حس همدلى و دوستى

احمدرضا حجارزاده: هستند کسانى که در زمینه مسائل خانواده و رفع مشکلات آن ها در حوزه روانشناسى مشغول به خدمت و تحقیقند، یکى از این کسان نیز دکتر سوسن سیف است. اما آنچه او را از سایر افراد در این عرصه متمایز مى سازد، دو ویژگى است؛ «عشق و شور و اشتیاقى که او به خانواده ها مى ورزد تا فارغ از هر گونه مشکل خانوادگى در آرامش زندگى کنند» و «نوع نگاه و اهمیت والایى که براى «خانواده» قائل است.» او همه چیز را از منظر خانواده مى بیند و ریشه تمام مشکلات را در خانواده ها جست وجو مى کند و بر همین اساس است که تمرکز اصلى خود را بر حل بحران هاى خانوادگى و تحقیق روى آن ها به کار گرفته است. «علاقه من به مسائل خانواده در تمام فعالیت هاى تحقیقاتى و پژوهشى ام نمود عینى داردو در داخل یا خارج از کشور مدام روى مشاوره خانواده و کودک کار مى کنم. در تعاریف کلى و از نقطه نظر اجتماعى خانواده را این گونه تشریح مى کنند که واحد بسیار کوچکى است. اما به نظر من اساس و پایه شکل گیرى جامعه و یادگیرى فرزندان، ارتباط همسران و... همه در خانواده است. من همه چیز را به خانواده ربط مى دهم و معتقدم خانواده در تشکیل و گسترش روح ملى و در نهایت حفظ حدود و ثغور فرد براى خود، نقش بزرگى ایفا مى کند. اگر کشورها مبانى خانوادگى سالم نداشته باشند و رابطه افراد در خانواده خیلى به هم نزدیک نباشند، همبستگى و تعاون بین آن ها دیده نشود، همه چیز بى پایه و سست مى شود. بنابراین همیشه باید خانواده را یک اصل قرار دهیم که داراى جایگاه پر مهر و محبتى است، حس همدلى و دوستى و فداکارى و... در آن هست و تمام این ها ریشه در خانواده دارد. من در همه کارهاى تحقیقى ام تاکنون این چرخه خانواده را در نظر گرفتم. چرخه خانواده کاملاً مشخص است، ابتدا جوانان ازدواج مى کنند، بعد فرزنددار مى شوند و بچه هایشان به مدرسه رفته، فارغ التحصیل مى شوند و باز آنان هم ازدواج مى کنند و چرخه ادامه مى یابد.»
بى شک موفقیت وپیشرفت علمى سوسن سیف، متکى بر تمایل و علاقه اش به انجام کار است. به اعتقاد او اگر پشتکار و تمایل وجود نداشته باشد، با اطمینان در کارمان موفق نخواهیم بود. او نیز با میل باطنى به انجام کارهاى باارزش دست مى زند و همین «ارزش» است که براى او بیش از هر چیز دیگر اهمیت پیدا مى کند و از به کارگیرى آن در برنامه هایش، به رضایت خاطر مى رسد. او مى گوید از هر چه تاکنون در دانشگاه یا براى خانواده ها انجام داده، راضى است.
سوسن سیف که به مدت ده سال [از سال ۱۳۷۴ تاکنون] در مقام ریاست دانشکده علوم تربیتى و روانشناسى دانشگاه الزهرا(س) فعال است، تحصیلات ابتدایى خود را در دبستان «همایون» و دوره دبیرستان را در دو مدرسه «آزرم» و «ناموس» سپرى کرده است. لیسانس روانشناسى اش را از مدرسه عالى دختران [دانشگاه الزهرا(س)] و فوق لیسانس خود را از مدرسه شمیران [با نام فعلى دانشگاه علامه طباطبایى] اخذ مى کند. پس از این براى ادامه تحصیل و کسب مدرک دکترا با بورسى که به او تعلق مى گیرد به دانشگاه «سیراکیوز» آمریکا مى رود و همانگونه که در کشور خود موفق مى شود رتبه اول را در دانشگاه به دست آورد، آنجا نیز با همین رتبه فارغ التحصیل مى شود. پس از بازگشت به وطن، به سرعت دستاوردهاى آموزشى اش را به کار مى گیرد و اندک زمانى بعد صاحب مرتبه و مقام ارزنده اى در علم روانشناسى کشور مى شود. او تاکنون راه اندازى و تأسیس دانشکده علوم تربیتى و روانشناسى و کتابخانه آن در سال ،۷۴ مرکز کلینیک مشاوره و روانشناسى دانشگاه الزهرا(س) [واقع در خیابان ۱۶آذر به همت و پشتیبانى ریاست دانشگاه دکتر زهرا رهنورد و به مدیریت دکتر طیبه زندى پور]، برنامه مشاوره پیشگیرى از تالاسمى [در وزارت بهداشت و درمان] و درس کارگاهى آن، طرح و اجراى دروس کارگاهى «مصاحبه مشاوره اى»، «آموزش خانواده»، «دانش افزایى همسران» و «سلامت بلوغ در دختران» را در کارنامه خود ثبت کرده است.
