محمدرضا سرداری
ایران و ترکیه با اینکه وجوه مشترکی برای تحکیم روابط فی مابین خویش دارند اما هیچ گاه نتوانسته اند این رابطه را از مخاطراتی که در مسیر روابط این دو کشور وجود دارد بیمه کنند. چندی پیش براساس نوشته روزنامه حریت چاپ ترکیه، دولت آنکارا بنا به درخواست تل آویو یک فروند هواپیمای باری متعلق به ایران را که در آسمان ترکیه به سمت سوریه در حرکت بوده است، وادار به فرود اجباری در یکی از فرودگاه های این کشور کرده و آن را مورد بازرسی قرار داده است. براساس نوشته روزنامه های ترک دستگاه های اطلاعاتی اسرائیل به ترکیه اطلاع داده اند که این هواپیما سلاح به جنوب لبنان حمل می کرده است اما ترک ها پس از بازرسی این هواپیما چیزی که ادعای اسرائیل را ثابت کند نیافته اند. دولت ترکیه بنا بر ملاحظاتی تاکنون موضعی در این خصوص اتخاذ نکرده است و این موضوع نشان داده که دولت اردوغان نخست وزیر اسلامگرای ترکیه علاقه ای به لطمه وارد شدن به روابط آنکارا و تهران ندارد با این حال جریانات سکولار در ترکیه از این فرصت استفاده کرده و درصدد تحت الشعاع قرار دادن روابط ایران و ترکیه هستند. در روزهای اخیر مطبوعات وابسته به جریانات سکولار در ترکیه تلاش کرده اند تا با بزرگ نمایی این خبر و زدن حواشی بسیار به آن نظیر امکان تحریم هوایی ترکیه علیه ایران به خواست اسرائیل و مواردی از قبیل آن، سطح روابط این دو کشور را تنزل دهند.
یک بررسی اجمالی از روابط میان ایران و ترکیه نشان می دهد پس از آنکه با پیروزی انقلاب از یک سو و کودتای نظامیان سکولار در ترکیه روابط بسیار سردی را میان تهران و آنکارا شاهد بودیم، کنار رفتن تدریجی نظامیان از قدرت در ترکیه و رشد اسلامگرایی در این کشور که به تدریج به حضور آنها در قدرت منجر شد از یک سو و روی کار آمدن دولت های میانه رو در ایران پس از پایان جنگ ایران و عراق از سوی دیگر منجر به ارتقای سطح روابط دو کشور شد. اوج پیشرفت در روابط میان ایران و ترکیه به پیروزی اسلامگرایان به رهبری نجم الدین اربکان رهبر حزب رفاه در انتخابات پارلمانی این کشور بازمی گردد. گرچه دولت اربکان یک دولت ائتلافی بود و با حزب سکولار راه راست در دولت شریک شده بود اما قدرت کافی را برای نزدیک ساختن روابط ایران و ترکیه در اختیار داشت. این موضوع نگرانی هایی را در جامعه سکولار ترکیه و به ویژه نظامیان ترک ایجاد کرد و نهایتا بی تجربگی اسلامگرایان در ترکیه بهانه لازم را در اختیار نظامیان ترکیه قرار داد تا با یک شبه کودتا اربکان را از قدرت خلع و حزب وی را منحل کنند. از آن تاریخ بار دیگر روابط ایران و ترکیه رو به تیرگی گذاشت تا اینکه نسل جدیدی از اسلامگرایان موفق شدند پس از ناکامی های متعدد سکولار ها در اداره امور اقتصادی و سیاسی و گسترش نارضایتی ها در این کشور حزب تازه کار فضیلت با اکثریت آرا پارلمان ترکیه را فتح کند و بدون نیاز به سکولارها دولت تشکیل دهد. روی کار آمدن یک دولت تمام اسلامگرا در ترکیه و از سوی دیگر روی کار بودن یک دولت اصلاح طلب در ایران شاید بهترین فرصت در طول تاریخ روابط دو کشور بوده تا بتوانند روابط یکدیگر را به عالی ترین سطح ممکن برسانند. این اتفاق درصدد رخ دادن بود. برخی از پروژه های مهم اقتصادی نظیر انتقال خطوط گاز به اروپا از خاک ترکیه تا آستانه نهایی شدن پیش رفت و موافقتنامه های مهمی در زمینه همکاری های امنیتی میان دو کشور برقرار شد اما به رغم وجود شرایط مناسب شاهد اتفاق جدیدی در مناسبات دو کشور نبودیم. گرچه در برخی زمینه های سیاسی شاهد حرکت های جدیدی از سوی دولت اردوغان بودیم. تلاش این دولت برای نزدیک تر کردن ترکیه به جهان اسلام، کاستن از روند رو به رشد همکاری های اسرائیل و ترکیه در زمان روی کار بودن سکولار ها و نهایتا توسعه مناسبات منطقه ای ترکیه با کشورهای همسایه از جمله پیشرفت های ایجاد شده در سیاست خارجی ترکیه در دولت اردوغان به شمار می رود. از جمله این اقدامات می توان به نقش ترکیه در بحران جنوب لبنان اشاره کرد. ترکیه در بحران اخیر نقش سازنده ای را چه در هنگام بروز جنگ و چه در هنگام خاتمه جنگ و صدور قطعنامه آتش بس ایفا کرد. دولت اردوغان پس از حمله اسرائیل به جنوب لبنان کلیه معاملات اقتصادی و تجاری خود را با اسرائیل قطع کرد و پس از صلح نیز قصد دارد تا با اعزام نیروهای خود به جنوب لبنان در اجرای قطعنامه نقش مثبتی ایفا کند. دولت اردوغان همچنین در حمایت از دولت حماس نیز نقش مفیدی ایفا کرد.
