محمد خاکینهاد
در 10 سال گذشته، کشورهای جدیدی به باشگاه صاحبان جنگافزارهای هستهای افزوده شدهاند. برخی از این کشورها از فرصت طلایی جنگ سرد برای هستهای شدن بهره جستند و هنگامی که جهان سرگرم رقابت پردامنه دو قطب شرق و غرب بود خود را به قله هستهای رساندند، و برخی دیگر نیز که در دوران جنگ سرد نتوانستند این راه سخت را بپیمایند با دور زدن موانع و حصارهای سیاسی برای کسب قدرت هستهای خیز برداشتند. در این گروه میتوان نام بسیاری از متحدان دارندگان سلاح هستهای را سراغ گرفت. درصدر این فهرست اسرائیل قرار دارد. این طیف پیمان عدم گسترش جنگافزارهای هستهای (NPT) که در سال 1970 به تصویب رسیده بود را امضا نکرده و هرگونه درخواستی را برای نظارت آژانس انرژی اتمی کنار نهاده و تعدادی از این کشورها هم قانون ممنوعیت آزمایش سلاحهای هستهای (CTBT) را نادیده گرفتهاند. به این ترتیب، فهرست دارندگان سلاح هستهای را اکنون کشورهایی پر کردهاند که هر کدام به نحوی زیر چتر حمایت سیاسی یک یا چند عضو باشگاه پنجگانه شورای امنیت هستند.
مرور فهرست کشورهایی که در جرگه کلوپ هستهای درآمدهاند یا در آستانه ورود به آن هستند، حقایق بسیاری را روشن میکند. از رهگذر تحلیل این فهرست میتوان برای مهمترین پرسش یعنی تبعیض عصر حاضر در توزیع فناوری هستهای پاسخ دقیق یافت.
در این نگاه اجمالی، موقعیت کشورهای جهان را از نظر جنگافزارهای اتمی میتوان در 3 دسته زیر تقسیمبندی کرد:
1 ـ کشورهایی که اعلام کردهاند قصد توسعه جنگافزارهای هستهای را نداشته، از گسترش آن جلوگیری میکنند:
البته این گروه مدعیان زیادی دارد تا حدی که حتی برخی از دارندگان بالقوه و بالفعل امکانات هستهای نیز مدعی هستند که هیچ میل و رغبتی به سرمایهگذاری در این زمینه ندارند. یک مثال روشن این ماجرا برنامههای نظامی ژاپن است که همه منابع آگاه از خیز این کشور به سوی نظامی شدن خبر میدهند اما خود توکیو مدعی نخست مبارزه با پروژه هستهای کشورها است.
مثال دیگر آن، برنامههای دومین شریک استراتژیک آمریکا یعنی کره جنوبی است. به باور کارشناسان سئول با وجود آن که اعلام کرده قصد توسعه جنگافزارهای اتمی را ندارد در سالهای اخیر فعالیت گستردهای برای دستیابی تسلیحات اتمی را آغاز کرده است. اما تاکنون کره جنوبی به یمن حمایتهای آمریکا هیچ فشاری را از سوی سازمان ملل و آژانس انرژی اتمی متحمل نشده است.
به هر حال، محافل غرب در فهرست ادعایی خود این کشورها را به عنوان کشورهایی که با وجود داشتن فناوری، تجهیزات و منابع کافی به تولید جنگافزارهای هستهای تمایلی نشان نمیدهند، ذکر میکند: استرالیا، اتریش، کانادا، جمهوری چک، دانمارک، فنلاند، آلمان، مجارستان، ایرلند، ایتالیا، ژاپن، هلند، نروژ، لهستان، اسلواکی، کره جنوبی، اسپانیا و سوئد.
2 ـ کشورهایی که پروژههای هستهای خود را متوقف کردند:
در این گروه، شماری از کشورهای موسوم به جهان سوم جای میگیرند که بنا به شرایط سیاسی جهان یا تهدیدهای قدرتهای غربی مراکز و یا زرادخانههای هستهای خود را به تعطیلی کشاندند. در این فهرست میتوان کشورهای الجزایر، آرژانتین، بلاروس (روسیه سفید)، برزیل، قزاقستان، عراق، لیبی، رومانی، آفریقای جنوبی و اوکراین را جای داد.
آفریقای جنوبی نخستین کشوری است که سلاحهای هستهای خود را نابود کرد. این کشور در سال 1993 همه جنگافزارهای خود را از میان برداشت.
در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای بلاروس، قزاقستان و اوکراین نیز با امضای معاهدهای بینالمللی در سال 1995 تمامی جنگافزارهای هستهای موجود در خاک خود را به فدراسیون روسیه باز پس دادند.
به فاصله کوتاهی، پس از این، کشورهای الجزایر، آرژانتین و برزیل از برنامههای هستهای خود دست برداشتند، برنامه توسعه سلاحهای هستهای رومانی هم با سرنگونی رژیم چائوشسکو به پایان خود رسید.
