برگزیدن نام اتحاد ملی و انسجام اسلامی برای سال 1386 توسط مقام معظم رهبری، فرصتی فرآهم آورده است تا الزامهای تحقق این دو هدف مورد بررسی مطبوعات، احزاب، فعالان سیاسی و نهادهای حکومتی قرار گیرد.
اتحاد ملی و وحدت ملی عنوانهایی هستند که نوعا اشاره به حرکت یکپارچه ملت به سوی هدف واحد و مورد توافق همگانی دارند. اما از آنجا که جهتگیری افراد، احزاب، اقوام و دیگر شعوب اجتماعی همیشه و در همه وجوه یکسان نیست، دستیابی به اتحاد در گرو شناسایی عوامل افتراق و تقویت عناصر اتفاق است. در کشوری مانند ایران که به علت بالندگی فکری، تنوع فرهنگی و تکثر منافع به راحتی نمیتوان هدف واحدی تعریف کرد، آنچه تاکنون به عنوان عناصر وحدتساز مطرح شده مذهب مشترک و پیشینه تاریخی واحد یعنی ایرانی بودن بوده است. به همین علت گفته شده است دین اسلام و ناسیونالیسم ایرانی قویترین عناصر اتحاد ملی هستند. اما همین دو عنصر مستحکم در خود تنوعی دارند که از آن گریزی نیست. ناسیونالیسم ایرانی لاجرم بر شانه تنوع قومی استوار است و میبایست برای تقویت ایران یکپارچه، به ملاحظات و حقوق اجزای آن، آنگونه که در قانون اساسی بر آن تأکید شده است توجه کرد. ترک و کرد و بلوچ و عرب و ترکمن ایرانی همانقدر حامل حقوق تکالیف ناسیونالیسم ایرانی است که شیرازیها، اصفهانیها، خراسانیها، کرمانیها و... لذا فارغ از شمار جمعیتی شاخههای ناسیونالیسم ایرانی میبایست احساس تعلق و همبستگی همه ساکنان ایران زمین را به مرکز و حاشیهها افزایش داد. دین ایرانیان نیز مانند همین تکثر قومی و فرهنگی متشکل از شعوب اسلامی و در مقیاس کوچکتر ادیان شناخته شده زرتشتی، یهودی و مسیحی است. در پارهای مناطق ایران مانند کردستان، خوزستان، سیستان و بلوچستان و ترکمن صحرا تنوعهای قومی و دینی بر هم منطبق شدهاند و بر حساسیت موضوع افزوده شده است. پیگیری هدف اتحاد ملی در این مناطق در گرو توجه خاص به انگارهها، باورها و منافع مردمان این مناطق و نگاه آنها به مرکز است.
مبحث انسجام اسلامی نیز تا حدودی به همین موضوع اخیر و در مقیاس وسیعتر به رابطه مسلمانان ایران با مسلمانان دیگر کشورها به ویژه همسایگان مربوط میشود. تجربه تاریخی نشان داده است که ملتهای مسلمان بدون تحریک دولتها، با هم مشکل چندانی ندارند و از تعارض غالیان با یکدیگر که بگذریم، پیروان فرق اسلامی همواره یکدیگر را تحمل کردهاند. سیاست خارجی پویا توسط ایران و پاسخ مساعد دیگر کشورهای اسلامی به آن و پرهیز طرفین از غالب کردن انگارههای خود از طریق تضعیف و تخفیف دیگران، حتماً به انسجام اسلامی بین کشورهای مسلمان منطقه و جهان کمک خواهد کرد. امید که سال پیشرو در زمینه تقویت همبستگی ملی ایرانیان و اتحاد مسلمانان جهان، قرین کامیابی باشد. آمین!