منصور بیطرف
اگر درسال گذشته و در همین موقع فرد یا نهادى تحلیل مى کرد که قیمت نفت به بشکه اى ۶۰ دلار خواهد رسید ، نه فقط براى هیچکس باور کردنى نبود بلکه به طور حتم به عقل این تحلیلگر شک مى کردند. زیرا سازو کارهاى بازار ، با آنکه قیمت نفت را به مرز۵۶ دلار در هر بشکه رسانده بود ، اما تثبیت قیمت در همان حد براى بسیارى کارى غیر عملى و غیر عقلانى بود . اما امسال زمانى که بانک سرمایه گذارى گولد من ساکس تحلیل کرد که در آینده اى نه چندان دور قیمت نفت به بشکه اى ۱۰۰ دلار خواهد رسید ، این تحلیل نه فقط مبناى معاملات سه روز گذشته بازار جهانى نفت شد بلکه بسیارى از کشورها را ترغیب کرد تا براى افزایش تولید نفت به سمت سرمایه گذارى بیشتر بروند و در این ماراتن گوى سبقت را از یکدیگر بربایند . در این یکسال چه اتفاقى افتاده که این همه تغییرو تحول پدید آمده در قیمت را براى بسیارى منطقى نمایانده و آن را مبناى عمل قرار داده اند .
در اوایل سال جارى میلادى آژانس اطلاعات انرژى وابسته به وزارت انرژى آمریکا در تحلیل بیست ساله اى که از اوضاع و احوال انرژى جهان کرد نیاز جهان به نفت در سال ۲۰۲۵ را بین ۱۱۲ تا ۱۲۷ میلیون بشکه در روز برآورد کرد . این در حالى است که در حال حاضر میزان نفت مورد نیاز جهان ۸۰ میلیون بشکه در روز است . برآوردهاى آژانس اطلاعات انرژى حاکى از آن است که نرخ رشد مصرف نفت جهان در این مدت بین ۱/۷ تا ۲/۲ درصد در سال خواهد بود .
سازمان اوپک هم در گزارشى که در اواسط ماه مارس ارائه داد میزان مصرف نفت جهان را در سال ۲۰۲۵ معادل برآورد آژانس اطلاعات انرژى آمریکا تعیین کرد. این نرخ رشد عموماً ناشى از نرخ رشد جهانى و رشد تند کشورهاى درحال توسعه خواهد بود . براساس گزارش آژانس اطلاعات انرژى آمریکا در سال ۲۰۰۳ کشورهاى صنعتى ۷۷ درصد تولید ناخالص داخلى جهان و ۵۷ درصد کل مصرف نفت دنیا را در اختیار داشتند که تخمین زده مى شود در سال ۲۰۲۵ این کشورها ۶۸ درصد تولید ناخالص داخلى جهان و ۴۸ درصد کل مصرف نفت دنیا را به خود اختصاص دهند . در مقابل کشورهاى در حال توسعه در سال ۲۰۰۳ حدود ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلى دنیا را در اختیار داشتند که این نسبت در سال ۲۰۲۵ به ۲۸ درصد افزایش خواهد یافت و تقاضاى نفت خود را از ۳۶ درصد در سال ۲۰۰۳ به ۴۵ درصد خواهند رساند .
با توجه به این تحلیل ها و نیز افزایش مصرفى که در بیست سال آینده رخ خواهد داد از هم اکنون باید دو تحول مهم در صنعت نفت رخ دهد : اول ، اکتشاف و دوم ، توجیه اقتصادى در این صنعت .
در برآوردهایى که دو نهاد اوپک و آژانس اطلاعات انرژى آمریکا از چگونگى و نحوه تأمین نفت در بیست سال آینده کرده اند اوپک از سهم بازار جهانى نفت در بیست سال آینده بین ۳۵ تا ۴۹ درصد وغیر اوپک بین ۶۵ تا ۵۱ درصد را در اختیار خواهد داشت . با توجه به این میزان سهم، اوپک در بیست سال آینده باید تولید خود را از ۲۷/۵ میلیون بشکه اى فعلى به حدود ۴۳ تا ۵۴ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۵ و کشورهاى غیر اوپک از ۵۳ میلیون بشکه اى فعلى به ۵۶ تا ۸۰ میلیون بشکه در روز در آن سال برسانند . این افزایش مصرف که بخش عمده اى از آن به تقاضاى کشورهاى هند و چین پاسخ خواهد داد على القاعده بدون اکتشاف در میدان هاى جدید و توسعه میدان هاى فعلى صورت نخواهد گرفت.
