اقتصاد بی نیازاف

محمد میلانی
صفر مراد نیازاف رییس جمهور فقید ترکمنستان همانند حوزه سیاست و اندیشه که کتاب «روح نامه» را در این حوزه ها تدوین کرد، در حوزه اقتصاد نیز نظریات و دیدگاه هایش را تحت عنوان «مقصدنامه» محور اقتصاد ترکمنستان قرار داده بود.
ترکمنستان پس ازاستقلال درسال 1991میلادی میراث دار اقتصادی بر اندیشه های سردمداران اتحاد جماهیر شوروی سابق بود که در آن زمان اقتصاد «تک محصولی» را برای این کشور تجویز کرده بودند. براین اساس، کشت محصول پنبه درترکمنستان به عنوان تنها کالای استراتژیک گسترش یافت و به رقمی بیش از یک میلیون و 500هزار تن در سال رسید. هم اکنون تولید محصول پنبه در این کشور حدود 800هزار تن اعلام شده ولی دولت تلاش می کند که این میزان را به حدود دو میلیون تن در سال افزایش دهد. دولت برای کاستن از وابستگی شدید به تک محصولی در بخش کشاورزی اقدام به توسعه کشت محصولات دیگری نظیر گندم کرده است. بر اساس آمارهای ارایه شده، برداشت روزانه حدود 100 ، هزار تن گندم هنگام برداشت این محصول، طی سال جاری بیش از مجموع برداشت گندم در یکسال زمان شوروی سابق بود.
براساس این آمار، مجموع گندم تولیدی در ترکمنستان در زمان شوروی سابق و سال های اول استقلال این کشور حدود 70 ، هزار تن بود ولی این میزان هم اکنون سالانه به حدود یک میلیون تن می رسد.
به هرحال، دولت ترکمنستان پس از استقلال برای داشتن اقتصاد مطلوب، یک استراتژی، با عنوان «مقصدنامه» تدوین کرد که این استراتژی بر حفظ استقلال و منافع ملی استوار است.
مقام های ترکمنستان، در دوره نیازاف اجرای این سیاست را با توجه به استعدادهای این کشور در زمینه های ذخایر گاز، نفت، معدن و کشاورزی امکان پذیر ارزیابی می کردند.
آن ها همچنین براین باور بودند که هر چند اقتصاد کشورشان پس از کسب استقلال و به دلیل سیاست های غلط اعمال شده درگذشته با بحران های متعددی مواجه شد، ولی دولتمردان این کشور با تدابیر ویژه ضمن غلبه بر این بحران ها، هم اکنون روند رو به رشدی در اقتصاد کشورشان دارند.
این کشور در جنوب آسیای مرکزی با مساحت بیش از 480هزار کیلومتر مربع حدود شش میلیون نفر جمعیت را در خود جای داده است.
ترکمنستان درجنوب غربی آسیای مرکزی واقع است که از شمال و شرق با ازبکستان، از غرب به دریای خزر و از جنوب به جمهوری اسلامی ایران (استان های مازندران و خراسان)، از جنوب شرق به افغانستان و از شمال غرب به قزاقستان منتهی می شود. وجود مرز آبی با بحر خزر اهمیت این کشور را دو چندان کرده است. اقتصاد این کشور پس از یک دهه رکود درسال 1999 مجدداً به رونق گذشته بازگشت، به طوری که رشد واقعی تولید ناخالص این کشور در این سال ،12درصد بود، این بهبود در رشد را عمدتاً ناشی از فروش گاز طبیعی این کشور به ایران و روسیه می دانند. رشدGDPاین کشور در سال 2000، شش درصد بود. سوای از نفت و گاز، تولید و صادرات پنبه نیز بخش مهمی از درآمدهای این کشور را تشکیل می دهد اما نباید فراموش کرد که درحال حاضر صادرات پنبه این کشور تنها به میزاننیمی از صادرات پنبه این کشور در زمان شوروی سابق است. از دیگر اقلام مهم صادراتی این کشور می توان به قالی و برق اشاره کرد.
