استراتژی چند جانبه

همکاری هسته‌ای ایران و روسیه
بیش از یک دهه است که مسکو نقش مهمی در برنامه های هسته ای صلح آمیز ایران دارد. در واقع روسیه تنها کشوری است که آشکارا با ایران همکاری می کند و به همین دلیل بارها از سوی آمریکا که مخالف برنامه هسته ای ایران است مورد انتقاد قرار گرفته است.
روسیه طرف اصلی ایران در قرارداد مربوط به احداث و تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر به شمار می رود. این قرارداد که بالغ بر یک میلیارد دلار برای روسیه ارزش اقتصادی دارد. یکی از مهمترین منابع درآمد خارجی کرملین محسوب می شود. طبق قراردادی که میان ایران و روسیه امضاء شده است، فاز اول نیروگاه بوشهر باید اواسط سال آینده کار خود را آغاز کند و ظرفیت تولید برق آن تا سال ۲۰۰۶ به حداکثر خود برسد. هزینه ساخت فاز اول نیروگاه بوشهر هشتصد میلیون دلار اعلام شده و ظرفیت تولید آن قرار است یک هزار مگاوات باشد. روسیه اعلام کرده است که در حال حاضر کار مونتاژ رآکتور بلوک تولید انرژی بوشهر که مطابق با جدول زمانی مربوطه قرار است در سال ۲۰۰۶ میلادی به بهره برداری برسد، با شدت تمام جریان دارد. ایران برای راه اندازی نیروگاه بوشهر اعلام کرد که قصد دارد سوخت مورد نیاز این نیروگاه را در داخل کشور تأمین کند. این تصمیم واکنش هایی را از سوی کشورهای اروپایی و همچنین آژانس بین المللی انرژی اتمی بدنبال داشت. در پی آن مسکو اعلام نمود که مایل است تا به ایران سوخت هسته ای عرضه کند مشروط بر اینکه باقیمانده این سوخت برای فرآیند مجدد به آن کشور بازگردانده شود. پذیرش این پیشنهاد از سوی ایران و امضای پروتکل بازگردانی سوخت هسته ای مصرف شده از ایران علاوه بر پیروزی دیپلماتیک برای روسیه در مقابل رقبایی که از سویی درصدد فشار بر ایران برای کنارگذاشتن برنامه هسته ای آن بودند و همچنین کشورهایی که خواستار سرمایه گذاری در پروژه های هسته ای ایران هستند، به لحاظ تجاری و اقتصادی نیز برای مسکو سودآور محسوب می گردد. بدنبال این توافق مسکو اعلام کرد که سوخت هسته ای نیروگاه اتمی بوشهر شش ماه قبل از به کار افتادن فیزیکی رآکتور تحویل داده خواهد شد.
مقامات آژانس فدرال انرژی اتمی روسیه همچنین اعلام کردند که ۷۰۰ متخصص ایرانی در سه رشته بهره برداری از رآکتور، توربین و سیستم های امنیتی در نیروگاه بوشهر تربیت می کنند.
مؤسسات انرژی اتمی روسیه همچنین اعلام نمودند که برای بدست آوردن حق احداث بلوک دوم تولید انرژی در نیروگاه اتمی بوشهر شرکت خواهند کرد. پس از این توافقات، دکتر محمود احمدی نژاد رئیس جمهور کشورمان که برای شرکت در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل به نیویورک سفر کرده بود طرح مشارکت کشورها را در مورد پروژه های هسته ای ایران مطرح نمود.
به باور بسیاری از کارشناسان طرح اعلام فراخوان برای مشارکت با ایران در زمینه چرخه سوخت هسته ای گامی در جهت اعتمادسازی گسترده تر میان دو کشور ایران و روسیه به شمار می رود، چرا که روسیه نخستین و بزرگ ترین شریک پروژه های هسته ای ایران است. گرچه آفریقای جنوبی نیز از طرح پیشنهادی رئیس جمهور مبنی بر مشارکت در چرخه سوخت هسته ای استقبال نمود، لیکن همکاری هسته ای مسکو با ایران به دلیل ابعاد گسترده اقتصادی و نقش ویژه روسیه در مجامع جهانی نظیر شورای امنیت سازمان ملل، همکاری ایران با این کشور را حائز اهمیت می کند. منافع اقتصادی روسیه در انعقاد قراردادهای متعدد هسته ای با ایران موجب گردیده کرملین در مقابل فشار روزافزون آمریکا و اروپا به ایران برای توقف کامل برنامه هسته ای اش، از جمهوری اسلامی ایران حمایت کند.پوتین همواره از احداث نیروگاه شماره یک بوشهر که منافع بسیاری را برای مسکو دارد حمایت کرده است. این در حالی است که آمریکا خواستار توقف همکاری روسیه در پروژه های هسته ای ایران بوده و به دفعات از روسیه درخواست کرد که به منظور اعمال فشار بیشتر بر ایران جهت امضای پروتکل الحاقی، جمهوری اسلامی ایران را به توقف همکاری در بوشهر تهدید کند. اما به رغم فشارهای آمریکا، روسیه ضمن اینکه از تهران خواست پروتکل الحاقی را امضاء کند اما علنا اعلام کرد که مسأله ادامه همکاری در نیروگاه بوشهر را در ماجرا دخالت نخواهد داد.
