کشته شدن «جان گارانگ»، رهبر شورشیان جنوب سودان و رئیس حزب نجات خلق که اخیرا تا مقام معاون ارشدی «عمرالبشیر» رئیس جمهوری ارتقا پیدا کرد، بار دیگر سودان، این کشور آفریقایی را در کانون توجه محافل خبری جهان قرار گرفت.
اولین موضوعی که اکنون در ذهن تحلیل گران و ناظران مسائل سودان مطرح است این که آیا مرگ جان گارانگ تمامی تلاش های انجام شده را به باد خواهد داد در این رابطه، «عمرالبشیر» رئیس جمهوری سودان ابراز اطمینان کرد که روند صلح ادامه خواهد داشت و از تشکیلات «حزب نجات خلق سودان» خواست که جانشین جان گارانگ را هرچه سریعتر تعیین و به دولت معرفی کنند. در این راستا رهبر این حزب نیز اعلام کرد به تلاش های صورت گرفته پایبند است.
«جان گارانگ» که بود
جان گارانگ در سال 1322 و به گفته برخی منابع در 1324 در شهر «گونگلی» نزدیک «بور» در جنوب سودان به دنیا آمد. وی در سال 1349 به جنبش «انیا نیا» سودان پیوست. وی پس از عقد موافقت نامه های صلح آدیس آبابا در سال 1351 وارد ارتش سودان شد.
گارانگ در سال 1360 موفق شد از دانشگاه آیووا در آمریکا مدرک دکترای اقتصاد کسب کند و پس از بازگشت به خارطوم در دانشکده نظامی و دانشگاه این شهر به کار مشغول شد. در سال 1362 یک شورش در یکی از پادگانهای شهر زادگاه وی آغاز شد و گارانگ به دستور «جعفر نمیری» رئیس جمهور وقت سودان برای سرکوب این شورش به این منطقه منتقل شد اما خود به شورشیان پیوست.
وی سه سال پس از تشکیل جنبش آزادیبخش خلق سودان 10 هزار مبارز را گرد آورد و سازمان وی در جنوب سودان به یکی از مهمترین سازمانهای مخالف دولت تبدیل شد. اما پس از چندی جنبش آزادیبخش خلق سودان با تقسیمات نژادی روبرو شد و در آغاز سالهای 1370 تفرقه زیادی بین اعضای این جنبش به وجود آمد. این جنبش در دی سال 1381 توانست با گردهم آوردن مجدد اعضا، حیات سیاسی آن را نجات دهد.
سرهنگ گارانگ از مخالفان حاکمیت احکام اسلامی در سودان بود و می خواست یک دولت لائیک دموکراتیک و چند نژادی در سودان تشکیل دهد. وی در دی ماه 1383 موافقت نامه صلح نهایی بین شورشیان جنوب و دولت مرکزی خارطوم را به ریاست جمهوری عمرالبشیر امضا کرد و به 21 سال جنگ داخلی در این کشور پایان داد. گارانگ در نوزدهم تیرماه گذشته به عنوان معاون اول رئیس جمهور سودان سوگند یاد کرد.
گارانگ شصت و دو ساله از سال 1375 به فرماندهی نظامی نیروهای «اتحاد ملی دموکراتیک» متشکل از شورشیان جنوب و شمال سودان انتخاب شد.
ریشههای جنگ در جنوب
بحران و درگیری دولت خارطوم با شورش مسیحیان در جنوب سودان از 22 سال پیش آغاز شد. روز 26 خرداد 1362 سرهنگ «جان گارانگ» مسیحی در جنوب سودان با اعلام تاسیس ارتش آزادیبخش خلق سودان، تمرد و شورش نظامی خود را علیه حکومت مرکزی این کشور آغاز کرد.
شورش جان گارانگ ابتدا به ادعای خود وی در اعتراض به تبعیضاتی بود که در دوران حکومت جعفر نمیری درنواحی جنوب این کشور اعمال می شد. ولی این شورش از سال 1364 که حکومت نمیری سرنگون شد، تحت نفوذ و هدایت آمریکا قرار گرفت.
سابقه شورشهای جدائی طلبانه در جنوب سودان به سال 1355 که سال استقلال این کشور است بازمی گردد. در آن زمان جنبش تجزیه طلب موسوم به «آنیانیا» به دلیل فقر گسترده ای که در جنوب کشور در مقایسه با شمالی ها وجود داشت، خواهان جدائی از پیکره سودان شد. این جنبش به مدت 16 سال مبارزه گسترده ای را علیه حکومت سودان با هدف کسب استقلال به انجام رساند.