از دید سوسن سیف، روانشناسى در واقع نوعى انسان شناسى است: «شناخت ابعاد انسان به دلیل پیچیدگى به سادگى امکان پذیر نیست. گروهى سعى دارند از دیدگاه وراثت درباره انسان ها صحبت کنند، بعضى دیگر از منظر محیط، برخى مى گویند ارزش ها اهمیت دارند و تعدادى هم تفکر و گروهى نیز ادراک و احساس را پراهمیت مى دانند.» آنچه از اهمیت زیادى برخوردار است، کاربرد روانشناسى است در عرصه هاى مختلف زندگى فردى و اجتماعى و در فعالیت هاى آموزشى و پرورشى، شناخت ویژگى هاى شخصیتى و درمان خانواده و...
وى علاوه بر عشقى که به حوزه روانشناسى و خانواده درمانى مى ورزد، به ارتباط و همدردى با انسان ها نیز علاقه مند است. از این رو با این تصور که بهترین جا براى پیدا کردن خود، در برقرارى یک ارتباط صحیح با دیگران است، پا به شاخه گسترده روانشناسى مى گذارد. او در شصت و سومین پاییز عمر خویش، چنان با روحیه اى بهارى وپرطراوت با آدم هاى اطرافش برخورد مى کند که هر انسانى با دریافت انبوهى از انرژى و آرامش مثبتى که از او ساطع مى شود، تولدى دوباره را حس مى کند و این همه، از نتایج سال ها تحقیق و پژوهش در مسائل روانشناسى و علم ارتباطات است. او دوست مى دارد دیگران رادرک کند و متقابلاً از جانب آن ها درک شود. سوسن سیف در عالم مشاوره بیش از هر کس به «ویرجینیا ستیر» گرایش دارد و او را یکى از برترین مشاورهاى جهان مى پندارد و براى اثبات نظریات خویش در خصوص ارتباط و همدلى با دیگران به گفته اى از او استناد مى کند: «ستیر جمله قشنگى دارد با این مضمون؛ مرا باور این است بهترین هدیه اى که مى توانم بخواهم و آرزو کنم همانا دیده شدن، شنیده شدن، فهمیده شدن و حس شدن از سوى دیگران است و والاترین هدیه اى که من مى توانم به دیگران بدهم دیدن، شنیدن و درک و پذیرش روح آنهاست. آنچه ستیر مى گوید خواسته هاى من نیز هست. به اعتقاد من زندگى را باید مجموعه ارتباطات در ابعاد زیستى، روانى و اجتماعى دانست. بنابر رویکرد ارتباطى ستیر، افرادى که در نحوه برقرارى ارتباط داراى الگوى سالمى هستند، بانشاط، سرزنده و بامحبتند و قدرت ریسک کردن دارند، با حقوق خود و دیگران آشنایند، حضور قلب و چهره هاى آرام دارند و صحبت هاى آن ها با آهنگى پرمایه و گرم همراه است، مهربانند و گشاده رو و اگر ساکتند، حتى سکوتشان، آرامبخش است. در عوض افرادى که نمى توانند به خوبى از عهده برقرارى ارتباط برآیند، بداخلاقند و چشم هایشان تنگ است، گوش هایشان نمى شنود، صداهاى خشنى دارند و شوخى هایشان زننده است!»
او تاکنون چندین مرتبه به عنوان پژوهشگر نمونه در دانشگاه الزهرا(س) انتخاب شده و مورد تقدیر قرار گرفته است. در سال هاى ۸۳-۸۲ استاد نمونه کشور بوده و براى اغلب سخنرانى هایش موفق به دریافت جوایز و تقدیرنامه هایى شده است. کتابهایى که تا امروز تألیف و ترجمه کرده به بیست جلد مى رسد که از آن ها مى توانیم کتاب هاى «افزایش خود پنداره دانش آموزان در مدارس»، «رشد کودکان تهرانى از یک تا ۵سالگى»، «یاور ماهر» [ترجمه]، «ارزیابى ناتوانى یادگیرى»، «تئورى هاى معاصر خانواده»، «جابه جا کردن کودک خردسال فلج مغزى در خانه» [تألیف و ترجمه]، «اصلاح و رفتار کودکان استثنایى» و «خانواده درمانى» را نام ببریم. دکتر سوسن سیف سمت هاى اجرایى گوناگونى را نیز داشته است که از آن جمله اند: عضویت در انجمن روانشناسى، عضویت در انجمن مشاوره ایران و عضو انجمن روانشناسان آمریکا (APA)، عضو هیأت ممیزه و هیأت امناى دانشگاه الزهرا(س)، عضو هیأت مدیره سازمان نظام روانشناسى و مشاوره و همچنین عضو کمیسیون تخصصى مشاوره خانواده در نظام.