دولت ترکمنستان-یا در واقع شخص نیازاف-در دوره پس از استقلال با آگاهی از شرایط موجود اقتصادی در جهت قطع رشته های وابستگی به مسکو و دیگر جماهیر و پایه ریزی یک اقتصاد ملی گام برداشت، واقع شدن در مسیر جاده ابریشم (که آسیای دور را به اروپا وصل می کند)، مجاورت با دریای خزر، راه آبی کشورهای منطقه به دریای سیاه و امکان ارتباط با آب های گرم خلیج فارس و اقیانوس هند از طریق ایران، مسوولان این کشور را به بهره گیری و ایجاد زیرساخت های لازم جهت استفاده هر چه بیش تر از این امکانات واداشته است.
میادین بزرگ نفتی کشور nebit-dagوkotur-tepeهستند.
پالایشگاه های مهم این کشور نیز چارجو (با ظرفیت پالایش 493ر120بشکه در روز) و ترکمنباشی (با ظرفیت پالایش 116477بشکه در روز) هستند و میادین اصلی گاز در میادین دولت آبادو donmezو 9 میدان گاز دیگر که تماماً در منطقه آمودریا واقع شده اند، قرار دارند.
ذخایر نفتی اثبات شدهترکمنستان: پنج هزار میلیون بشکه و تولید نفت این کشور 150هزار بشکه در روزاست.
ذخایر گاز طبیعی ترکمنستان که یکی از بزرگ ترین ذخایر گاز جهان است، 86/2 تریلیون متر مکعب و تولید گاز طبیعی آن حدود 3/21 میلیارد متر مکعباست کهخالص صادرات آن 2/3 میلیارد متر مکعب است.
در دوره حکومت نیازاف، پیش نویس قانون تحت عنوان «سرمایه گذاری خارجی در ترکمنستان» اصول سرمایه گذاری خارجی در ترکمنستان را برای جذب سرمایه و استفاده موثر از تکنولوژی خارجی ، دانش فنی و منابع مالی به منظور تشکیل یک اقتصاد باز تعیین کرده. براساس این پیش نویس سرمایه گذاران خارجی می توانند در زمینه سپرده گذاری، سرمایه گذاری در تجهیزات جدید و مدرن، صنایع و دیگر حوزه های اقتصاد، تولیدات فنی و علمی و سایر امور مشروط بر این که بر اساس قانون منعی بر اجرای آن نباشد فعالیت کنند.
در حال حاضر دولت ترکمنستان تمامی همت خود را در جهت گسترش بازارهای صادراتی خود و اصلاح زیرساخت ها به کار گرفته است. اولویت در سرمایه گذاری عمدتاً به طرح های نفت و گاز، منسوجات و گسترش سیستم حمل و نقل کشور داده شده است. تاکنون در حدود 278 قرارداد مشارکت در سرمایه گذاری ( Joint. Venture ) که حدود 170 مورد آن در عشق آباد است به امضا رسیده است. برای انجام برخی از فعالیت ها توسط سرمایه گذاری خارجی از جمله مشارکت در فعالیت های نفت و گاز، امور سینمایی، فعالیت های بانکی و... گرفتن مجوز از مراجع ذی صلاح ضروری است. اگرچه پروژه های زیادی توسط سرمایه گذاران خارجی به اجرا درآمده است.
علاوه بر این روز به روز بر رغبت ترکمنستان در جهت جلب سرمایه های بیش تر افزوده می شود به طوری که برخی از مهم ترین پروژه های موجود جهت سرمایه گذاری خارجی و هزینه برآوردی اجرای هر طرح به شرح زیر گزارش شده است:
1-ساخت خط لوله نفت و گاز انتقال گاز ترکمنستان به ترکیه و احتمالاً به اروپا، چین و پاکستان
2-ساخت خط لوله گاز انتقال گاز ترکمنستان به چین و ژاپن با هزینه برآوردی11 میلیارد دلار
3-پروژه انتقال گاز به پاکستان از طریق افغانستان با هزینه برآوردی دو میلیارد دلار
4-ساخت پست 220 کیلوولت برقNebitdagبا ظرفیت 63 مگاوات و با هزینه برآوردیدو میلیون دلار
5-ساخت 1150 کیلومتر خط انتقال برق ترکمنستان از طریق افغانستان به پاکستان به هزینه برآوردی 288 میلیون دلار آمریکا
6-افزایش ظرفیت نیروگاه برق حرارتیseidiبا هزینه برآوردی 35 میلیون دلار
7-ساخت نیروگاه برق حرارتی 500 مگاواتی در kyzylatrekبا هزینه برآوردی 350 میلیون دلار و چندین پروژه ساخت نیروگاه دیگر
8-ساخت مجتمع تولید آلومینیوم در Mary velayat
9-توسعه خط مخابراتی ترکمن آبادکرکی Gourdakبا هزینه برآوردی سه میلیون دلار
10-توسعه خط مخابراتی Bayramali-kusnkaبا هزینه برآوردی سه میلیون دلار
11-بازسازی ایستگاه رادیو- تلویزیون ترکمنستان و انتقال دهنده های موج کوتاه به هزینه برآوردی 12 میلیون دلار
12-بازسازی طرح تولید ابریشم عشق آباد
برخی کارشناسان اقتصادی معتقدند که جمعیت کم، امنیت خوب و ثبات سیاسی و اجتماعی و همچنین ایجاد خطوط ریلی و زمینی جدید، نوید آینده یک اقتصاد پویا در این کشور می دهد.