جنوبی ها از دهه 1330 همواره مدعی بوده اند که از پیشرفت و تمدن و آبادانی دورنگاه داشته شده اند بخش شمالی سودان همواره از نظر تمدن و پیشرفت به کشورهای عربی خاورمیانه شباهت داشته و بخش جنوبی محروم بوده است. جنوبی ها که بسیاریشان مسیحی بوده و هستند همواره این اعتقاد را داشته اند که این تبعیض، طبیعی نبوده است. البته این تبعیضات ریشه کهن تری نیز در قرن نوزدهم دارد. زمانی که «محمدعلی پاشا» خدیو مصر، قسمتهای شمالی سودان را تصرف کرد و به آبادانی و عمران آن خطه همت گماشت. سپس استعمار انگلیس بر این منطقه مسلط شد و صنعت و تجارت نیز در همین ناحیه رونق گرفت. در آن زمان به تدریج تشکیلات اداری سامان یافت و اقشار اجتماعی نوین نظیر پیشه وران ظهور کردند.
درحالی که از اینگونه تحولات هرگز در جنوب سودان خبری نبود.
پیشرفت شمالی ها نسل به نسل در رشد و بلوغ فکری و سیاسی آنان نیز اثر می گذاشت از همین روی جنوبی ها به دلیل بازماندن از قافله رونق و تمدن، به ناچار به فکر ایجاد تشکلهای قومی با هدف مقابله با شمالیها برآمدند. این اعتراض ها در سالهای پس از استقلال سودان به صورت تظاهرات، درگیری، نیروهای دولتی، اعتصاب و اغتشاش جلوه گر شد ولی نتیجه آن فقط مسلط کردن ارتش در نواحی جنوب با هدف سرکوب ناآرامیها بود.
ژنرال جعفر نمیری که در 1348 با کودتا قدرت را در سودان به دست گرفت و سالهای اول حکومت خود برای تثبیت موقعیت خویش گامهای بلندی به نفع مردم سودان برداشت. او تمام احزاب و سازمانهای سیاسی نظامی جنوب را به شرکت در حکومت دعوت کرد و وزارتخانه ای مربوط به ایالات جنوبی تشکیل داد.
از این رو در دهه هفتاد میلادی مناطق جنوبی سودان اوضاع تقریبا آرامی داشت ولی بتدریج، «نمیری» در رفتار خود در مورد ایالات جنوبی تجدیدنظر کرد و در ماه اردیبهشت 1362 فرمانداران جداگانه ای را برای این ایالات منصوب نمود. این اقدام، موجب اوجگیری شورش ها و اغتشاش در نواحی جنوب سودان گردید که یک سرهنگ سیاه چهره و قوی هیکل این شورش ها را رهبری می کرد و آن کسی نبود به جز سرهنگ جان گارانگ.
جان گارانگ در نخستین گام اعلام کرد از استقلال ناحیه جنوبی حمایت نمی کند. بدین ترتیب و با نفی شعار تجزیه طلبی وی توانست اکثر نظامیان سودانی که ملیتهای جنوبی داشتند را از بدنه ارتش سودان جدا کرده به سمت خود جذب کند. او با 15 هزار نیروی انتظامی خود در سال 1363 ضربات سختی بر پیکره رژیم نمیری وارد آورد. این مبارزه سبب شد حکومتهای بعدی سودان ازجمله حکومت ژنرال سوارالذهب، صادق المهدی و عمرالبشیر، روش ملایم تری در برابر شورشیان اعمال نمایند.
با این همه پس از سقوط حکومت جعفر نمیری که مهره آمریکا در سودان بود. جنبش جان گارانگ به تدریج مورد حمایت آمریکا قرار گرفت.
این حمایت نیز به معنی تایید سیاست جان گارانگ از سوی آمریکا نبود بلکه هدف از آن هدف از آن افزایش فشار بر دولتهای پس از نمیری درسودان بود که عموما در برابر آمریکا موضع داشته اند.
توافقنامه نایروبی
در روز بیستم دی ماه گذشته توافقنامه صلح فراگیر در نایروبی به امضا رسید که به 21 سال جنگ داخلی در جنوب پایان داد و متضمن مواردی چون توزیع قدرت و ثروت می باشد. براساس این توافقنامه، حزب کنگره ملی و شورشیان سابق به ترتیب 52 درصد و 28 درصد از مناصب دولتی و کرسی های پارلمان را در اختیار دارند. این در حالی است که 14 درصد از کرسی های مربوط به احزاب شمال و 6 درصد متعلق به گروههای جنوبی است.
