محمد سهیلى
اصولاً محیط شهرى متشکل از پدیده هاى انسان ساخت است که از ابعاد گوناگون مسکونى، رفاهى، تجارى، صنعتى، آموزشى، درمانى، ارتباطى و غیره برخوردار است. شرط حیات اجتماعى انسان در شهر بر سه عامل اساسى تأمین منابع، تأمین رفاه و تعیین فعالیت استوار است که این عوامل در ارتباط یکدیگر بوده و لازم و ملزوم یکدیگرند. اصل اول در حفاظت، بهبود و بهسازى محیط زیست شهرى برقرارى تعادل بین عوامل تشکیل دهنده آن است. ضرورت تعادل نیز در این است که عوامل تشکیل دهنده آن از نظر کمى و کیفى و ارتباطى در شرایط مناسبى قرار گرفته باشند. بدون شک هرگونه تغییر کمى یا کیفى نامناسب در هر یک از عوامل فوق، باعث تغییر در سایر عوامل مى شود. به طور کلى آنچه موجب عدم تعادل محیط زیست شهرى و یا فراهم آمدن آن مى شود، در قالب آشفتگى در محیط، تخریب و یا آلودگى هاى زیست محیطى نمود مى یابد که به سه دسته فیزیکى، شیمیایى و بیولوژیکى تقسیم مى شوند. این عوامل که امروزه به نام معضلات زیست محیطى شناخته مى شوند، از ویژگى فوق العاده اى برخوردارند. اتخاذ سیاست هاى نادرست، تصویب برنامه هاى ضعیف و اجراى پروژه ها و فعالیت هاى غلط شهرى منشأ بى نظمى ها، تخریب و آلودگى هاى شهرى است، لذا سرنوشت شهروندان هر شهرى به وضعیت فعلى و آینده آن شهر و به ماهیت و چگونگى اجراى پروژه هاى مرتبط با آن بستگى دارد. در این راستا اکولوژى شهرى که بخشى از اکولوژى انسانى است، محیط زیست شهرى انسان را در رابطه با شکل زندگى گروه هاى انسانى مورد مطالعه قرار مى دهد که در این رهگذر نقش ارزیابى اثرات زیست محیطى در نیل به یک توسعه پایدار حائز اهمیت است.
تهران و معضلات زیستمحیطى
قاره آسیا به عنوان کهن ترین کانون تمدن بشرى بیشترین شهرهاى بزرگ یعنى ۱۳ کلانشهر از ۲۳ کلانشهر دنیا را به خود اختصاص داده است. این شهرها غالباً از تسهیلات لازم شهرى بى بهره و مملو از مسائل زیست محیطى هستند که جمع آنها روز به روز بر چهره عبوس این شهرها چین و چروک هاى غیر طبیعى برجا مى گذارد. وضعیت زمان حال اینگونه شهرها گویاى وضعیت زمان آینده آنان است. نمونه بارز این وضعیت را مى توان در روند زیست محیطى تهران جست وجو کرد که با گذشت زمان کیفیت زیست و رفاه در آن بر خلاف پایتخت هاى کشورهاى توسعه یافته روند نزولى به خود مى گیرد. تهران با مساحتى حدود ۷۰۰ کیلومتر مربع و جمعیتى که حدود یک هفتم جمعیت کشور را در بر مى گیرد، در مجموعه اى از ۳۶ شهردارى و ۱۲ فرماندارى مدت هاست با معضلات زیست محیطى عدیده اى دست و پنجه نرم مى کند. زندگى اجتماعى مردم تهران نه تنها توأم با رشد کیفى زیست محیطى نیست بلکه با تخریب و آلودگى هاى زیست محیطى غیر قابل جبران همراه است. افزایش روز افزون جمعیت، گسترش بى رویه شهر، ظهور شهرک هاى اقمارى، ظهور شرکت هاى صنعتى، وجود اماکن نظامى، استمرار ساخت و سازهاى بى رویه، عدم رعایت اصول در حریم رفت و آمد و در عرض معابر، افزایش جرم و رفتارهاى خشن شهرى، نگرانى عمومى از تصرف روز افزون اراضى شهرى، پارک ملى و فضاهاى سبز، افزایش میزان آلودگى آبهاى زیر زمینى، افزایش آلودگى هاى ناشى از پراکندگى زباله شهرى، دفع نادرست زباله هاى بیمارستانى، آلودگى هوا، گره کور ترافیک، رعایت نشدن الگوى مصرف و افزایش مصرف آب و برق و گاز، تخریب اراضى کشاورزى و باغ ها و کاهش فضاى سبز نمونه هاى بارز معضلات زیست محیطى تهران است.