الکساندر رومیانتسف رئیس آژانس انرژی اتمی فدرال روسیه در تیرماه امسال با اشاره به ادامه عملیات احداث نیروگاه اتمی بوشهر خاطر نشان ساخت که سوخت هسته ای نیروگاه در پاییز ۲۰۰۵ به ایران ارسال خواهد شد.همانگونه که پیشتر ذکر شد روسیه در حال حاضر نامزد اصلی احداث نیروگاه دوم بوشهر تلقی می شود. احداث این رآکتور هزار مگاواتی احتمالا یک میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و به گفته مقامات وزارت انرژی اتمی روسیه می تواند تا سال ۲۰۱۰ تکمیل شود. طول عمر این دو رآکتور ۳۰ تا ۶۰ سال رقم زده می شود و به این ترتیب روسیه سالانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون دلار نیز سوخت اتمی به ایران صادر خواهد کرد، که خود منبع درآمد مستمری برای این کشور خواهد بود. با شرایط موجود به نظر نمی رسد روسیه تحت فشار آمریکا قصد چشم پوشی از چنین منبع درآمدی داشته باشد. چنانکه رایس در سفر اخیر خود به مسکو نتوانست مقامات روسی را برای حمایت از خط مشی سرسختانه علیه برنامه هسته ای ایران متقاعد سازد. بنابراین مشارکت در پروژه های هسته ای ایران برای روسیه بسیار حائز اهمیت است. شاید به همین دلیل است که لاوروف پس از ملاقات با رایس و در جمع خبرنگاران در پاسخ به این سؤال که «چرا روسیه دوست ایران است؟» گفت: دلایل روشن بسیاری وجود دارد. اول آنکه روسیه آماده دریافت میلیاردها دلار در بلندمدت برای تجهیز فن آوری هسته ای صلح آمیز ایران است. دوم اینکه روسیه می تواند آنچه را برای ایران انجام می دهد، برای سایر کشورهای جهان که فن آوری مشابهی را توسعه می دهند، نیز انجام دهد و سوم آنکه تعامل با ایران موضع روسیه را بعنوان یک صاحب قدرت در منطقه حفظ می کند. روسیه تمایل دارد با تمامی بازیگران خاورمیانه روابط خوبی داشته باشد.
مسکو و دیپلماسی دو پهلو
صرف نظر از منافع اقتصادی مشارکت در پروژه های هسته ای ایران برای مسکو، اینکه کرملین تا چه اندازه خواهد توانست مواضع کشورش را در قبال اروپا و آمریکا پابرجای نگه دارد جای تأمل بسیار است. پر واضح است که مسکو مانند همه کشورهای جهان با محاسبه سود و زیان ناشی از بهره مندی از منافع خود با تحولات منطقه ای و جهانی برخورد خواهد کرد و بر همین اساس روابط خود را با کشورهای جهان شکل می دهد. از ابتدای طرح مسأله هسته ای ایران در مجامع جهانی و فشار آمریکا و اروپا در قالب قطعنامه های شورای حکام بر جمهوری اسلامی ایران مسکو مواضع نسبتا پایداری را در این راستا اتخاذ نموده است. هر چند که این مواضع با تأثیرگذاری مقطعی برخی متغیرها من جمله نفوذ آمریکا بر معادلات جهانی و همچنین پرهیز از رفتارهایی که دوستان اروپایی و آمریکایی اش را آزرده خاطر نکند، دستخوش افت و خیزهای محسوس شده است.
