اوائل سال جاری میلادی حسن نصر الله دبیرکل حزب الله لبنان از مکالمه مهمی میان خود و رفیق حریری نخست وزیر پیشین و ترورشده این کشور در فوریه گذشته خبر داد. این مکالمه یک هفته پیش از ترور حریری در بیروت صورت گرفته است.
نصرالله می گوید: این مکالمه درباره حزب الله بوده و حریری گفته است: «من به این مقاومت ایمان دارم. به شما می گویم اگر بار دیگر نخست وزیر شوم بند مربوط به خلع سلاح در قطعنامه ۱۵۵۹ سازمان ملل را اجرا نخواهم کرد. قسم می خورم که مقاومت و سلاح آن نه فقط تا عقب نشینی اسرائیل از مزارع شبعا که تا روزی که راه حل جامع منطقه ای به دست آید، حفظ شود.»
به گفته نصرالله، رفیق حریری در این مکالمه ادامه داد: روزی که آن توافقنامه جامع به دست آید من در کنار شما می نشینم و می گویم:« آقا! دیگر احتیاجی به مقاومت و سلاحش نیست؛ اگر در این باره توافقی به دست آوریم خلع سلاح صورت می گیرد اما اگر توافقی به دست نیامد به خداوند و به جان فرزندم حسام قسم می خورم که با مقاومت (حزب الله) جنگی نخواهم داشت. استعفا می کنم و از این کشور میروم.»
حریری جزئیات این مکالمه را به گور برد و اکنون نصرالله درباره آن صحبت می کند. معلوم نیست اگر حریری، یک ناسیونالیست عرب و از اعضای سابق جنبش ملی گرایان عرب اکنون زنده بود آیا با خلع سلاح حزب الله موافقت می کرد یا نه. او به حرف هایش پایبند بود و اگر وعده ای می داد حتماً به آن عمل میکرد.
امروز اما لبنان بیش از هر زمان دیگری درباره خلع سلاح حزب الله و ورود آن بر نظام سیاسی لبنان دچار اختلاف نظر و تفرقه است.
هیچ کس نمی خواهد حزب الله را به زور خلع سلاح کند چرا که این کار تهاجم به جامعه شیعه به طور کلی محسوب می شود و جرقه یک جنگ داخلی دیگر در لبنان را خواهد زد. حتی آمریکایی ها هم به استفاده از زور به عنوان یکی از گزینه های مطرح در این رابطه، فکر نمی کنند چون می دانند هرگونه برخورد با این جنبش واکنش کل شیعیان را برمی انگیزد.
چنین کاری شرایط بسیار پیچیده کنونی در عراق را پیچیده تر می کند و آمریکایی ها دریافته اند که تنها راه خلع سلاح حزب الله حفظ این موضوع به عنوان مسئله ای داخلی درون لبنان است که فقط با مذاکره رهبران سنی، شیعه و مسیحی این کشور قابل حل است. هرگونه مداخله بیش از حد آمریکا با واکنش خشونت آمیزی روبه رو میشود.
حزب الله در حال حاضر در لبنان موقعیت خوبی دارد و در واشنگتن هم به نوبه خود سردرگمی هایی ایجاد کرده است. این جنبش حتی اکنون که سوریه از لبنان عقب نشینی کرده همچنان سلاح هایش را حفظ کرده است و به جنگ با اسرائیل ادامه می دهد، یک عضو حزبی و یک هوادار حزبی در کابینه فواد السنیوری دارد و ۱۴ کرسی هم در پارلمان دارد.
بسیاری به اشتباه این طور فکر می کردند که وقتی ارتش سوریه لبنان را ترک کند، حزب الله تضعیف می شود و رفتهرفته نفوذ خود را در کشور لبنان از دست می دهد. این اتفاق نیافتاد و به نظر می رسد هیچ گاه هم روی نمی دهد. برخلاف آنچه در رسانه های غربی تصویر می شود، حزب الله حزبی است که به طور کامل از سوریه در لبنان مستقل است.
این حزب در سال ۱۹۹۲ در پارلمان چهار کرسی داشت و چهار کرسی هم در اختیار هم پیمانانش بود. در مجموع هشت کرسی پارلمان به این جنبش اختصاص داشت. اما اکنون که سوریه از لبنان خارج شده حزب الله ۱۴ کرسی در پارلمان دارد. این نشان می دهد که حتی بدون سوریه ای ها نصرالله از بقای جنبش خود اطمینان داشت. او و هیچ یک از اعضای دیگر حزب الله هیچ گاه برای بقای قدرت خود به سوریه وابسته نبودند.
