محمدعلی معصومی
میتوان یکی از ویژگیهای برجستهی رهبری حضرت آیتالله خامنهای را گشودن افقهای جدید و ایجاد گفتمانهای پیشرو در فضای عمومی و نخبگانی کشور دانست؛ گفتمانهایی که میتواند باعث تمرکز انگیزهها، انسجام بینشها و هماهنگی رفتارها برای تحقق آیندهای معلوم و متعالی باشد.
یکی از دیدارهای مهم و تاثیرگذاری که ایشان به طرح مباحث گفتمانساز پرداختند، دیدار 8 آذر 86 بود. دیداری که معطوف به تبیین گفتمان "مدیریت تحول" در حوزههای علمیه شد. متن و حاشیهی این دیدار، خصوصیات قابل تأملی دارد که در این نوشتار، در دو بخش، به برخی از آنها میپردازیم.
الف: محتوای بیانات رهبری:
محتوای بیانات مقام معظم رهبری حاوی نکات کلیدی و بسیار مهمی بود که بخوبی نشان دهندهی اشراف دقیق ایشان به مسائل امروز و ضرورتهای فردای حوزه و نظرات پیشرو و بیبدیل ایشان در باب مسائل حوزه بود. محتوای سخنان ایشان، گوهرهای دیریابی بر ذخایر گنجینهی عقلانیت حوزه افزود و حجت را بر رهروان راه بالندگی تمام کرد. حال به لحاظ رعایت اختصار، به برخی محورهای کلیدیتر سخنرانی ایشان اشاره میکنیم:
1. انتقاد صریح از عدم پیگیری پیشنهادات رهبری: «از پیشنهادهایى که بنده درطول این سالها دربارهى حوزهى علمیه کردم، چه در مجامع عام که با طلاب و فضلا و مدرسین جلسه داشتیم و... چه در جلسات کوچک و خصوصىتر که با بعضى از مسئولین حوزه یا بزرگان حوزه یا مراجع یا فضلا داشتیم... خیلیهایش تا حالا تحقق پیدا نکرده، یا به صورت نیمهکاره و نیمهراهه تحقق پیدا کرده است.»
2. آیندهپژوهی و آیندهنگاری و امکان طراحی و تحقق آیندهی مطلوب: «فردایى وجود دارد؛ این فردا چگونه است؟ این را شما باید معین کنید؛ امروز باید معین کند.»
3. هشدار جدی نسبت به وضعیت حوزه در آینده: «حوزه بخواهد از تحول بگریزد، منزوى خواهد شد؛ اگر نمیرد، اگر زنده بماند.»
4. طرح گفتمان مدیریت تحول: « تحول را باید پذیرفت و آن را باید مدیریت کرد.»
5. نسبت سنجی وضعیت موجود و مطلوب: «کار در حوزه زیاد شده؛ آنچه که باید بشود یا تا حالا نشده و میبایست میشده...، صد برابر آن کارهایى است که ما تا حالا در حوزه کردیم.»
6. بیان پیش شرط تعامل دولت و نظام اسلامی با حوزه: «مقدارى توقعات از دولت اسلامى و نظام اسلامى مطرح شد با شکلهاى مختلف؛ خوب بعضى از اینها البته الان هیچ عملى نیست، تا وقتى که حوزه آن مرکزیت منسجم را پیدا بکند؛ یعنى حوزه سازماندهىاش جورى باشد که آن مرکزیت مدیر و متفکر و مسلط بر امور و مورد اعتماد همه، انشاءالله تکمیل بشود و شکل بگیرد، بعد میشود با او انسان تعامل کند؛ چون خیلى از این پیشنهادهایى که شد، احتیاج دارد به ظرفیتها و امکانات حوزه.»
