محسن شریف
یک تحول سیاسی اجتماعی را از زوایای مختلف میتوان بررسی کرد. انقلاب ایران نیز پدیده پیچیده و عمیقی بود که میبایست با شناخت دقیق و علمی آن به تحلیلی واقعی از آن رسید. برداشتهای سطحی و احساسی که در جامعه ما رواج دارد، نوعی ساده گزینی است که همواره نیز دچار روزمرگی است. عادت کردهایم خیلی سریع درباره همه چیز داوری کنیم و انتظار داریم خیلی سریع به همه مطالباتمان برسیم. مسئله وقتی غامضتر میشود که گاه بدون توجه به وقایع و صرفاً بر اساس باورها و دیدگاهها بخواهیم پدیدههای اجتماعی را تحلیل کنیم. مطلب حاضر گوشهای از یک پژوهش تاریخی است که بیش از آنکه به خواننده تحلیل منسجمی از گذشته بدهد، درصدد است دادههایی در اختیار او بگذارد تا خود به کمک آنها به تحلیل وقایع بنشیند. در این بررسی، نامهها، اطلاعیهها و سخنرانیهای امام خمینی(ره)، به لحاظ تعداد مورد توجه قرار گرفته است. منظور از فراز، در این مقاله، زیاد شدن تعداد و منظور از فرود، کم شدن تعداد این موارد است. در این بررسی، از مجموعه صحیفه نور استفاده شده و فعالیتهای سیاسی اجتماعی ایشان مدنظر بوده و در محاسبات دخالت داده شده است. لذا نامهها و مکتوبات خانوادگی ایشان در آمارها مورد استفاده قرار نگرفته است.
البته در زمان وقوع بحرانهای سیاسی مقاطعی وجود دارد که حتی مکاتبات خانوادگی را باید سیاسی تلقی نمود. در اینگونه شرایط، فرد درگیر در بحران، برای کاهش آلام خانواده خود، اقدام به نامهنگاری مینماید. به عنوان مثال امام پس از تبعید به عراق، مکاتباتی دارد که در مجموعه صحیفه نور از آن به عنوان مکاتبات خانوادگی نام برده میشود. در این بررسی اینگونه مکاتبات نیز در آمار مکاتبات ملحوظ گشته است. این بررسی از سال 23 آغاز شده است. در این سال اولین مکتوب سیاسی امام به رشته تحریر درآمده است. سئوالات شرعی در برخی از مقاطع به عنوان حرکت سیاسی، اجتماعی تلقی نشده، ولی در کوران فعالیتهای سیاسی، این مکاتبات نیز به عنوان حرکت سیاسی تلقی شده است.
امام خمینی در شش حرکت
در بررسی افزایش و کاهش تعداد نامهها و سخنرانیهای امام، شش مرحله متفاوت ملاحظه میشود:
حرکت اول: از سال 1312 تا 1323.
حرکت دوم: از سال 1323 تا 1340.
حرکت سوم: از سال 1340 تا 1343.
حرکت چهارم: از سال 1343 تا 1345.
حرکت پنچم : از سال 1345 تا مرداد 1356.
حرکت ششم: از مرداد 1356 تا انقلاب.
حرکت اول: از سال 1312 تا 1323.
در این فاصله شش متن از امام خمینی موجود است و هیچ یک ظاهر سیاسی و یا اجتماعی ندارد.
(رجوع کنید به جدول الف)
حرکت دوم، از سال 1323 تا 1340
در این فاصله زمانی، 17 متن از امام در صحیفه نور وجود دارد. 7 مورد از آنها سیاسی است. این موارد به شکل پراکنده و با فاصله زمانی قابل ملاحظه صادر شده و نشانی از یک جریان یا حرکت سیاسی در آن مشاهده نمیشود. (رجوع کنید به جدول ب)
حرکت سوم، از سال 1340 تا 1343
در این دوره حرکت جدیدی در نامهها و اطلاعیههای امام مشاهده میشود.
اول: صدور اجازهنامه در امور حسبیه و شرعیه است.
دوم: شدت دادن به حرکات سیاسی.
امام در سال 40، تعداد 30 اجازهنامه در امور حسبیه و شرعیه صادر میکند. تعداد کل اجازهنامههایی که امام از سال 40 تا انقلاب صادر کرد و در صحیفه نور ثبت شده است، 198 عدد است. در شش ماه اول سال 41 تحرک خاصی مشاهده نمیشود ولیکن در شش ماهه دوم امام به شدت در مسائل سیاسی اجتماعی فعال شده و سخنرانیها و اطلاعیههای متعددی بر علیه انجمنهای ایالتی و ولایتی و شرکت زنان در انتخابات، از امام مشاهده میشود. امام سال 42 را با سخنرانی بر علیه شاه و اسرائیل آغاز میکنند. این حرکت در اوجگیری خود به وقایع پانزده خرداد منتهی میشود. وقایع پانزده خرداد موجب میشود که امام در 9 ماه آخر سال 42 به دلیل محدودیتهای ایجاد شده تحرک مشخصی نداشته باشند. (در جدول و منحنی شماره 1 این سیر قابل مشاهده است)
حرکت چهارم: از سال 1343 تا 1345
با شروع سال 43 مجدداً شاهد اوجگیری تحرکات امام هستیم. تعداد سخنرانیها و بیانیهها به طور چشمگیری افزایش یافته و این جریان منجر به تبعید امام در آذر ماه همین سال میشود. این موضوع و محدودیتهای ناشی از آن، کاهش مجدد موضعگیریهای امام را به دنبال دارد. امام پس از تثبیت در نجف، بار دیگر به فعالیتهای خود شدت میدهند. این موضوع تا آخر سال 44 ادامه مییابد. (به جدول و منحنی شماره 2 مراجعه کنید)
حرکت پنجم: از سال 1345 تا مرداد 1356
در این دوران در یک سیر بطئی و یکنواخت طی میشود. در هر ماه به طور متوسط 5 متن از امام در صحیفه نور وجود دارد. امام طی این مدت به طور مستمر، به صدور اجارهنامه در امور حسبیه و شرعیه اقدام میکند. ولیکن این روال یک اوج قابل توجه دارد. در فاصله سالهای 47 تا 49، حدود 60 اجازهنامه صادر میشود. (جدول و منحنی شماره 3)
حرکت ششم، از مرداد 1356 تا انقلاب
در سوم مرداد 56، امام حرکت جدیدی را آغاز میکنند که در اوجگیری خود، تا پیروزی انقلاب ادامه مییابد. در سوم مرداد 56 امام در پاسخ به نامه انجمن اسلامی دانشجویان آمریکا و اروپا، به نکات مهمی اشاره میکنند. از جمله بیان میشود که هماکنون فرصتی فراهم گشته که باید بیدرنگ از آن استفاده بشود.
(جدول و منحنی شماره 4)