در جریان یک مراسم که «کوفی عنان» دبیرکل سازمان ملل متحد، «عمرو موسی» دبیرکل اتحادیه عرب و 12 رئیس جمهور و نخست وزیر ازجمله روسای جمهور آفریقای جنوبی، کنیا، جیبوتی، اوگاندا و نخست وزیران اتیوپی و مصر شرکت داشتند متن قانون اساسی دوره انتقالی سودان به امضای عمر حسن البشیر رئیس جمهور این کشور رسید.
در این مراسم البشیر به عنوان رئیس جمهور دوره انتقالی سودان و «جان گارانگ» به عنوان معاون اول رئیس جمهور و «علی عثمان طه» به عنوان معاون دوم رئیس جمهور این کشور سوگند یاد کردند. بر این اساس دوره انتقالی در سودان 6 سال به طول می انجامد و پس از سپری شدن این دوره مردم سودان در باره اینده کشور خود تصمیم خواهند گرفت.
پس از سپری شدن این دوره موقت 6 ساله همه پرسی در زمینه استقلال منطقه برگزار می شود. ساکنان جنوب سودان را عمدتا مسیحیان و پیروان ادیان غیرالهی موسوم به انیمیست ها تشکیل میدهند.
این قانون اساسی همچنین به برقراری گاه و بیگاه حالت فوق العاده که از زمان به قدرت رسیدن بشیر در جریان کودتای سال 1368 و اعلام ممنوعیت فعالیت تمامی احزاب سیاسی صورت گرفته است، خاتمه می دهد. همچنین مقرر شد دولت جدید ائتلافی مرکب از نمایندگان شمال و جنوب ماه آینده تشکیل شود.
طبق قانون جدید ثروت جدید نفتی سودان بین شمال و جنوب تقسیم شده و قوانین شریعت اسلامی در جنوب این کشور اعمال نخواهد شد.
تاکنون هیچ مسیحی و یا جنوبی چنین موقعیت ارشدی در دولت اسلامی سودان نداشته است و حتی تا همین اواخر همراه داشتن پرچم متعلق شورشیان در خارطوم باعث دستگیری افراد می شد.
از رهبری شورشیان تا معاونت رئیسجمهور
جان گارانگ در راستای اجرای توافقنامه دی ماه در نایروبی، روز هفدهم تیرماه گذشته وارد خارطوم شد و با انتخاب شدن بعنوان معاون رئیس جمهوری، به جنگ داخلی پایان داد. گارانگ علاوه بر معاونت رئیس جمهوری، رهبری دولت خودمختار در جنوب سودان را برای شش سال به عهده گرفت. با اینحال عمر این منصب برای گارانگ بیشتر از سه هفته دوام نیاورد و وی هنگامی برای شرکت در اجلاس به اوگاندا عزیمت کرده بود در راه بازگشت به همراه 6 نفر از مقامات دولت و 7 خدمه در سقوط هلی کوپتر کشته شد.
چشمانداز آینده
هم عمرالبشیر رئیس جمهور سودان و هم مقامات شورشیان جنوب سودان یا «حزب نجات خلق سودان» پس از حادثه مرگ جان گارانگ بر عزم خود بر ادامه روند صلح تاکید کرده اند. با اینحال برخی تحلیل گران معتقدند که مرگ گارانگ نمی تواند بر این روند بی تاثیر باشد. این تحلیل گران این احتمال را دور نمی دانند که با مرگ گارانگ دوره جدیدی از بی ثباتی آغاز شود. وقوع ناآرامی های گسترده در روزهای اخیر در جنوب سودان و حتی در خارطوم که منجر به کشته شدن بیش از 60 نفر گردیده است علائم نگران کننده ای برای دولت مرکزی محسوب میشود.
در این میان برخی از مخالفان دولت خواستار تحقیق بین المللی درباره نحوه و علت مرگ گارانگ شده اند. نگرانی از احتمال ازهم پاشیدن توافقات را حتی برخی کشورهای خارجی نیز گوشزد کرده اند. باتوجه به تجربه های گذشته همچون رفتار حذفی دولت خارطوم با سیاستمداران منتقد، ازجمله صادق المهدی و حسن الترابی، و احتمال تکرار آن درباره جان گارانگ بر جو بی اعتمادی میافزاید.
با اینحال اظهارات عمرالبشیر مبنی بر اینکه هیچگونه اختلافی با گارانگ نداشته است و همچنین اظهارات معاون و جانشین گارانگ در حزب نجات خلق سودان که مرگ وی را بر اثر سانحه برخورد هلیکوپتر حامل وی با کوه دانسته تا حدودی فضای امیدوارکننده ای به تحولات داده است.