7. طرح دوباره و مؤکد مسئلهی آزاداندیشی: «یکى از موضوعاتى که حتماً لازم است من عرض بکنم، مسئلهى آزاداندیشى است... چرا این کرسیهاى آزاداندیشى در قم تشکیل نمیشود؟ چه اشکالى دارد؟ حوزههاى علمیهى ما، همیشه مرکز و مهد آزاداندیشىِ علمى بوده»
8. تکمیل مدیریت: «البته پیشنهادهایى کردید... همهاش هم خوب است، همهاش هم درست است؛ منتها هیچکدام از اینها بدون یک مدیریت کارآمد امکانپذیر نیست. کلید همهى اقدامهاى مثبت سازمان یافتهى قابل انتظارِ نتیجه، که آدم بتواند نتیجه را از آنها انتظار ببرد، مدیریت است. ما باید مدیریت را در حوزه تکمیل کنیم.»
9. مطالبات جدی و اساسی از شورای عالی حوزه:
- ترسیم چشمانداز حوزه: «شوراى عالى باید به مسئلهى سیاستگذارى خیلى اهمیت بدهد... بیایید یک چشم انداز بیست ساله، ده ساله براى حوزه تشکیل بدهید. این کارِ شوراى عالى حوزهى علمیه است.»
- سیاستگذاری در عرصهی تولید و توسعهی علوم اسلامی (مدیریت علم): «ما مگر نمیگوییم می-خواهیم علم تولید بشود و پیشرفت کند، خوب کدام علم؟ معناى پیشرفت علم فقه چیست؟ معناى پیشرفت علم اصول مثلاً چیست؟ پیشرفت کند یعنى چه؟ سمت و سوى این پیشرفت به سوى چیست؟ اینها همه سئوالهایى است که پاسخ لازم دارد. سیاستهایى که در مرکز شوراى عالى نهاده میشود، به این سئوالها پاسخ میگوید.»
- تشکیل بدنهی کارشناسی از نخبگان حوزه: «(شورای عالی) باید یک بدنهى کارشناسى بسیار قوى داشته باشند. خوشبختانه در حوزه، ما این بدنهى کارشناسى را... داریم.»
- شرط لازم برای انجام وظایف: «کِى میتواند شوراى عالى این کار را انجام بدهد؟ وقتى که افراد محترم شوراى عالى براى این کار فرصت کافى بگذارند؛ متفرغ باشند؛ یعنى عضویت در شوراى عالى حوزه یک شأنى در کنار شئون اصلى به عنوان شأن فرعى نباشد.»
ب: حاشیهها:
1. انتظار طولانی: این دیدار، پس از گذشت حدود هفت سال از آخرین دیدار رسمی و عمومی رهبر معظم انقلاب با فضلای حوزه (مهرماه 79 – مدرسه فیضیه) صورت گرفت که آنهم به گفتهی مدیر سابق حوزهی علمیهی قم، "پس از پیگیری های فراوان" محقق شد. در خلال این سالها، دیدارهای ایشان با حوزویان، محدود به سفرهای استانی که با عموم طلاب و روحانیون برگزار شده و برخی دیدارهای خصوصی با مسئولین و یا جمعهای خاص، بوده است. البته تحلیل علل این فاصلهی زمانی طولانی علیرغم حساسیت و توجه خاص رهبری به مسائل حوزه، مجالی دیگر میطلبد.
2. جمع بزرگان: حضور بزرگان، مسئولین و نخبگان برگزیدهی حوزههای محوری قم، مشهد و اصفهان یکی از خصوصیات قابل توجه این دیدار بود؛ ظاهراً چنین اجتماعی، قبلا سابقه نداشته است و از شاخصهای نشاندهنده وزانت و اهمیت این جلسه میباشد.
3. اولین فرصت: بنا بر آنچه که تا کنون از دیدارهای رهبری با حوزویان منتشر شده، در این دیدار، برای اولین بار، فرصتی ایجاد شد که نخبگان حوزه به بیان دیدگاههای خود در محضر رهبری بپردازند و در باب مسائل مختلف حوزه، انتقادات و پیشنهاداتی طرح کنند. این نوع جلسات، در دیدارهای دانشگاهیان با ایشان، به روالی ثابت تبدیل شده؛ اما حساسیتهای خاص حوزوی، این فرصت را همواره از حوزویان گرفته که با رهبر خود، مستقیم سخن بگویند. این دیدار، اولین و فعلاً آخرین باری بود که این اتفاق مبارک افتاد و این امکان، برای رهبر معظم نیز فرصت مغتنمی بود و اشتیاق شنیدن مطالب سخنرانان، باعث شد که عملاً فقط پنج دقیقه از زمان سه ساعتهی مقرر جلسه برای سخنرانی ایشان باقی بماند.