در اوائل دهه ۱۹۹۰ شاید حزب الله برای بقای خود در دوران بعد از جنگ داخلی به حمایت سوریه وابسته بود. در آن دوران همه گروه های مسلح از میان رفته بودند و حزب الله زیر چتر حمایتی سوریه به بقای خود ادامه داد؛ برای پوشش حمایتی و توصیه های ضروری به سوریه وابسته بود اما هیچ پول یا کمک نظامی یا سلاحی از این کشور دریافت نمی کرد. بعد از موفقیت این جنبش در بیرون راندن اسرائیلی ها از لبنان در ماه مه،۲۰۰۰ اعتبار آن در داخل لبنان به طور چشمگیری افزایش یافت و هرگونه حمایت سوریه دیگر غیرضروری شد.
انتخابات اخیر ایران هم تا حد زیادی شرایط حزب الله و موقعیت آن را تقویت کرد. اگر حتی این فرض را قبول کنیم که خروج سوریه باعث تزلزل حزب الله می شود، حوادث بعدی این موقعیت را تثبیت کرده است.
سعد حریری پسر رفیق حریری که اکنون بزرگترین فراکسیون در پارلمان را رهبری می کند چندی پیش در گفت وگویی با رسانه ها تأکید کرد که لبنان مشکلات زیادی دارد و یک کشور متزلزل است، بررسی و بحث همه این مشکلات به طور یکجا و همزمان باعث بروز بی ثباتی میشود.
او ساختن جامعه و یافتن قاتلان پدرش را از اولویت ها اعلام کرد و این دو موضوع را به خلع سلاح حزب الله ارجحیت داد. او گفت، هرگونه خلع سلاح حزب الله باید در چارچوب داخلی لبنان صورت گیرد و نه تحت فشارهای خارجی.
ژاک شیراک رئیس جمهور فرانسه نیز چند روز پیش هنگام دیدار با آریل شارون نخست وزیر اسرائیل همین نظر را ابراز داشت. شارون به مقاومت فرانسه در برابر خلع سلاح حزب الله اعتراض داشت و شیراک در پاسخ گفت: این موضوعی داخلی و مربوط به خود لبنان است و هیچ کس به غیر از خود لبنانی ها نمی توانند آن را حل کنند.
بحث سلاح
در لبنان همه به نصرالله احترام می گذارند و نقش او را در آزادسازی جنوب این کشور در سال ۲۰۰۰ ارج می گذارند. لبنان اکنون به شدت درباره موضوع خلع سلاح دچار انشقاق است. مسیحیان و بعضی مسلمانان از خلع سلاح حزب الله حمایت می کنند. اما شیعیان حتی آنهایی که عضو حزب الله نیستند هم به شدت با این اقدام مخالفند.
نصرالله در سالگرد آزادسازی جنوب لبنان در روستای بنت جبل در این باره گفت: «حرف هایی از خلع سلاح مقاومت در جریان است. هر گونه فکر خلع سلاح مقاومت دیوانگی محض است. ما نمی خواهیم به هیچ کس حمله کنیم. هرگز هم این کار را نکرده ایم. به هیچ کس هم اجازه نمی دهیم به لبنان حمله کند. اما اگر هر کسی حتی فکر خلع سلاح مقاومت را هم بکند با آن مبارزه میکنیم.»
حزب الله نماد رهایی و قدرت شیعه در لبنان است و بسیاری از آن بیم دارند که اگر این جنبش از میان برود شیعیان بار دیگر به طبقه فرودست جامعه لبنان تبدیل شوند، همانطور که در دهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ اینطور بودند. همچنین برخی بیم آن دارند که در صورت خلع سلاح حزب الله، منابع مالی خود را از دست بدهند. اکنون وجود حزب الله باعث تضمین ادامه کار چندین شبکه خیریه، مدرسه، مراکز آموزشی و بیمارستان وابسته به این گروه است. برخی از شیعیان لبنان برای ادامه زندگی شان به این سازمان های خیریه وابسته هستند.
اکنون که جهان درباره خلع سلاح حزب الله حرف می زند، یک پرسش باید مورد توجه قرار گیرد و آن اینکه، چرا مردم از حزب الله حمایت میکنند؟
شاید اینطور به نظر برسد که این حمایت انگیزه و دلیل مذهبی دارد. اما تحقیقی که در سال ۱۹۹۶ توسط یک استاد علوم سیاسی دانشگاه آمریکایی بیروت انجام شده نشان می دهد این مسئله تنها دلیل نیست. در تحقیق او با عنوان «اسلام و منابع دولتی و پیامدهای حمایت مردمی از حزب الله لبنان» که در مجله «راه حل درگیری» در مارس سال ۱۹۹۶ به چاپ رسیده، معلوم شده است که ۷۰ درصد از طرفداران حزب الله خود را مذهبی میانه رو می دانند و ۲۳ درصد هم فقط از روی وظیفه آداب مذهبی را به جا میآورند.