آنکارا از خالد مشعل نماینده دولت حماس به گرمی در خاک ترکیه استقبال کرد و کمک های بسیاری را به لحاظ سیاسی و مالی به حماس اختصاص داد. مجموعه این تحرکات از سوی دولت اردوغان کاملا در راستای سیاست های ایران قرار دارد و لذا شرایط برای نزدیک تر کردن مناسبات دو کشور بیش از پیش مهیا شده است اما به نظر می رسد نه در دولت خاتمی و نه در دولت فعلی توجه ویژه ای به این شرایط استثنایی برای توسعه مناسبات دو کشور به عمل نیامده است. ایران در چنین شرایطی فرصت کافی در اختیار داشت تا با ارتقای سطح روابط دوجانبه این سطح را تا جایی بیمه کند که دیگر امکان خدشه دار شدن آن از سوی عوامل واگرا طلب در منطقه فراهم نشود اما به نظر می رسد که به رغم تلاش های صورت گرفته رابطه ایران و ترکیه همچنان آسیب پذیر است. بی توجهی صورت گرفته به پروژه انتقال گاز ایران به اروپا و به تاخیر افتادن راه اندازی آن، عدم توجه به سفرهای دوجانبه به ترکیه در سطوح عالی، عدم تقویت مناسبات مرزی و موضوع تردد اتباع طرفین، تلاش های ناکافی برای گسترش مناسبات تجاری و اقتصادی با این کشور و نهایتا عدم توجه به این نکته که گسترش روابط ایران و ترکیه می تواند نقش مضاعف در افزایش سطح مناسبات ایران با اتحادیه اروپا داشته باشد از جمله کوتاهی هایی است که در دیپلماسی ایران چه در دوره اصلاحات و چه در دوره دولت جدید صورت گرفته است. اما صرف نظر از اینکه چه دولت هایی با چه گرایشی در ایران و ترکیه حاکم هستند روابط ایران و ترکیه به لحاظ ژئوپولتیک سقفی معین دارد که اراده هیچ کشوری نمی تواند این سقف را تعدیل کند.
ایران و ترکیه گرچه مرز زمینی کوتاهی با یکدیگر دارند اما این مرز به لحاظ استراتژیک اهمیت ویژه ای برای دو کشور از یک سو و اتحادیه اروپا از سوی دیگر دارد. مرز ایران و ترکیه در واقع محل اتصال اروپا با مشرق زمین است. کلیه ترددهای زمینی چه به صورت قانونی و چه غیرقانونی به سمت اروپا و برعکس از مرز ایران و ترکیه صورت می گیرد. این مرز یک مرز ترانزیت برای انتقال کالا و خدمات از شرق به غرب و برعکس است بنابراین این اهمیت هیچ گاه اجازه نمی دهد که روابط ایران و ترکیه به سطح پایینی تنزل یابد. از سوی دیگر دغدغه های امنیتی دو کشور در خصوص مسائلی چون قاچاق انسان، مبارزه با تروریسم و گروه های تجزیه طلب، قاچاق مواد مخدر و دیگر معضلات امنیتی منطقه شرایطی را ایجاد کرده که هر دو ناگزیر از همکاری نزدیک با یکدیگر هستند. در حال حاضر ایران و ترکیه در دو موضوع امنیتی مهم تفاهم نامه ای را با یکدیگر امضا کرده اند که در صورت کاهش سطح روابط اجرای آن به هیچ وجه امکان پذیر نیست. نشست های چهارجانبه آتن در سال گذشته درباره کنترل امر قاچاق انسان و دستاورد آن برای ترکیه و یونان در صورتی اجرایی خواهد شد که سطح روابط دو کشور دوستانه باقی بماند. این مهم در خصوص تفاهم نامه امنیتی اخیر دو کشور در خصوص مبارزه با تحرکات تجزیه طلبانه گروه پ ک ک نیز صادق است. موافقتی که در آن ایران به خوبی نشان داد آمادگی برای همکاری دارد. با در نظر گرفتن این ملاحظات می توان گفت ایران و ترکیه نمی توانند روابط خود را تحت الشعاع خواسته های کشوری ثالث قرار دهند. ایران و ترکیه اگر هم در حالتی خوشبینانه نتوانند از شرایط موجود به نحوی احسن برای تحکیم روابط فی مابین استفاده کنند نمی توانند به ضرورت های موجود در منطقه که آنها را ملزم به همکاری با یکدیگر می سازد بی توجهی کنند و مناسبات خود را تحت الشعاع مسائل حاشیه ای قرار دهند.