در مورد عراق، چنانکه ناظران بینالمللی گفتهاند، برنامههای هستهای این کشور که در سال 1970 شروع شده بود، در سال 1981 به واسطه حمله هوایی اسرائیل و همچنین عملیات جنگ خلیجفارس به شدت دچار آسیب شد. در این گروه هیچ کشوری به اندازه لیبی، آسان و ارزان منابع هستهای خود را از کف نداد این کشور عربی آفریقایی پای یک معاهده با آمریکا و انگلیس نشست که هیچ سود عملی برای آن نداشت. البته پیش از آن نیز قذافی دستی به سوی چین دراز کرده بود تا با خرید بمب از چین صاحب سلاح هستهای شود، اما امضای پیمان پاکسازی آفریقا از جنگافزارهای هستهای از سوی لیبی در سال 1999 دست قذافی را برای همیشه بست.
3 ـ باشگاه دارندگان سلاحهای اتمی:
انگلستان:
شمار جنگافزارهای هستهای: 200
بودجه دفاعی: 62 میلیارد دلار
در خلال جنگ جهانی دوم، انگلستان برای تولید اولین جنگافزار هستهای خود، دست همکاری به سوی ایالات متحده آمریکا دراز کرد و با همکاری آمریکا نخستین بمب اتمی خود را تولید کرد. پس از آن، انگلستان به تنهایی دست به تولید جنگافزارهای اتمی زد. در خلال سالهای 1952 تا 1991 این کشور 45 بمب اتمی را مورد آزمایش قرار داد.
اشاره به این نکته ضروری است که در سند دفاع استراتژیک انگلستان با تأکید بر لزوم آسیبناپذیر کردن امنیت ملی بریتانیا، و بازدارندگی دشمنان این کشور از احتمال وارد کردن ضربه نظامی به انگلستان، ادامه تولید تسلیحات اتمی برای انگلستان اکیداً توصیه شده است.
فرانسه:
تعداد جنگافزارهای هستهای 300
بودجه دفاعی: 50 میلیارد دلار
فرانسه اواخر سال 1950 نخستین جنگافزار هستهایاش را تولید و آن را در سال 1960 آزمایش کرد. فرانسه در پی پایان یافتن جنگ سرد و کاهش نیروی بازدارندگی هستهای، خبر از نابودی برخی از سیستمهای موشکی خود داد. این کشور در میان سالهای 1960 تا 1996، 200 آزمایش هستهای انجام داد.
فدراسیون روسیه:
شمار تسلیحات هستهای: 8600
بودجه دفاعی: 32 میلیارد دلار
روسیه اولین بمب هستهایاش را در سال 1949 تولید و آزمایش کرد. روسیه در دوران جنگ سرد پیرو رقابتی که با ایالت متحده آمریکا داشت، سیستمهای نظامی خود را توسعه داد.
توسعه جنگافزارهای هستهای شوروی به سبب سرمایهگذاریهای فوقالعاده این کشور در زمینه تکنولوژیک در سالهای 1950 و 1960 همچنان برقرار بود. در سال 1953 اتحاد جماهیر شوروی نخستین بمب هیدروژنی خود را منفجر کرد. روسیه در سالهای اخیر نیز موشکهای بالستیک و موشکهای هدایتشونده خود را گسترش داده است. در سال 1986، حجم مهمات زرادخانههای اتحاد جماهیر شوروی به بالاترین سطح خود رسید. در سال 1989، نیز جمهوریهای پیشین شوروی ساز و برگهای جنگی موجود در انبارهای خود را به مسکو عودت دادند.
رژیم اشغالگر قدس:
تعداد جنگافزارهای هستهای: تخمیناً 100 تا 200
بودجه دفاعی: 66 میلیارد دلار
کارشناسان بر این باورند که اسرائیل دارای 100 تا 200 موشک هستهای است. افزون بر آن، برآورد میشود که اسرائیل در سایه کمکهای وسیع آمریکا به این امکان دست پیدا کرده است کلاهکهای هستهایاش را به وسیله هواپیماهای جنگی ارتش خود و یا با یکی از سه زیردریاییاش شلیک کند.
احتمال آن میرود که رژیم اشغالگر قدس برنامههای هستهایاش را در سال 1950 یعنی اندکی پس از تسخیر سرزمین فلسطین آغاز کرده باشد. گفته میشود در سال 1967 رژیم صهیونیستی به تولید نخستین جنگافزار اتمی خود دست زده است.
در سال 1986، در نتیجه افشاگریهای مردخای وانونو دانشمند هستهای اسرائیل مشخص شد که برنامههای هستهای اسرائیل بسیار فراتر از آن است که گمان آن میرفت. نگرانیهای کشورهای اسلامی واکنشهای احتمالی دول عربی از عواملی به شمار میرود که مخالفت افکار عمومی جهان با برنامههای هستهای اسرائیل را موجب شده است. اما به دلیل حمایتهای بیدریغ آمریکا، رژیم اشغالگر قدس هیچ فشاری را از سوی سازمان ملل و آژانس انرژی اتمی متحمل نمیشود. رژیم اشغالگر قدس هنوز قرارداد NPT را امضا نکرده و مانع از حضور ناظران انرژی اتمی در مراکز هستهای خود شده است.