با وجود آن که سابقه تدریس در دیگر دانشگاه ها را نیز دارد ولى به زعم خویش، تمام زندگى و وجودش در دانشگاه الزهرا(س)، خلاصه مى شود و بیشترین حجم فعالیت هایش را در این مرکز آموزشى متمرکز کرده است. او تمایلاتى نیز به علوم دیگر دارد. به زیباشناسى، هنر و از همه مهمتر به فلسفه علاقه مند است و در این رابطه به یکى از اساتیدش که تا حد زیادى تحت تأثیر او قرار گرفته بوداشاره مى کند: «در دوره لیسانس، ما استادى داشتیم به نام خانم دکتر «مهتاب مستعان» - که حالا بازنشسته شده اند- ایشان به قدرى شیرین، فلسفه را درس مى دادند که گاهى اوقات من وسوسه مى شدم رشته ام را عوض کنم و بروم فلسفه بخوانم. در مراحل دیگر پیشرفت هاى علمى ام، اساتید خوبى مثل آقاى دکتر کیانوش هاشمیان داشتم یا آقاى دکتر عباس طباطبایى یزدى که استاد آمار من بودند. جالب اینجاست که این افراد هم اکنون از بهترین همکاران من محسوب مى شوند.»
ارائه و تدوین چندین طرح ملى نیز در کارنامه علمى پربار او به چشم مى آیند.
«طرح جامع تشکیل کارنامه فراگیرى خاص براى کودکان عقب مانده ذهنى» [۱۳۸۰]، «آزمون دوره آمادگى قبل از دبستان»، «استانداردسازى و هنجاریابى مقیاس سنجش خانواده» [تیرماه ۱۳۸۰]، «پودمان مدیریت زن»، و «بررسى علل و عوامل مدرسه گریزى دانش آموزان دختر دبیرستان هاى تهران» [سال تحصیلى ۸۲-۸۱] برخى از آنهاست. مقالاتى که سوسن سیف درکنفرانس ها و سمینارهاى داخلى و خارجى نیز مطرح کرده است، موضوعاتى همچون «فرضیه زبان و تفکر ویگوتسکى»، «مقایسه مشکلات دختران نوجوان ایرانى با مشکلات دختران نوجوان ایرانى مقیم آمریکا»، «فقدان پدر و تأثیر آن در روند رشد کودکان»، «جوان و عزت نفس»، «پیاژه و اسکینر»، «بهداشت روانى و عوامل مؤثر در انتخاب رشته تحصیلى دانشجویان دانشگاه الزهرا(س)» و مواردى از این دست را شامل مى شوند که شرح فهرست آنها در این حجم کوتاه نمى گنجد. این مقالات گاه در مجله هاى علوم انسانى وزارت آموزش عالى، فصلنامه وزارت آموزش و پرورش و مجله علوم انسانى دانشگاه الزهرا(س)، به چاپ رسیده اند یا مى رسند. برخى از آن ها نیز در همایش ها و کنگره هاى علمى ارائه شده اند. علاوه بر آن چه از فعالیت هاى پژوهشى - تحقیقى سوسن سیف آورده شد، او در مجلات مرتبط با حوزه کارى اش نیز از اعضاى هیأت تحریریه است. مجلات «خانواده پژوهى دانشگاه شهید بهشتى»، «فصلنامه روانشناسى و علوم تربیتى دانشگاه علامه طباطبایى» و «روانشناسى و علوم تربیتى دانشگاه تهران» سه مورد از آن هاست. همچنین سردبیرى فصلنامه هاى «مطالعات روانشناختى» و «اندیشه هاى نوین تربیتى» از دیگر مسؤولیت هاى اوست. دکتر سوسن سیف با همه این فعالیت هاست که امروزه از جمله نام آشنایان عرصه علم روانشناسى است و نمى توان به سادگى و بى تفاوت از کنار او گذشت. او سعى کرده زندگى اش را وقف ارائه بهترین و ارزشمندترین خدمت هاى بشردوستانه کند، تا چه قبول افتد و چه در نظر آید.»