در این میان نکته دیگرى که باید مورد توجه قرار داد، این است که تعدادى از مردم سراسر کشور به دلیل افزایش درآمد شهرى در تهران به این کلانشهر مهاجرت مى کنند.
بخش مرکزى شهر تهران که در واقع باید نماد و بیانگر خصیصه هاى اجتماعى، تاریخى، اقتصادى و فرهنگى ملت باشد امروزه شخصیت، اعتبار و نهاد بى نظمى به خود گرفته است ونقش تجارى، ادارى، دولتى، مالى، صنعتى، فرهنگى، توریستى، عتیقه فروشى، عمده فروشى و خرده فروشى را تحت الشعاع خود قرار داده است. روزانه جمعیت کثیرى از اطراف و گوشه و کنار تهران به دلیل عدم یکسانى قیمت اجناس در سطح شهر و تراکم فعالیت هاى تجارى در مرکز، به مناطق مرکزى سفر مى کنند که استمرار چنین حرکتى در سه دهه اخیر باعث کاهش اعتبار و حتى ویرانى فیزیکى و تجارى این مناطق شده است.
عابران، ساکنان، کتابخانه ها و مدارس این مناطق از شلوغى و آلودگى هاى محیطى رنج مى برند. وجود ده ها هزار پوستر و آگهى هاى تبلیغاتى و چراغ هاى نئون نماد فرهنگى مردم را به آلودگى کشانده است. در حالى که در اغلب شهرهاى بزرگ مردم از آپارتمان هاى پر تراکم به واحدهاى مسکونى مستقل پناه مى برند. امروزه در تهران عکس این جریان صورت مى پذیرد یعنى شرایط طورى فراهم شده است که مردم به ناچار به آپارتمان نشینى رو آورده اند لذا اقتصاد محیط زیست تهران حاکى از میلیاردها ریال خسارات مالى سالانه ناشى از بى نظمى ها، آلودگى ها و تخریب هاى زیست محیطى شهرى تهران است. شاید بتوان گفت مهم ترین علل ناپایدارى شهر تهران در اقتصاد سیاسى نادرست و ساختار کلان و در هم ریخته ساخت و ساز خلاصه شده است.
شهر تهران بیش از ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلى کشور را به خود اختصاص داده است لیکن متأسفانه پیوسته با کاهش ارائه خدمات لازم شهرى مواجه است. حدود ۱۴۰ میلیون مترمربع یعنى حدود ۷۰ درصد مساحت سازه هاى شهر تهران فرسوده و بالاى ۲۰ سال عمر دارد که نیازمند بازسازى است. ۷۲/۲ درصد آلودگى هواى تهران ناشى از وسایل نقلیه موتورى است. روزانه بیش از ۳۵۰۰ تن منواکسید کربن، ۳۲۰تن هیدروکربن، ۲۸۵ تن اکسیدهاى نیتروژن، ۴۵ تن اکسیدهاى گوگرد و ۲ تن سرب وارد هواى تهران مى شود. در ۱۲ میلیون از ۱۶ میلیون سفرهاى درون شهرى تهران وسایل نقلیه موتورى مورداستفاده قرار مى گیرد که شبکه معابر شهر تهران به دلیل بافت سنتى خود پاسخگوى تقاضاى این تعداد سفر نیست. بیش از نیمى از انواع وسایل نقلیه کشور نیز در تهران شماره گذارى مى شود.
