ایرج ملک پور ۱۳۱۹ لاریجان
دکتراى دولتى در علوم اختر فیزیک از دانشگاه پاریس ۱۳۵۳
مستخرج ۲۵ سال تقویم ایران از سال ۱۳۵۷ - ۱۳۸۲
اولین مستخرج سالروز تولد خیام مبدع تقویم جلالى
اولین مستخرج زادروز تولد حضرت فاطمه زهرا(س)
استاد دانشگاه هاى امیرکبیر و تهران
مدیر سابق مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران
مسؤول انجمن خورشیدى مؤسسه ژئوفیزیک
مدیر اسبق رصدخانه تهران
برخى از تألیفات وى عبارتند از: تقویم ۵هزار ساله ایران از سال ۳۵۴۰ قبل هجرت تا ۱۵۰۰هجرى شمسى، تطبیق تقاویم، تقویم تطبیقى ۵۰۰ ساله هجرى شمسى و میلادى، زاویه انحراف قبله در ایران و...
نام ایرج ملک پور از زمانى ورد مردم کوچه و خیابان شد که بخش فیزیک خورشیدى مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران به سرپرستى او که تخصص اصلى اش «اخترفیزیک» و درحل معادلات «سماوى» متبحربود، اقدام به استخراج تقویم نمود و چون بسیارى از عبارات و آیین هاى اسلامى وابسته به صحت تقویم بود ازطرف پایه گذار انقلاب و آیت الله مرعشى بررسى هاى لازم جهت صحت کار تقویم ایرج ملک پور انجام شد و آن را کتباً تأیید کردند. بعد از آن دیگر عیدهایمان را با ملک پور حلول مى کردیم و رمضان و شعبان و محرممان نیز از دل تقویم هایى برمى آمد که امضاى ایرج ملک پور را داشت.
ایرج ملک پور را «پدر تقویم نوین» ایران خوانده اند. او سال ها ستارگان و ماه و خورشید را رصد کرده تا دقیق ترین تقویم دنیا را برایمان به رشته تحریر درآورد.
ماجراى حضور ایرج ملک پور در تقویم سال و ماه ۳۰ سال گذشته مان از زمانى شروع شد که او در حوالى سال هاى ۵۵ به همراه عده اى از همکاران خود در دانشگاه تهران به هیأت اعزامى از عربستان ثابت کرد که تقویم خورشیدى، بسیار دقیق است.
ماجراى حضورش در ایران و ورودش در تقویم هایمان تحت عنوان «مستخرج: دکتر ایرج ملک پور» را چنین تعریف مى کند: «در سال ۱۳۵۳ بعد از اتمام تحصیلات از فرانسه به تهران آمدم و از آن پس مطالعات جدى ام را درزمینه نجوم آغاز کردم. اشتیاق فراوان براى استخراج تقویم و آشنایى با فرایندى که منجر به تحویل سال مى شد، از همان روزهایى که به علم نجوم گرایش پیداکرده بودم، درمن وجودداشت. این اشتیاق اگرچه زیادبود، سختى کار آنقدر بود که شاید منتظر جرقه اى بودم. تا اینکه این آخرین سد هم برداشته شد. در سال ۱۳۵۵ هیأتى از دربار عربستان سعودى به ایران آمد تا ایران را متقاعدکند که از تقویم قمرى مستخرج عربستان سعودى استفاده کند، همانگونه که بسیارى از کشورهاى عربى حوزه خلیج فارس از آن استفاده مى کردند. به منظور کارشناسى دقیق این موضوع، جلسه اى در دانشگاه تهران با حضور منجمان و مستخرجان مطرح کشور تشکیل شد و این هیأت دراین جلسه استدلال ما را پیرامون تقویم خورشیدى شنید. آنها وقتى که دیدند تقویم هجرى شمسى چقدر دقیق است، از پیشنهاد خود منصرف شدند. این هیأت متوجه شد که تقویم ما قدمت بسیارزیادى دارد.