روسیه طی چند سال اخیر همواره از فعالیت های صلح آمیز هسته ای ایران دفاع کرده است. مقامات روسیه به دفعات و در موضعی رسمی بر حق ایران برای بهره برداری صلح آمیز از انرژی هسته ای تأکید نمودند. به دنبال افزایش فشار آمریکا، کانادا و اروپا که در آخرین اجلاس شورای حکام در سپتامبر گذشته خواهان ارجاع پرونده هسته ای جمهوری اسلامی به شورای امنیت بودند، سرگئی لاوروف گفت که از نظر روسیه لزومی برای ارجاع پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل وجود ندارد. وی تنها راه مفید برای حل و فصل مسأله برنامه هسته ای ایران را مذاکرات این کشور با سازمان بین المللی انرژی اتمی دانست. مقامات روسی در اظهار نظرهای مختلف ضمن تأکید بر حق ایران در دستیابی به انرژی هسته ای، فشار کشورهای غربی را به ایران سیاسی ارزیابی کردند. دبیر کمیته امور بین الملل مجلس دومای روسیه تصریح کرد که در حال حاضر می توان فشار بین المللی بر برنامه های هسته ای ایران را مشاهده کرد که استدلال حقوقی نداشته و دارای ماهیت سیاسی است.
کنستانتین کاساچف همچنین تأکید کرد: در حال حاضر نمی توان ایران را سرزنش کرد که از تعهدات قرارداد منع گسترش سلاح هسته ای تخطی می کند؛ چرا که آژانس بین المللی انرژی اتمی مدرکی دال بر این که ایران به طور غیرمجاز برنامه های هسته ای خود را توسعه می دهد، پیدا نمی کند.
ولادیمیر پوتین نخستین مقام عالی یک دولت بود که انتخاب احمدی نژاد به ریاست جمهوری را به وی تبریک گفت. از سوی دیگر روسیه کشوری با داشتن حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل است که در صورت ارجاع پرونده هسته ای ایران به آن شورا می تواند نقش کلیدی در صدور یا عدم صدور قطعنامه ای علیه جمهوری اسلامی ایران را ایفا کند. از سوی دیگر رهبران روسیه در نخستین سال های پس از فروپاشی تمایل گسترده ای به ایجاد رابطه جهان اسلام و خاورمیانه پیدا کردند. «یوگنی پریماکف» نخست وزیر پیشین روسیه به صراحت از نقش کشورهای اسلامی در تنظیم روابط با غرب سخن گفته بود. روابط با جمهوری اسلامی ایران پس از این دوران به سرعت گسترش یافت که در موضوع فعالیت های هسته ای ایران و درخواست اخیر روسیه از ایران برای حضور در نیروی واکنش سریع برای تأمین امنیت خزر به اوج خود رسید. با این حال اما پیشینه تاریخی روابط دو همسایه حاکی از این است که روسیه در بسیاری از مقاطع حساس نه تنها از ایران حمایت نکرده بلکه در جهت حفظ منافع خود چرخشی اساسی در مواضع خود داده است.روسیه برخلاف پیش بینی بسیاری از ناظران در آخرین اجلاس شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی در کنار چین و هند به قطعنامه شورای حکام رأی ممتنع داد. بدین ترتیب روسیه نیز مانند کشورهای غربی بر ضرورت همکاری همه جانبه و گسترده ایران با بازرسان آژانس تأکید کرد و همسو با مخالفان سرسخت فعالیت هسته ای ایران (آمریکا، کانادا و اروپا) خواستار توقف کامل چرخه سوخت هسته ای ایران شد. این رفتار روسیه البته انتقاد صریح ناظران و همچنین مقامات ایران را به دنبال داشت. جهت گیری مشابه آمریکا و اروپا از سوی روسیه در شورای حکام حکایت از دیپلماسی دوپهلو و مبهم اتخاذ شده از سوی کرملین را به نمایش می گذارد.دیپلماسی که از سویی نشان از پیچیدگی تصمیم رهبران کرملین و از سوی غیرقابل پیش بینی بودن رفتار مسکو را در نشست های آتی اجلاس شورای حکام دارد.به نظر می رسد که مسکو از سویی تمایل به رنجش آمریکا و اروپا را ندارد و از سویی دیگر نمی تواند از منافع بی شمار خود در همکاری مشترک با ایران چشم بپوشد.در این میان روسیه سیاست یک بام و دو هوایی را برگزیده است که در یک مقطع با دادن امتیاز به ایران در صدد کسب منافع مادی و تفوق سیاسی است تا بدین ترتیب با هشدار به واشنگتن مبنی بر تأثیر کرملین بر معادلات منطقه ای و جهانی قابل انکار نیست تا بدین وسیله زمینه برای کسب امتیاز از آمریکا را فراهم آورد و در مقطعی دیگر با همسویی با سیاست های آمریکا و اروپا در صدد هماهنگی بیشتر با این کشورها برای کسب امتیازات بیشتر از ایران است.مسکو که طی روزهای اخیر به مرکز ثقل رفت و آمدهای دیپلماتیک تبدیل گردیده، در این اندیشه است که از بازی دیپلماتیک پیش آمده نهایت استفاده را ببرد و با اتخاذ سیاستی که به رضایت و مصالحه طرفین منجر شود سود دوجانبه ای را نصیب خود سازد.