ترکمنستان تنها کشور آسیای مرکزی است که دسترسی آسان به خاورمیانه، ترکیه، خلیج فارس و پاکستان از طریق ایران دارد و این شاخص مهمی از سوی مقامات ترکمنستان برای آینده درخشان کشورشان عنوان می شود. از سوی دیگر، براساس جدیدترین آمارها، این کشور تنها در بخش نفت و گاز بیش از 22/5تریلیون ذخایر گازی دارد که گفته می شود این میزان گاز پاسخگوی صادرات 50سال آینده این کشور است.
به همین دلیل هم اکنون در این کشور شرکت های خارجی زیادی برای سرمایه گذاری در بخش های مختلف از جمله نفت و گاز، نساجی، ارتباطات و خطوط ریلی و زمینی قرارداد بسته اند.
«رشید مرادف» وزیر امور خارجه ترکمنستان اخیراً در گزارشی اعلام کرده که تاکنون بیش از 100 ، قرارداد با کشورهای دیگر در زمینه های مختلف منعقد شده است.
رفت و آمدهای مکرر مقام های ارشد کشورهای مختلف از جمله آلمان، ترکیه، روسیه، ایران، انگلیس، چین و ژاپن حکایت از آینده روبه رشد اقتصاد ترکمنستان دارد.
برخی از کارشناسان اقتصادی مقیم ترکمنستان معتقدند که مخاطب اصلی ترکمنستان در سال های اوایل استقلال تنها محدود به ایران و روسیه می شد ولی هم اکنون این کشور مخاطبان زیادی در دنیا پیدا کرده است.
به گفته این کارشناسان،رییس جمهوری ترکمنستان پیش از مرگ به دنبال انتخاب آن گروه از شرکت های خارجی جهت سرمایه گذاری در این کشور بوده که توان فنی بالا و از پشتوانه قوی مالی برخوردار هستند.
نیازاف با بررسی وضعیت اقتصادی دوران اوایل استقلال با زمان کنونی معتقد بود تولید محصول ناخالص داخلی این کشور در اوایل استقلال رقم بسیار پایینی داشت ولی هم اکنون تولید محصول ناخالص داخلی به بیش از _8/154 تریلیون منات رسیده است. نیازاف بر این باور بود که به این ترتیب تولید محصول ناخالص داخلی بیش از 65برابر در مقایسه با سال 1991 میلادی افزایش یافته است.به اعتقاد او هر چند دراوایل استقلال درآمد سرانه محصولات ناخالص داخلی 100دلار بود ولی این رقم در سال 2006 به بیش از هشت هزار و 300 دلار افزایش یافته است.
بر اساس آمارهای ارایه شده از سوی دولت ترکمنستان میزان مبادلات اقتصادی این کشور در سال جاری بیش از 10میلیارد دلار بوده که از تراز مثبت زیادی برخوردار بوده است. براساس این آمار از این میزان مبادلات اقتصادی انجام شده بیش از هفت میلیارد دلار آن مربوط به بخش صادرات این کشور بوده است. رییس جمهوری ترکمنستان پیش از مرگ می گفت هم اکنون فعالیت جدی برای رونق هرچه بیش تر تجارت در کشور فراهم شده است و تجار باید از همه استعداد خود برای حضور در بازارهای بین المللی استفاده کنند.
او بر این باور بود که برای افزایش صادرات کالا، گمرگ های مجهز با ضوابط بین المللی در مناطق مختلف کشور تاسیس شده است که در توسعه مناسبات اقتصادی با خارج نقش عمده ای ایفا می کنند.