ارزیابى اثرات زیستمحیطى در تراکم و بلند مرتبهسازى
مؤلفه هاى متداول در ارزیابى اقتصادى یک پروژه تراکم و بلندمرتبه سازى در تهران شامل هزینه ها و درآمدها، مدت زمان بازگشت سرمایه، قیمت ساختمان و نرخ بازده داخلى سرمایه هستند لیکن دراین بررسى ها نقش محیط زیست چندان برجسته نبوده است . در ارزیابى اثرات زیست محیطى تراکم و بلندمرتبه سازى ضمن توجه به تعادل اقتصادى توجه به تعادل اجتماعى و زیست محیطى آن نیز حائزاهمیت است، در این رابطه استفاده بهینه از ارتفاع در قالب اجراى طرحها و پروژه هاى تراکم و بلندمرتبه سازى مى تواند در جهت رشد اجتماعى ، اقتصادى و زیست محیطى شهر مؤثر و براى رفاه شهروندان تأثیرگذار خوبى باشد. اشاره به این نکته ضرورى است که پروژه هاى تراکم و بلندمرتبه سازى همچون سایر پروژه هاى توسعه به نحوى با اثرات منفى زیست محیطى همراه خواهند بود که اگر قبل از اجرا با ملاحظات زیست محیطى ادغام شوند، نه تنها موفق به حذف یا کاهش اثرات سوء مى شوند، با افزایش اثرات مثبت نیز موجبات تسریع در توسعه پایدار شهرى را فراهم مى آورند. امروزه تراکم و بلندمرتبه سازى و پروژه هاى مرتبط با آن در بسیارى از کشورهاى پیشرفته ابزارى است که با طراحى آگاهانه و خلاقانه از فضاهاى شهرى براى رشد وتحول سازنده و پایدار جوامع شهرى استفاده مى شود. شاید این تعریف در شهر تهران به دلایل گوناگون ماهیت خود را از دست داده است. مسأله تراکم و بلندمرتبه سازى در تهران با پیچیدگى خاص خود که مدتهاست فکر و زمان شهروندان، برنامه ریزان، سیاستگذاران، تصمیم گیران اقتصادى ، اجتماعى و دست اندرکاران مدیریت شهرى را به خود مشغول کرده ، صرفاً پیامدهاو آثار منفى به دنبال داشته است و آثار مثبت آن بعضاً از ذهن ها به دور مانده است. لذا منظور از ارزیابى اثرات زیست محیطى پروژه هاى شهرى کسب اطمینان و اعمال توجه لازم از کمیت و کیفیت اثرات زیست محیطى بالقوه تراکم و بلندمرتبه سازى است که به طور کلى و به آسانى در مقیاس معمول موردارزیابى نیستند. در این رابطه مؤلفه هایى نظیر بررسى وضعیت محیط زیست موجود، بررسى گزینه هاى ممکن، شناسایى و پیش بینى و ارزیابى اثرات و ارائه روشهاى حذف یا کاهش اثرات سوء و در نهایت ارائه روشهاى کنترل و پایش از جمله آنهاست.
تجزیه و تحلیل مسائل
تاریخچه شکل گیرى شهر تهران نشانگر روند رو به رشد تخریب و نابودى محیط زیست آن از قله هاى توچال تا دشت جنوبى و از سفره هاى زیرزمینى تا اتمسفر آن بوده است. تخریب باغ هاى تاریخى و فضاى سبز، تخریب اراضى کشاورزى، تجاوز به حریم رودخانه ها و ارتفاعات، افزایش آلودگى هاى صدا، هوا، آب و خاک، افزایش ساخت و سازهاى بى رویه واحدهاى تولیدى و خدماتى، همه گیر شدن الگوى انفرادى تردد و رشد سیستم ناقص حمل و نقل عمومى امان از تعادل و پایدارى محیط زیست شهرى تهران گرفته است. در حالى که تضمین توسعه و پایدارى کلان شهرى چون تهران در خلال توازن زیست محیطى آن شکل مى گیرد. یکى از راههاى اصلى نیل به توسعه پایدار انجام ارزیابى اثرات زیست محیطى از سیاست ها، برنامه ها و پروژه هاى توسعه قبل از اجرا و پیاده کردن برنامه مدیریت زیست محیطى در تمام مراحل اجرا و بهره بردارى است. تاریخچه رابطه مدیریت شهرى و محیط زیست در ایران به سال ۱۳۲۸ شمسى برمى گردد. به استناد تبصره ۳۰ قانون بودجه سال۱۳۲۸ کل کشور مراتب دقت و مراقبت کامل جهت حفظ بهداشت و آسایش شهروندان در ارتباط با ایجاد تأسیسات و غیرو الزامى شده است. از آن تاریخ به بعد روز به روز به الزامات قانونى در خصوص قوام بخشیدن به مدیریت محیط زیست شهرى از طریق مراجع ذیصلاح اضافه شده است. در ماده ۲۵ قانون نحوه جلوگیرى از آلودگى هوا آمده است طرح هاى هادى، جامع و بهسازى شهرها باید در خصوص مطالعات و بررسى مسائل زیست محیطى فصل جداگانه اى داشته باشند به گونه اى که طراحى شهرها و شهرکها و مجتمع هاى مسکونى