فریده شریفی
آمریکا فعالیت خود را در دریای خزر به شدت افزایش داده و برای تقویت حضور نظامی خود در این منطقه استراتژیک تلاش میکند.
دونالد رامسفلد وزیر دفاع آمریکا که در طول 18 ماه گذشته سه بار به باکو سفر کرده است درصدد است تا مقدمات لازم را برای تشکیل یک واحد ویژه آمریکایی در دریای خزر به نام نگهبان خزر فراهم نماید. قرار است فرماندهی این واحد نظامی دریایی در باکو مستقر شود و وظیفه اصلی آن کنترل دریای خزر و ظاهر آن پاسداری از مرزهای زمینی آذربایجان و قزاقستان باشد.
برخی از کارشناسان سیاسی منطقه معتقدند که افزایش حضور نظامی آمریکا در جمهوری آذربایجان موجب افزایش بیثباتی در این کشور و دیگر کشورهای منطقه خواهد شد اما برخی دیگر از کارشناسان چنین ابراز عقیده مینمایند که سفر دونالد رامسفلد به باکو چندان هم بستگی به استقرار نیروهای آمریکا در جمهوری آذربایجان نداشته بلکه بیشتر هدف آن بررسی امکان استفاده از سازههای نظامی موجود در این کشور بوده است به عقیده این افراد با توجه به موقعیت جغرافیایی منطقه خزر و ذخایر انرژی آن که دولتهای مختلف را به خود جلب نموده است حضور مستقیم آمریکا در این منطقه با مشکل مواجه شده و ممکن است آمریکا تأمین امنیت در خزر را به خود نیروهای جمهوری آذربایجان که توسط نیروهای ویژه آمریکایی آموزش دیدهاند واگذار نماید.
به هر حال علت سفرهای پیدرپی دونالد رامسفلد به جمهوری آذربایجان هر چه باشد لیکن آمریکا میکوشد به هر طریق از این کشور امتیازهایی بگیرد و بهرهبرداریهای مختلفی به نفع خویش نماید تا راحتتر به اهداف خود دسترسی پیدا کند، حتی مقامات واشنگتن اعلام کردهاند که در صورت امتناع دولت باکو از دادن امتیاز به آمریکا احتمال وقوع «انقلاب رنگین» در جمهوری آذربایجان با حمایت از جناح مخالف دولت چندان دور از انتظار نخواهد بود! بویژه آنکه آمریکاییها برای این منظور یعنی تشکیل «گارد ویژه خزر» 100 میلیون دلار هم هزینه کردهاند.
از سوی دیگر آمریکا به موازات این تلاش، اهداف خود را از طریق سفارت خود در باکو نیز دنبال میکند.
روند احداث مراکز نظامی آمریکایی در جمهوری آذربایجان عملاً آغاز شده و جیمز جونز فرمانده نیروهای آمریکا در اروپا اعلام نموده که واشنگتن به موفقیتهای درخشانی در زمینه تحقق برنامه نگهبانی خزر دست یافته است.
این برنامه شامل ایجاد ساختار واحد کنترل هوایی، دریایی و زمینی در محدودهای از دریای خزر و نیز مناطق مرزی آذربایجان و قزاقستان میباشد اما این همه جریانات فقط یک روی سکه است و طرف دیگر آن نارضایتی روسیه از حضور آمریکا در این منطقه است.
به نظر کارشناسان نظامی بروز ناآرامی در آذربایجان و حضور نظامی یک قدرت فرامنطقهای در این کشور برای روسیه بسیار نگرانکننده و حتی خطرناک است و در صورت بروز این وضعیت ممکن است روسیه پایگاههای ردیابی خود در آذربایجان، تاجیکستان و حتی پایگاه هوایی خود در ارمنستان را از دست بدهد، در واقع روسیه به این پایگاهها نیاز فراوان دارد تا از آنها برای تضمین امنیت خود در صورت پرتاب غیر مجاز موشک از کشورهایی مانند چین و پاکستان استفاده کند و در صورت از دست رفتن این پایگاهها مناطق صنعتی روسیه در اورال و سیبری که اکثر کارخانجات صنایع دفاعی این کشور را در خود جای داده است مورد تهدید قرار میگیرد.
از همین روست که روسیه به کشورهای ساحلی دریای خزر پیشنهاد کرده است که نیروهای واکنش سریع در منطقه دریای خزر تشکیل دهند.
به عقیده مسکو این اقدام برای مقابله با تحولات جدی و خطرناکی است که در آینده نزدیک در منطقه حساس و استراتژیک خزر به وقوع خواهد پیوست.
سیاستمداران مسکو چنین میاندیشند که تأسیس نیروهای واکنش سریع در شرایط کنونی باعث تفاهم و همگرایی بیشتر کشورهای منطقه در جهت تأمین امنیت و ثبات توسط خود کشورهای ساحلی خواهد بود و راه را برای دخالت هر گونه قدرت بیگانه خواهد بست.
مقامات روسی چنین استدلال نمودهاند که تمامی کشورهای ساحلی امکانات و تمهیدات کافی و لازم برای مقابله مستقل با خطرات جدید را ندارند و همبستگی این کشورها میتواند مانع از بروز هر گونه توطئه و تهدید جدی علیه آنها باشد.
هر چند توافق جمعی در جهت ایجاد صلح و ثبات در منطقه و جلوگیری از دخالتهای بیگانگان بویژه آمریکا امری ضروری و مهم مینماید لیکن یک جانبهگرایی و اتخاذ سیاستهای مستقلانه نه تنها کمکی به حل مسئله نمیکند بلکه مشکلات و بحرانهای موجود را دوچندان میسازد.
اگر تمامی کشورهای همسایه دریای خزر از ظرفیتهای گسترده موجود خود برای همکاری بیشتر استفاده نمایند و به تحکیم مناسبات فیمابین بپردازند زمینه برای دخالت قدرتهای فرامنطقهای محدودتر خواهد شد. آمریکا در شرایط حاضر میکوشد از طریق کشورهای منطقه تضمین امنیت خطوط لوله نفت باکو، جیهان، تفلیس را نیز تحقق بخشد و با هزینه کمتر به منافع بیشتر دسترسی پیدا کند به همین دلیل امنیت منطقه، مبارزه با تروریسم را بهانه قرار داده و درصدد اعمال نفوذ خود میباشد به همین دلیل تقسیم دریای خزر به حوزههای امنیتی مستقل که با اتکاء به قدرتهای فرامنطقهای صورت پذیرد، میتواند اوضاع منطقه را وخیمتر کرده و به تنشهای امنیتی شدیدی منجر گردد بنابراین تنها راه چاره اتکاء به نیروهای خودی و همگرایی و اشتراک نظر جمعی کشورهای ساحلی است.