درست پس از این جلسه بود که ما تصمیم گرفتیم مطالعات جدى را درباره تقویم شمسى و استخراج آن آغاز کنیم. در هنگام مطالعه فهمیدیم که حدود هزارسال است که کارى بنیادین روى تقویم انجام نشده. از سال ۵۵ ما کمیته اى تشکیل دادیم که طى آن به بررسى تقویم هجرى شمسى و هجرى قمرى پرداختیم. تا اینکه پس از سه سال مطالعه روى تقویم خورشیدى در سال ۱۳۵۸ موفق شدیم اولین تقویم هجرى شمسى را استخراج کنیم. البته همراه با استخراج تقویم هجرى شمسى، تقویم هجرى قمرى را هم استخراج کردیم و همچنین اوقات شرعى تمام سال را.»
ملک پور و همکارانش در جریان مطالعات و استخراج تقویم با مشکلات فراوان روبرو مى شوند. مى گوید: «به عنوان نمونه، در جریان همین مطالعات فهمیدیم که معیارها براى استخراج تقویم قمرى، نزد دانشمندان قرون گذشته، غلط بوده.
بنابراین دوباره از ابتدا به مطالعه تقویم قمرى پرداختیم و پس از آن به تقویم هجرى شمسى روى آوردیم.
ما یکى دیگر ازمسائل مهمى که تا مدت ها روى آن کار مى کردیم، تقویم هاى ایرانى بود. از آنجا که ایرانى ها سابقه چندهزارساله تمدن دارند، داراى تقویم هاى گوناگونى نیز هستند. بنابراین براى دقت بیشتر در محاسبات لازم بود تا تمامى آنها را بررسى کنیم.»
ایرج ملک پور متولد سال ۱۳۱۹ و در شهر لاریجان به دنیا آمده است. او تحصیلات مقدماتى اش را در لاریجان گذراند و سپس براى تحصیل در رشته فیزیک وارد دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۴۳ در این رشته مدرک کارشناسى خود را اخذکرد. او سپس به فرانسه رفت و مدرک کارشناسى ارشد خود را در گرایش فیزیک جو از دانشگاه پاریس در سال ۱۳۴۵ دریافت کرد و دکترایش را نیز در علوم اختر فیزیک - دکتراى دولتى - از همان دانشگاه اخذ کرد و پس از پایان تعطیلات در سال ۱۳۵۳ به ایران بازگشت.
ملک پور چه در هنگام تحصیل در ایران و چه در خارج از کشور، به ویژه در کوى بین المللى با دانشجویان فرانسوى غیرپاریسى درکنار درس به ورزش فوتبال هم مى پرداخت.
او بعد از بازگشت از فرانسه، در سال ،۱۳۵۳ در دانشگاه صنعتى امیرکبیر مشغول به تدریس مى شود و از آن پس به تدریس در دانشگاه تهران و مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران نیز پرداخت.
وى تدریس دروس «اپتیک»، «مکانیک»، «فیزیک سیارات» و «فیزیک نجومى» را در دانشگاههاى تهران و امیرکبیر تجربه نموده است. ملک پور در سال ۱۳۷۱ طى یک فرصت مطالعاتى به فرانسه رفت و در مرکز علمى و تحقیقاتى این کشور حضور پیداکرد. او داراى ۱۶ مقاله به زبان فارسى و ۲۰ مقاله به زبان هاى دیگر در زمینه فیزیک و نجوم است.
ملک پور تقویم ایرانى را دقیق ترین تقویم دنیا مى داند و دراین باره مى گوید: «وقتى این حرف را مى زنم، مبناى مقایسه من کاملاً علمى است. درواقع، بشر یک تقویم بسیار دقیق دارد که آن تقویم، خود طبیعت است. مبناى مقایسه ما هم وقتى که مى گوییم تقویم شمسى دقیق ترین تقویم دنیاست، طبیعت است.
به عبارتى دیگر آن تقویمى دقیق تر است که با طبیعت همگام باشد و تقویمى هم که در زندگى مردم استفاده مى شود، باید براساس این تقویم تنظیم شود.
براى اینکه من مبناى این تقویم را بیابم، تقویم پنج هزارساله ایرانیان را مطالعه کردم. چیزى که مرا به شگفتى انداخت، میزان خطاى تقویم شمسى است. در جریان مطالعات به این نتیجه رسیدیم که تقویم شمسى هر هزارسال، فقط نه ثانیه با تقویم طبیعت اختلاف دارد.