ازنظر فضاى سبز و باز، هم جوارى کاربرى ها، شبکه معابر و حمل و نقل، ضوابط تراکم ساختمانى و غیره با معیارهاى زیست محیطى مورد تأیید سازمان حفاظت محیط زیست باشد. لیکن در عمل نه تنها توفیقى ایجاد نشده، روزبه روز نیز بر میزان معضلات شهرى افزوده شده است لذا به نظر مى رسد منشأ بسیارى از معضلات زیست محیطى شهر تهران در بى توجهى شوراى عالى مسکن، شهرسازى و معمارى در تصمیم گیرى و عدم اجراى بایسته توسط شهردارى تهران است. با نگاهى به هدف تأسیس شوراى مذکور که در واقع هماهنگ کننده برنامه هاى شهرسازى به منظور ایجاد محیط زیست بهتر براى مردم و همچنین به منظور اعتلاى هنر معمارى و رعایت سبک هاى مختلف با توجه به شرایط اقلیمى و طرز زندگى و مقتضیات محلى است، متوجه مى شویم با وجود تلاشهاى فراوان در تبیین، ارائه طریق، تصویب معیارها و ضوابط تراکم و بلندمرتبه سازى و نظارت، متأسفانه توفیق چندانى به دست نیامده است. از سال۱۳۷۰ همزمان با اجراى طرح ساماندهى تهران، کمکهاى دولت به شهردارى قطع شد و شهردارى تهران براى کسب درآمد بدون مطالعه همه جانبه شروع به فروش تراکم کرد که پس از طى یک دوره ده ساله چنین ارزیابى شد که وضعیت مجموعه شهرى تهران لزوم کاهش جمعیت را مى طلبد نه افزایش آن را و فروش تراکم به عنوان اقدامى مخرب اقتصادى و عامل به هم زننده تعادل و تناسب محیط زیست شهرى بوده نه راهگشاى مسکن براى گروه کم درآمدها و به مفهوم فروش حق مردم به گروهى خاص به شمار رفت. البته در این جا اشاره به این نکته ضرورى است که برنامه ریزى و اجراى طرح هاى توسعه شهرى در تهران و سایر شهرهاى ایران سابقه چندانى ندارد ضمن اینکه چندان مؤثر نیز نبوده است. زیرا مشکلات نظام برنامه ریزى شهرى از یک سو و محدودیت هاى منابع مالى، عدم مشارکت عمومى و نهادهاى غیردولتى، بى توجهى به مسائل زیست محیطى و بى رغبتى شهردارى ها به پاسخگویى در قبال برخى ناهنجارى ها از سوى دیگر موجبات این نارسایى را فراهم کرده اند. نوشدارو بعد از مرگ سهراب، شوراى عالى شهرسازى در قبال حل مشکلات تهران سیاست تمرکززدایى، سیاست توسعه سایر نقاط مستعد، ساماندهى محیط اطراف تهران از طریق توازن جمعیت و فعالیت، هدایت و کنترل تحولات، ساماندهى از طریق شبکه راهها و تأسیسات زیربنایى، استفاده از ظرفیت زیست محیطى شهر تهران بهترین مؤلفه هاى نسخه درمان مى داند اما شهردارى تهران سمت و سوى دیگرى را دنبال مى کند. امروزه از دید کارشناسان محیط زیست و مدیریت شهرى در برنامه ریزى استراتژیک پروژه هاى شهرى سه عامل مهم تصمیم گیرى در مکان یابى مناسب، برقرارى بهینه سازى محیطى در انتخاب فرایند و مدنظر قرار دادن ملاحظات زیست محیطى در کلیه امور نقش اساسى دارند. در ارتباط با تراکم و بلندمرتبه سازى، رعایت حریم بزرگراهها، رعایت حریم تأسیسات شهرى، رعایت حریم گسل هاى زلزله، رعایت آثار و ابنیه تاریخى و بررسى هاى ظرفیت قابل تحمل محیط از جمله عوامل مؤثر در مکان یابى ساختمانهاى بلند به شمار مى آیند. همچنین رعایت حد و خط تعادل در حداقل عرض معابر، فاصله دو ساختمان، میزان فضاى باز و لفاف فضایى ، حق اشعه زمستانى، نماسازى، رعایت مشرفیت، توجه به تشکیل جزایر حرارتى و آلودگى هاى زیست محیطى از جمله عوامل محیطى مؤثر در انتخاب ضوابط تراکم و بلندمرتبه سازى است. لذا انجام ارزیابى اثرات زیست محیطى از سیاست ها، برنامه ها و پروژه هاى تراکم و بلندمرتبه سازى قبل از اجرا و پیاده کردن برنامه مدیریت زیست محیطى درتمام مراحل اجرا و بهره بردارى ناهمواریهایى را صاف و راه نیل به شهر سبز را آسان مى سازد. مهمترین بخش مدیریت محیط زیست شهرى در مسأله تراکم و بلندمرتبه سازى را مى توان درمواردى همچون تعهد و خط مشى شفاف زیست محیطى، برنامه ریزى لازم در جهت شناسایى جنبه هاى زیست محیطى، اجراى به موقع، ارزیابى و سنجش از عملکردها، بازنگرى و بهبود مستمر به امور جست وجو کرد.