تونیبن
تونیبن، سیاستمدار بریتانیایی که از سال 1975 تا 1979 سمت وزیر انرژی را در دولت کارگری این کشور برعهده داشت، در مقالهای به بازگویی خاطرات خود از برنامههای هستهای شاه فقید ایران و اظهارنظر درباره بحران هستهای جمهوری اسلامی پرداخته است. این سیاستمدار بریتانیایی در این مقاله که تحت عنوان "دورویی اتمی" در شماره روز 30 نوامبر روزنامه بریتانیایی گاردین چاپ شده، یادآور میشود که در حال حاضر، بریتانیا نقش اساسی را در مذاکرات هستهای با ایران ایفا میکند و ممکن است درصدد برآید تا این موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهد. آقای بن، که در زمان فعالیتهای سیاسی خود به جناح چپ حزب کارگر تعلق داشت و در سالهای اخیر نیز از برخی سیاستهای دولت کارگری، از جمله حمله به عراق انتقاد کرده، در این مقاله میافزاید که بریتانیا در حالی این نقش را برعهده دارد که تونی بلر، نخست وزیر، خود در صدد احیای برنامه استفاده گستردهتر از نیروگاه هستهای در بریتانیا برآمده است.
وی غرب را به دورویی در مقابله با برنامههای هستهای ایران متهم کرده و میگوید که برای درک عمق این دورویی، لازم است به تاریخچه فعالیتهای اتمی ایران نگاهی انداخت که به نظر میرسد اینک به گونهای مصلحتجویانه به دست فراموشی سپرده شده است. این وزیر سابق کابینه بریتانیا از ملاقات خود با محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران در ژانویه سال 1976 یاد میکند که بخش اعظم آن به گفتگو درباره برنامه دولت وقت ایران برای اجرای یک برنامه وسیع تولید برق از نیروی اتم اختصاص داشت. آقای بن در این مقاله مینویسد که قبل از ملاقات با شاه، دکتر اکبر اعتماد، که سرپرستی سازمان انرژی اتمی ایران را برعهده داشت، به وی گفت که ایران در نظر دارد تا سال 1994 نیروگاههای هستهای به ظرفیتی ایجاد کند که از ظرفیت تولید برق هستهای بریتانیا در آن زمان بیشتر بود. تونی بن از قول دکتر اعتماد نقل میکند که ایران به این منظور، نسبت به خرید دستگاههای سانتریفیوژ برای غنیسازی اورانیوم علاقهمند است هر چه این کشور همچنان بر جلوگیری از گسترش جنگافزارهای اتمی تاکید دارد.
کمکهای خارجی به شاه
تونی بن در ادامه مقاله میافزاید که محمدرضا پهلوی در ملاقات با وی گفت که فناوری هستهای مورد نیاز خود را از فرانسویان و آلمانیها دریافت میکند و مانعی هم نمیبیند که از شوروی در این زمینه کمک بگیرد. آقای بن به خاطر میآورد که تنها یک سال پس از این ملاقات، دکتر والتر مارشال، رییس سازمان اتمی بریتانیا و مشاور خود وی، اعلام داشت که همزمان مشاورت با شاه را هم برعهده دارد و طرحی را در زمینه استفاده از فناوری هستهای در اختیار رهبر ایران قرار داده است. شاه در نظر داشت رآکتورهای دارای سیستم خنککننده با آب تحت فشار را از شرکت آمریکایی و ستینگهاوس خریداری کند و گفته بود که اگر بریتانیا نیز حاضر به خرید این سیستم و تعویض سیتسم آن زمان خود باشد، ایران آمادگی داشت تا اعتبار لازم را در اختیار این کشور قرار دهد.
تونی بن اظهار میدارد که مصصم بود با چنین اقدامی از سوی بریتانیا به شدت مقابله کند. سرانجام توافق شد ایران پنجاه درصد از سهام صنایع هستهای بریتانیا را به منظور ساخت این رآکتورها خریداری کند. تونی بن اظهارنظر میکند که در آن زمان، اعتقاد داشت که کمک به ایران باعث میشود تا این کشور در صدد دستیابی به تسلیحات هستهای برآید و به همین جهت، با آن نوع کمک اتمی که مورد نظر والتر مارشال بود مخالفت میورزید. در عین حال، نه تنها آقای مارشال، بلکه مدیر کل وزارت انرژی نیز، که مستقیما طرف مشورت جیم کالاهان، نخست وزیر قرار داشت، ظاهرا از تغییر فناوری اتمی بریتانیا و همکاری با ایران حمایت میکرد.
به نوشته تونی بن، در یکی از جلسات کمیته ویژه کابینه بریتانیا، نخست وزیر ضمن ابراز نگرانی از گسترش فناوری خطرناک هستهای، ابراز داشت که در هر حال بهتر است بریتانیا در زمینه تولید انرژی اتمی با ایران همکاری کند زیرا در هر صورت، فرانسه یا آلمان به چنین اقدامی مبادرت خواهند ورزید.
عدم نگرانی آمریکا
تونی بن در ادامه مقاله خود مینویسد که آنچه بسیار عجیب به نظر میرسید، این بود ه آمریکاییها ابدا درباره برنامه ایران برای دستیابی به ظرفیت عظیم هستهای احساس نگرانی نمیکردند زیرا در آن زمان، شاه یکی از متحدان ایالات متحده محسوب میشد. به نظر این سیاستمدار بریتانیایی، دیدگاه ایالات متحده و کشورهای غربی نشانه کاربرد معیارهای دوگانه در زمینه دستیابی سایر کشورها به فناوری هستهای بوده است که با سیاست آنها در قبال حمله نظامی صدام حسین، رهبر سابق عراق، به ایران پس از سقوط شاه، و سکوت در برابر زرادخانه اتمی اسراییل همخوانی دارد.