ایالات متحده آمریکا:
شمار سلاحهای هستهای= 10640
بودجه دفاعی= 532 میلیارد دلار
ایالات متحده آمریکا از لحاظ کمی نخستین قدرت اتمی جهان است. آمریکا با به کارگیری بمب اتمی در هیروشیما و ناکازاکی عنوان تنها کشور به کار برنده بمب هستهای در جنگ را از آن خود ساخت.
در دوران جنگ سرد، آمریکا در راستای رقابت با روسیه با شتاب فراوانی به افزایش توان هستهای خود پرداخت. در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و از میان رفتن خطر شوروی، با وجود برقراری روابط نسبتاً خوب میان آمریکا و روسیه، ایالات متحده رقابت تسلیحاتی را کنار نگذاشته، به طوری که در حال حاضر دارای بیش از 10 هزار حنگافزار اتمی است. در فاصله سالهای 1945 تا 1992، ایالات متحده آمریکا 1030 آزمایش هستهای به انجام رساند. در این اواخر نیز آمریکا تولید نسل جدیدی از جنگافزارهای هستهای برای اهداف تاکتیکی خود را در دست اجرا دارد.
چین:
تعداد جنگافزارهای هستهای: تخمیناً 400
بودجه دفاعی: 44 میلیارد دلار
تولید جنگافزارهای هستههستهای از سوی چین در سال 1950 با کمک شوروی صورت پذیرفت.
کمکهای شوروی به چین در سال 1960 خاتمه یافت، اما حکومت چین به طور غلبه بر نگرانیهای امنیت ملی خود و نیز برای حفظ وجهه چین در معادلات جهانی، برنامه هستهایاش را به پیش برد.
چین تاکنون 46 آزمایش هستهای انجام داده است که نخستین آزمایش در سال 1964 انجام شد. این کشور دارای 400 سلاح هستهای است. تعداد 20 فروند از این 400 جنگافزار چین، موشکهای دوربرد قارهپیما است که توانایی اصابت به اهدافی با فاصله 13 هزار کیلومتر را دارا است. علاوه بر آن، چین دارای 60 موشک میانبرد و 150 هواپیمای بمبافکن است.
هندوستان:
تعداد جنگافزارهای هستهای: 45 تا 95
سیستم موشکی و هوایی هندوستان توانایی حمل کلاهکهای هستهای برای اصابت به اهدافی با فاصله 2500 کیلومتر را دارا است. شنیدهها حاکی از آن است که هندوستان تلاش میکند تا برد موشکهایش را افزایش دهد. در سال 1974، هندوستان ملزومات خاص تولید سلاح اتمی را آزمایش کرد. در این آزمایش که با رآکتور هستهای ساخته شده با کمک کانادا انجام شد، از پلوتونیوم دستساز استفاده گردید.
دهلینو در سال 1998، 3 آزمایش دیگر نیز انجام داد. این کشور در برنامههای هستهای غیرنظامی خود از روسیه کمک میگیرد. این کشور هنوز قرارداد NPT را امضا نکرده است.
پاکستان:
شمار کلاهکهای هستهای: 30 تا 55 (تخمینی)
بودجه دفاعی 7/3 میلیارد دلار پاکستان اعلام کرده است که از سال 1998 تاکنون 5 آزمایش هستهای انجام داده است. این کشور توانایی شلیک هوایی و به کاریگیری جنگافزارهای اتمی به وسیله موشک را داراست.
بعضی از کارشناسان براین باورند که پاکستان توانایی نصب کلاهکهای هستهای بر روی موشک را دارد. همچنین پاکستان میگوید کلاهکهای اتمیاش را در جایی خارج از قطعه مادر انبار کرده است.
در سالهای اخیر، پاکستان به منظور بهرهبرداریهای نظامی و غیرنظامی تلاش کرد تا فناوری هستهای تازهای را به دست آورد. چالشها و مشکلات موجود میان پاکستان و هند نگرانی جامعه جهانی را از برنامههای اتمی این کشور سبب شده است.
همچنین ادعاهای دانشمند کهنهکار هستهای پاکستان، عبدالقدیرخان، در مورد همکاریهای تکنولوژیک هستهای پاکستان با لیبی و کره شمالی حساسیت زیادی را در غرب به وجود آورد. پاکستان نیز هنوز پیمان NPT را امضا نکرده است. با نگاهی به این مطالب که بیشک دیباچه سلاحهای اتمی جهان است، هر انسانی با جهانی پر از تناقض و تبعیض در عرصه فناوری هستهای روبهرو میشود. انحصار ویژگی بارز این عرصه است. بالاترین سطح جنگافزارهای هستهای در دست کسانی است که بیشترین مخالفت را با دستیابی کشورها و ملتها به انرژی مسالمتآمیز میکنند. در این جهان ناامن، تسلیحات اتمی و خطرناک دورتادور کره ارض را فرا گرفته است و میتوان گفت هیچ ملتی از خطرات آن در امان نیست.