4. همافق با رهبر: علیرغم تکثر فکری که در حوزه وجود دارد، مباحث طرح شده نخبگان حوزه، نشان داد که برجستگان و زبدگان فضلای حوزه، با افکار و نگرشهای تحولی رهبر معظم انقلاب، همافق و همراه هستند. این نکته مورد توجه و تأکید رهبری نیز قرار گرفت. ایشان در ابتدای بیاناتشان فرمودند: «من البته مطالبى را یادداشت کرده بودم که اینجا با شما در میان بگذارم، لیکن لزومى ندارد؛ وقت هم که البته نیست؛ لیکن اگر وقت هم بود، خیلى دیگر لزومى نداشت؛ چون بسیارى از این مطالبى که در ذهن من بود، از زبان شماها گفته شد. این خیلى براى من جالب و زیباست که مىبینم این مطالب در ذهن برادرها هست.»
5. لزوم انتشار: تاکید مقام معظم رهبری بر انتشار مکتوب و رسانهای جلسه، نشانهای بر اهمیت خاص این دیدار، نزد ایشان است؛ خصوصاً که متن برخی دیدارهای عمومی ایشان با حوزویان، پس از گذشت سالها، به صلاحدید مسئولین، هنوز منتشر نشده است. ایشان فرمودند: «به نظرم میرسد که خیلى خوب است، شاید هم لازم باشد که مجموعهى این حرفهایى را که اینجا زده شد، تدوین کنند و به صورت یک کتاب دربیاورند و منتشر کنند؛ این به نظرم کار خیلى مناسبى است. حالا آدم دلش میخواهد که اینها در تلویزیون هم پخش شود.»
6. همعهدی برای پیگیری: در گذشته، پس از دیدارهای خاص حوزه با رهبریِ معظم، ستادهایی در برخی نهادها جهت پیگیری منویات ایشان تشکیل میگردید؛ اما ویژگی این دیدار، همعهدی جامعهی مدرسین، شورای عالی و مدیران نهادهای کلان حوزه و تشکیل "شورای پیشبرد و ارتقاء حوزه" بود تا در عالیترین سطوح حوزه، مطالبات رهبری پی-گیری شود. در ماده یک آن، هدف فعالیتهای شورا، "پیگیری ایجاد تحول در مجموعههای حوزوی، با توجه به رهنمودهای امامخمینی(ره)، مقام معظم رهبری، مراجع و علمای بزرگ شیعه، و بر اساس اصول و سیاستهای مصوب در شورا" عنوان شده است.
طبق اساسنامه، اعضای این شورا 11 نفر هستند که عبارتند از: رئیس و نایب رئیس جامعه مدرسین، دبیر شورای عالی، مدیران مرکز مدیریت حوزهی علمیه قم، حوزههای خواهران، حوزهی علمیه خراسان و اصفهان، جامعهیالزهراء، جامعهیالمصطفی العالمیهی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزهی علمیه قم و دبیر شورا.
با تشکیل دبیرخانه، کمیسیونهای تخصصی، به عنوان بازوی مشورتی شورا، تشکیل میشوند تا به پشتیبانی کارشناسی تصمیمات شورا بپردازند. کمیسیونهای ششگانهی شورا عبارتند از: مدیریت و تشکیلات، آموزش، پژوهش و تولید علم، تبلیغ و اطلاعرسانی، تربیت و تهذیب، حوزه و نظام.
بر اساس آخرین گزارش منتشر شده توسط دبیرخانهی این شورا، تا تیرماه 87، در فاصله 4 ماه، 4 کمیسیون فعال شد که در جلساتشان، 14 موضوع کلی و 150 ریزموضوع مورد بحث و بررسی قرار گرفت و حدود 600 آسیب و 400 پیشنهاد احصا شد.
از سرنوشت این شورا، اطلاعی در دست نیست!