به عبارتى در هر ده میلیون سال ما با تقویم طبیعت، تنها یک روز اختلاف داریم. وقتى این آمار برایمان شگفت انگیز مى شود که ما تقویم سایر ملل را موردمطالعه قراردهیم. مثلاً رایج ترین تقویم دنیا، تقویم میلادى است. اگر بخواهیم تقویم هجرى شمسى را با آن مقایسه کنیم، حتماً شما هم بر دقیق بودن تقویم شمسى اذعان دارید. در تقویم میلادى هر دو هزار و پانصدسال یک روز با تقویم طبیعت اختلاف وجوددارد.
در حالى که تقویم شمسى هرده میلیون سال یک روز. عملاً در مقایسه با سایر تقویم ها، ما هیچ خطایى در تقویم خودمان نداریم. تازه جالب است که بدانیم، این خطا از زمانى به وجودآمد که تقویم جلالى رایج شد.
براساس مطالعات انجام شده و طبق منحنى ها و آمارها، از سال ۴۵۸ هجرى شمسى تقویم جلالى متداول شد. طبق نتایج به دست آمده، تا قبل از آن اختلاف تقویم ما با طبیعت، صفر بوده. یعنى تا سال ۴۵۸ هجرى شمسى تقویم ما با تقویم طبیعت اصلاً اختلافى نداشت.»
در سال ۱۳۵۷ یونسکو به منظور برقرارى امکان تحقیق و مطالعه از ده نفر از دانشمندان جهان دعوت به عمل آورد تا با هزینه این سازمان در رشته هاى مختلف به اروپا بروند. این بورس که توسط یونسکو به دانشمندان برجسته جهان در رشته هاى مختلف اختصاص یافته بود به بورس «کوپرنیک» معروف شد. ایرج ملک پور در رشته نجوم، از سوى یونسکو انتخاب و به این بورس دعوت شد. او تنها منجمى بود که در دنیا از سوى یونسکو انتخاب شده بود اما ملک پور به میل و اختیار شخصى ترجیح داد تا در آن شرکت نکند و در تحول جارى کشور که در آن روزها دوران اوجش را مى گذراند، در کنار مردم کشورش بماند. او طى تقریباً ۳۰ سال فعالیت خود، تقویم بسیارى ازکشورهاى جهان را استخراج کرده همچنین استخراج تقویم شمسى به شکل امروزى اش ازنتایج فعالیت هاى اوست.
ایرج ملک پور، معتقد است که پس ازتقویم یزدگردى باستانى تقویم هخامنشى در ایران متداول شد. «این تقویم با آغاز پاییز شروع مى شد از حدود ۱۱۰۰ هجرى شمسى، پیش ازهجرت، تقویم اوستایى جایگزین تقویم پارسى باستان شد.» او سال تقویم اوستایى را شامل دوازده ماه ۳۰ شبانه روزى و پنج شبانه روز اضافى مى داند و مى گوید: نام ماههاى این تقویم عبارت بودند از همین ماههاى خودمان جز اینکه اسفند را «اسفند ارمذ» مى نامیدند. در تقویم اوستایى از دوازده دوره کبیسه ۱۴۴۰ ساله استفاده مى شده است که شامل دوازده دوره کوتاه ۱۲۰ ساله بوده است. در دوره ساسانیان، تقویم اوستایى با مبدأ تاریخ گذارى سال جلوس شاهان ساسانى به سلطنت با نام تقویم پارسى متداول بود. بعد از کشته شدن یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانى و انقراض این سلسله، ایرانیان از تقویم پارسى با مبدأ تاریخ گذارى سال جلوس به سلطنت یزدگرد سوم و با نام تقویم یزدگردى استفاده کردند. در این ایام استفاده از تقویم هجرى قمرى در کنار تقویم یزدگردى در ایران متداول شد و از آن زمان، ثبت رویدادهاى مذهبى و ملى - تاریخى به تاریخ هجرى قمرى نیز به تدریج رواج یافت.»