مواضع ایران
جمهوری اسلامی ایران از ابتدای طرح مسأله هسته ای اش در مجامع بین المللی همواره مواضع ثابتی را اتخاذ کرده است. تحرکات دیپلماتیک که در خصوص رایزنی درباره موضوع فعالیت های هسته ای کشورمان با سه کشور اروپایی در زمان ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی آغاز شد با افت و خیزهایی به صورت مستمر ادامه یافت. هرچند که این مذاکرات در پی زیاده خواهی های طرف های غربی و درخواست هایی فراتر از NPT و عدم پذیرش ایران در مقاطعی متوقف شد اما طرفین پس از طی دوره زمانی کوتاه مدت به این نتیجه رسیدند که حل مناقشه موجود در سایه مذاکره و گفت وگو در شرایط موجود بهترین و کم هزینه ترین گزینه محسوب می گردد. بدین ترتیب دو سوی مذاکره پس از وقفه ای نسبتاً کوتاه در مذاکرات از استمرار گفت وگوها استقبال کردند. «نگاه به شرق» نیز به عنوان استراتژی جدید از سوی دولت احمدی نژاد با تغییر تیم مذاکره کننده در پیش گرفته شد. چین، روسیه و هند سه کشور حوزه شرق هستند که نمایندگان دیپلماتیک ایران، برای مذاکره و گفت وگو و متقاعد ساختن آنها در همسویی با مواضع جمهوری اسلامی ایران، سفرهای متعددی را به پایتخت های این کشورها داشتند. تعامل مثبت ایران با پکن، مسکو و دهلی نو در کنار گسترش حجم مبادلات تجاری و اقتصادی و انعقاد قراردادهای مهم انرژی میان ایران و کشورهای فوق، افق های جدیدی را فراروی مناسبات دیپلماتیک جمهوری اسلامی با کشورهای فوق گشوده است.
مواضع این سه کشور در آخرین اجلاس شورای حکام اگرچه افق این همکاریها را تیره ساخت اما ایران امیدوار است که در فرصت اندک باقی مانده تا اجلاس نوامبر، بتواند نظر مساعد آنها را جهت همراهی با فعالیت های خود جلب کند تا مانع از ارجاع پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل گردد.
تلاش های دیپلماتیک ایران اما در حالی انجام می شود که دیپلمات های غربی همچنان به لابی با متحدان خود برای اقناع آنها جهت ارجاع پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل در ماه نوامبر ادامه می دهند و به این ترتیب در صدد فشار بیشتر به ایران هستند. شکست سفر رایس از دیدارش با مقامات مسکو و وجود اختلاف نظر میان اروپاییان و آمریکاییان نشان می دهد که آمریکا هنوز به فرصت زیادی برای اجماع جهانی برضد فعالیت های صلح آمیز ایران و اتخاذ تصمیم های سخت گیرانه در شورای امنیت سازمان ملل احتیاج دارد. بنابراین غربیان برای به انزوا کشیدن ایران نیاز به همسویی بیشتری از سوی متحدین خود دارند که این امر زمان طولانی را می طلبد چرا که آمریکا در صدد است قبل از رفتن پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل نظر مثبت تمام اعضای شورای امنیت را جلب کند.
خبرها به نقل از دیپلمات ها حاکی است که روسیه و چین حاضر نیستند به چنین مسأله ای تن دهند. بر اساس گفته دیپلمات های اروپایی، اگر روسیه تغییر عقیده ندهد در ماه نوامبر (اجلاس بعدی شورای حکام) پرونده ایران به شورای امنیت ارجاع نخواهد شد.به باور بسیاری از کارشناسان تصمیم روسیه اکنون می تواند تأثیر سرنوشت سازی را در بحران هسته ای ایران داشته باشد و هرگونه لغزشی از جانب این کشور به سمت ایران یا غرب موازنه قدرت ها در شورای حکام را به شدت تغییر دهد.
با توجه به شرایط کنونی جمهوری اسلامی ایران بایستی با اتخاذ دیپلماسی چندجانبه و استمرار مذاکراتی که به توافق پایدار و تضمین های عینی و عملی منجر شود رویکرد تازه ای را در گفت وگوها اتخاذ کند. سیاستی که همه سرنوشت فعالیت های هسته ای و انزوا یا عدم انزوای ایران را تنها به بازیگری روسیه گره نمی زند بلکه می تواند با گسترش دایره مذاکره کنندگان پایان معادله هسته ای ایران را به فرجامی مثبت منتهی کند.