بر اساس برنامه ریزیهاى صورت گرفته قرار است در طول بیست سال آینده با اکتشاف و توسعه حوزه هاى نفتى آمریکاى لاتین ، آفریقا ، روسیه و دریاى خزر بخش اعظم افزایش تولید کشورهاى نفتى غیر اوپک پوشش یابد که با توجه به هزینه هاى تولید در این مناطق بویژه دریاى خزر و آفریقا قیمت هر بشکه نفت پایین تر از ۲۵ دلار به هیچ وجه به صرفه نیست . بنا براین مشکل جدى که کشورها و شرکتهاى نفتى با آن مواجه هستند، سرمایه گذارى براى اکتشاف و استخراج است تا بتوانند این تقاضاها را پوشش دهند .
مطالعات صورت گرفته حاکى از آن است که کشورهاى عضو اوپک بین سال هاى ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ میلادى براى افزایش تولید خود باید سالانه حدود ۱۱ میلیارد دلار ، ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ معادل ۱۲ میلیارد دلار در سال و ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ حدود ۲۰ میلیارد دلار در سال و ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ تقریباً ۲۱ میلیارد دلار در سال سرمایه گذارى در بخش بالا دستى نفت انجام دهند . این مقدار براى کشورهاى غیراوپک به ترتیب معادل ۸۰ ، ۷۵ ، ۷۰ و ۶۵ میلیارد دلار در سال برآورد شده است . به عبارت دیگر هزینه سرمایه گذارى در کشورهاى اوپک بسیار ارزانتر از غیر اوپک است و این مقدار براى غیراوپکى ها حدود ۵ برابر بیشتر از اوپکى ها است . بنا براین هزینه هاى سرمایه گذارى باید از جایى پوشش داده شود تا اکتشاف نفت و توسعه میدانهاى نفتى توجیه اقتصادى داشته باشد و این هزینه از جایى تأمین نمى شود مگر بالا رفتن قیمت نفت.
برآورد آژانس انرژى اطلاعات آمریکا حاکى از آن است که قیمت هر بشکه نفت در سال ۲۰۱۰ در خوش بینانه ترین حالت بیش از ۴۰ دلار و در بدبینانه ترین حالت بیش از ۲۵ دلار است . این برآورد براى سال ۲۰۲۵ به ترتیب معادل ۵۲ دلار و ۳۰ دلار است . مطالعات دیگر نشان مى دهند که قیمت نفت بعد از یک فراز بالا بر روى این قیمت ها تثبیت خواهند شد . یعنى در دوره اى قیمت نفت به احتمال به بشکه اى ۸۰ دلار و یا ۱۰۰ دلار تخمینى بانک گولد من ساکس خواهد رسید . اما آیا این افزاش قیمت نفت براى کشورهایى مانند ایران به صرفه خواهد بود؟ براى پاسخ به این سؤال باید دو نکته را مد نظر قرار داد اول شدت مصرف انرژى در داخل کشور است و دوم تبدیل کردن نفت خام به یک ارزش افزوده ، یعنى بالا بردن مشتقات نفت خام و تبدیل آن به فرآورده هاى نفتى و محصولات پتروشیمى.
در حال حاضر ایران نیمى از تولیدات نفت خام را در داخل مصرف مى کند و شدت مصرف انرژى ایران در میان کشورهاى منطقه بسیار بالا است . بر مبناى مطالعات سازمان مدیریت و برنامه ریزى در سال ۱۳۷۹ بهره ورى انرژى در ایران ۸۶۰ هزار دلار به ازاى مصرف یک تن معادل نفت خام بوده است در حالى که این شاخص براى پاکستان یک میلیون و ۱۲۰ هزار دلار ، بنگلادش ۲ میلیون و ۶۶۰ هزار دلار و ترکیه ۲ میلیون و۷۳۰ هزار دلار بود .
بسط بحث دوم هم در این گزارش نمى گنجد اما باید گفت زمانى که نیمى از تولیدات نفت خام که درداخل فرآورى مى شود و با قیمت بسیار نازل به مصرف مى رسد بطورى که منبع مهمى براى قاچاق فرآورده به کشورهاى همسایه شده است ، در این صورت آیا مى توان از تبدیل نفت خام به یک ارزش افزوده سخن گفت و از فرصت هاى پیش آمده در بازار نفت بهره برد ؟ بازارى که در یک مقطع تاریخى قرار دارد و با قیمت هاى ارزان نفت خداحافظى مى کند و سفره آماده را در پیش ما مى گستراند !