نیازاف امیدوار بود دولت با اجرای اصلاحات گسترده در همه امور به ویژه اقتصادی آینده درخشانی را برای مردم این کشور رقم بزند.
دولت ترکمنستاندر دوران حکومت نیازاف برای رفاه مردم این کشور و مشارکت هرچه بیش تر آنان در بخش اقتصادی کشور استفاده از آب، گاز و برق را تا سال 2030 ، رایگان اعلام کرد.
این تصمیم در نشست سال گذشته از سوی مجلس مصلحت خلق ترکمنستان اتخاذ شد و نیازاف می گفت که هر ترکمن سالانه به میزان 400 دلار برق، گاز و آب رایگان مصرف می کند. در راستای توسعه اقتصادی و رفاه بیش تر مردم، این مجلس افزایش قیمت بنزین و مواد سوختی در ترکمنستان را نیز تا سال 2030 میلادی ممنوع کرده است. سفرای کشورهای مختلف در ترکمنستان نیز همگی از آینده روبه رشد اقتصاد ترکمنستان با توجه به وجود منابع غنی نفت و گاز و انواع کانی ها سخن می گویند.
آن ها در مصاحبه های که هر از چندگاهی به مناسبتی با رسانه های گروهی ترکمنستان انجام می دهند، می گویند که توسعه اقتصادی ترکمنستان در سال های اخیر از روند قابل قبولی برخوردار بوده و انتظار می رود این روند همچنان ادامه داشته باشد.
اما اکنون مساله محوری برای بسیاری از کارشناسان و تحلیل گران اقتصادی این است که ادامه روند رو به رشد اقتصاد ترکمنستان، نیازمند ثبات در دوران پس از نیازاف است.
نیازاف روز پنجشنبه بر اثر ایست قلبی درگذشت. وی در هنگام مرگ 66 سال داشت. دولت ترکمنستان در پیامی اعلام کرده که سیاست وی ادامه خواهد یافت. نیازاف 21 سال به صورت خودکامه در ترکمنستان حکومت کرد. اما ناظران سیاسی بیم آن دارند که ثبات این جمهوری آسیای مرکزی که دارای اهمیت ژئوپولیتیک و اقتصادی مهمی است به خطر بیفتد.
مرگ نیازاف ناگهانی صورت گرفت و در ترکمنستان خلا قدرت برجای می گذارد. صفر مراد نیازاف نه تنها بر کشورش مانند یک فرمانروای قرون وسطایی حکومت می کرد، بلکه این کشور را دچار انزوا نیز ساخت. مهمانان خارجی به ندرت از عشق آباد پایتخت این جمهوری دیدن می کردند. نیازاف هیچ انتقادی را تحمل نمی کرد. کیش شخصیت او که شاید بتوان نمونه آن را فقط در کره شمالی یافت، ابعاد شگفت انگیزی به خود گرفته بود. نیازاف اجازه می داد که او را چونان خدایی بپرستند.
نیازاف خود را «ترکمن باشی» یعنی پدر ترکمنان می نامید، اول پاراگراف به زودی معلوم خواهد شد که سیاست ترکمنستان در حوزه های سیاسی و اقتصادی چگونه ادامه خواهد یافت.
ولادیمیر شارخین که سیاست شناس است در این زمینه می گوید: «مرگ وی به مساله بزرگی برای ترکمنستان تبدیل می شود. ما بیم آن داریم که این کشور دچار بی ثباتی شود. بدون شک بر سر جانشینی او میان مدعیان جنگ قدرت درخواهد گرفت. ترکمنستان از نظر ژئوپولیتیک در منطقه مهمی از آسیای مرکزی قرار دارد.»
نیازاف که هیچ کس را در کنار خود تحمل نمی کرد، جانشینی برای خود تعیین نکرده است. بنابراین میراث سیاسی او ناروشن است.به گفته وینوگرادف سیاست شناس روس، اولین چیزی که از این واقعه به ذهن انسان خطور می کند، مرگ استالین است. آن موقع هم روشن نبود کدام نظام سیاسی و اقتصادی به دنبال مرگ وی می آید. از یکسو گرایش هایی بسوی تقویت سرکوب و پیگرد قابل تشخیص است و از طرف دیگر به سوی تضعیف آن.
ترکمنستان دارای پنجمین ذخایر بزرگ نفتی در جهان استو به همین دلیل نه فقط برای روسیه، بلکه همچنین برای غرب و اقتصاد جهان دارای اهمیت است.