عمل گرایی و ملی گرایی در کنار مذهب دو راز موفقیت و محبوبیت حزب الله است در کنار ایدئولوژی اسلامی. حزب الله از قدرت و اقتدار برخوردار است. شیعیان نسبت به آن وفادارند چون همواره یک حزب سیاسی مطمئن بوده که در جنگ با اسرائیل خوب و با افتخار عمل کرده است. در کنار این جنبه ملی باید جنبه اجتماعی را هم به آن اضافه کرد. بسیاری از مردم جامعه شیعیان به ویژه طبقه عادی آن برای نظام رفاهی خود به حزب الله وابسته هستند.
حزب الله توانسته است از طریق رسانه ها موقعیت خود را تحکیم کند و اعتماد، امنیت و آسایش خاطر میان ۱۰ میلیون بیننده تلویزیون المنار ایجاد نماید.
بسیاری از این بینندگان را شیعیان تشکیل می دهند. امپراطوری رسانه ای حزب الله را المنار، یک ایستگاه رادیویی، یک روزنامه و چندین سایت اینترنتی تشکیل می دهند که یا رسماً به حزب الله منتسب هستند و یا از هواداران آن هستند. تصاویر سربازان کشته شده اسرائیلی، تصاویر واقعی از فعالیت حزب الله و برنامه هایی درباره سازمان های خیریه این جنبش از این رسانه ها پخش می شود. حزب الله از طریق مذهب و ملی گرایی میان هوادارانش انگیزه ایجاد میکند.
دقیقاً به همین دلیل مقابله با حزب الله برای هر کسی دشوار است. تنها راه خلع سلاح آن نشستن به انتظار عقب نشینی اسرائیل از مزارع شبعا و بعد تغییر شکل این جنبش از یک گروه نظامی به گروهی سیاسی است. شمار گروه های مسلحی که بعد از به استقلال رسیدن کشورشان سلاح را بر زمین گذاشته اند زیاد است.
یکی از درس های تاریخی در این مورد جنبش جوانان ملی در سوریه است که وقتی فرانسوی ها در سال ۱۹۴۶ این کشور را ترک کردند رهبران آن از روی میل و داوطلبانه سلاح هایشان را زمین گذاشتند.
اخیراً گفته شد که دو تن از مقامات آمریکایی با تراد حماده وزیر کار لبنان که از سوی حزب الله برای این سمت نامزد شده بود، گفت وگوهایی داشته اند. محور این گفت وگوها تلاش برای متقاعد کردن آمریکا به تغییر موضع در مقابل جنبش مقاومت حزب الله لبنان و انجام مذاکره با آن به جای رویارویی بوده است.
کاندولیزا رایس وزیر خارجه آمریکا هنگام دیدار ماه گذشته خود از بیروت در پاسخ به این پرسش که اگر حزب الله برنامه نظامی خود را کنار بگذارد آیا آمریکا در مقابل حزب الله تغییر روش می دهد یا نه، گفت: «ما درباره فرضیات و براساس آن حرف نمیزنیم.»
دیدار اخیر رایس از بیروت نشان داد که او از آریل شارون برای عقب نشینی از مزارع شبعا تضمین گرفته است. این طرح از حمایت آمریکا، فرانسه و آلمان برخوردار است. آنها تلاش می کنند با وعده کاهش فشار آمریکا بر تهران و دمشق، حمایت کشورهای منطقه را از این طرح جلب کنند.
از نظر منطقی با آزادسازی مزارع شبعا دیگر حزب الله نیازی به حفظ سلاح ندارد و سیاستمداران لبنان، مقامات آمریکایی و اسرائیلی راحت تر می توانند برای خلع سلاح به حزب الله فشار آورند.
اینطور که فعلاً به نظر می رسد، بعید است حزب الله به این راحتی سلاحش را کنار بگذارد، چرا که حتی بعد از آزادسازی مزارع شبعا هدف عالی تری دارد و سلاح آن دفاع و حفاظت از شیعیان لبنان است.
حزب الله، حزب شیعیانی در لبنان است که همواره در طول تاریخ مورد ستم واقع شده اند. در سال ۱۹۹۲ وقتی حزب الله می خواست وارد انتخابات پارلمانی شود، بسیاری از شیعیان چهره درهم کشیدند چون این نظام، نظامی سیاسی بود که حزب الله آن را فاسد و فئودالی میخواند.
نصرالله درآن زمان درپاسخ به این انتقادها گفت: به خاطر «ستم دیدگان» وارد این نظام سیاسی میشود.
اکنون هم دقیقاً به همین دلیل سلاح حزب الله را به زمین نمیگذارد.