ملک پور درباره چگونگى تعیین اولین روز فروردین به عنوان اولین روز یک سال خورشیدى مى گوید: «خیام، روز اول فروردین را مبناى اولین روز سال قرار داد و چگونگى تعیین آن را مشخص کرد. معلوم نیست که او و سایر همکارانش چرا این روز را به عنوان اولین روز سال انتخاب کردند و دلیل آن چیست؟ حتى محاسبات و معادلاتى که طى آن این روز انتخاب شد بر ما آشکار نیست. ما امروزه نمى دانیم که خیام اولین روز بهار را با چه معیارهاى دقیقى محاسبه کرده است؟ اما هرچه هست، نشان از قدرت علمى او دارد. براى اینکه صحت این مطلب به اثبات برسد، ما تقویم هجرى شمسى را در طول تاریخ ایران گسترش دادیم. یعنى کل تاریخ ایران را براساس تقویم هجرى شمسى به ثبت رساندیم و متوجه شدیم که با این انتخاب خیام اصلاً مغایرت ندارد، اما همین کار را هم با تقویم قمرى انجام دادیم، اما نتیجه معکوس بود. تقویمى که ما استخراج کردیم را با پیش بینى منجمان تقویم هجرى قمرى مطابقت دادیم و متوجه شدیم که پیش بینى آنها درست نبوده، ولى چه دقتى در محاسبات خیام وجود داشته که باعث شده اینگونه همه چیز دقیق باشد و خطاى تقریباً هیچ تقویم ما، امکان هرگونه پدیده طبیعى آسمانى را میسر مى سازد، خیام به ما نگفت که چگونه به این مهم دست یافته. او دانشمند عجیبى بوده و ما حتى تاریخ دقیق تولد او را نمى دانستیم، تا اینکه براساس اطلاعات و یادداشت مورخان حدود ۳۰سال از قرن پنجم هجرى مورد بحث قرار گرفت و گمان رفت که تولد خیام در یکى از روزهاى این ۳۰ سال بوده. من تمام یادداشت هاى خیام را مورد مطالعه قرار دادم و متوجه شدم که او شبى را که در آن متولد شده، به لحاظ نجومى تعریف کرده است. او در یکى از سه شنبه هاى ما بین این ۳۰ سال به دنیا آمده بود. همین امر باعث شد تا من حدود شش ماه به بررسى تمام شب هاى سه شنبه این ۳۰ سال بپردازم تا بالاخره موفق شدم که تاریخ دقیق تولد او را بیابم. او نه تنها راز انتخاب اول فروردین به عنوان اولین روز سال را برایمان نگشود، بلکه حتى روز تولد خود را در هاله اى از رمز و راز به ما گفته. در واقع انتخاب نوروز به عنوان اول سال، براى او چنان واضح و بدیهى بوده که دیگر نیازى احساس نکرده که چگونگى انتخاب آن را براى نسل هاى بعد از خود توضیح دهد.»
ایرج ملک پور، تحت نظر آیت الله مرعشى نجفى اوقات شرعى ماههاى قمرى را استخراج کرد و اکنون براساس تحقیقات و مطالعات او تقویم شمسى و قمرى و اوقات شرعى استخراج مى شود. او سالها مسؤول انجمن خورشیدى مؤسسه ژئوفیزیک بود و بر رصدخانه تهران سال ها مدیریت داشت. ملک پور یک فرزند دارد که هم اکنون با مدرک کارشناسى زمین در مؤسسه ژئوفیزیک به فعالیت مشغول است. ملک پور را همه مى شناسیم؛ مردى که تاریخ پنج هزار ساله شمسى را در سینه دارد.
فقط کافى است تا شما ابهامى در مورد ماهى از سال هاى گذشته داشته باشید. محاسباتى چند بر کاغذ توسط او همه چیز را برایتان آشکار مى کند. او پیدا کردن سال روز تولد حضرت فاطمه زهرا(س) را یکى از افتخارات خود مى داند. بسیارى از سالروزهاى تولد و مرگ را او به دست آورده: ابن سینا، خیام، فردوسى، سعدى و بسیارى از بزرگان دیگر. او پدر تقویم نوین ایران است!