آنان با آهنگ های تند و جاز تا چند خیابان آن طرف تر می رود و با استفاده از مواد روان گردان توهم زا و خطرناک در میهمانی های غیرمجاز وقت گذرانی می کنند یا بسیاری از آنان در پاساژ ها و رستوران های لوکس بالای شهر وقت خود را به بطالت می گذرانند و بسیاری از نوجوانان کم تجربه طبقه متوسط جامعه را نیز به دنبال خود کشانیده و دافعه های فرهنگی اجتماعی سنتی جامعه به آن دامن زده و نوجوان را به تدریج از گروه خاص خود و خانواده سنتی و هنجارهای مرسوم در زندگی اجتماعی دور کرده و او را به سوی مادی گرایی و ظاهرپرستی سوق میدهد.»
در پایان دکتر قره باغی خرده فرهنگ نوجوانان و جوانان را به چهار دسته کلی در کشور تقسیم بندی می کند و میگوید:
«دسته اول خرده فرهنگ بومی نوجوانان و جوانان که مرتبط با روستا، منطقه، محله و شهر آنان بوده و از آداب و رسوم و باورداشت های جوانان همان قسمت منشأ می شود به اضافه پارامترهای مدرنی که به آن می افزایند. دسته دوم خرده فرهنگ نوجوانان و جوانان حومه نشین و کارگری که در اطراف کلان شهرهایی مثل تهران و شهرهای صنعتی مانند اراک و اصفهان که خرده فرهنگ خاص خود را دارا هستند. دسته سوم خرده فرهنگ طبقه متوسط و یقه سفیدها به بالا که متأثر از فضای مجازی کامپیوتری و امکانات ارتباطی هستند. دسته چهارم خرده فرهنگ قشرها و لایه های خاص جامعه که متناسب با رشته تحصیلی و شغلی آنان است که اصطلاحات و خرده فرهنگ خاصی را در بین آنان به وجود میآورد.»