علی صالحآبادی
خاورمیانه به دلیل این که بیش از 60 درصد انرژی دنیا را تامین میکند، همواره کانون توجه جهانیان بوده است. این توجه در سالهای اخیر به علت تحریم عراق و سپس اشغال آن توسط آمریکا و متحدانش از یک سو و افزایش روز افزون استفاده از انرژی در دنیا که وسایل مکانیکی و دیگر فعالیتهای صنعتیاش به طرز بیسابقهای افزایش یافته است دو چندان شده است. خاورمیانه در شرایط کنونی کانون اصلی تحولات جهانی است و دنیا به تحولات این منطقه چشم دوخته است.
قراین نشان میدهد کشورهای نفتخیز از جمله ایران به دلیل ناتوانی در تولید بیشتر نفت از سهمیه تعیین شده توسط اوپک و افزایش فوقالعاده نیازهای داخلی، قادر به تولید نفت بیشتری برای عرضه به بازارهای جهانی نیستند. از کشورهای عضو اوپک، تنها عربستان به خاطر سرمایهگذاریهایی که در زمینه اکتشاف و استخراج انجام داده است، همچنان قادر است بیشتر از سهمیهای که اوپک برای این کشور منظور کرده است، نفت تولید کند. اما کشورهای دیگر عضو این تشکیلات نفتی نمیتوانند بیش از تولید فعلیشان، نفت به بازارهای جهانی عرضه کنند.
علاوه بر مساله نفت و گرانی روزافزون آن که زندگی مردم دنیا را تحت تاثیر قرار داده است، موضوع مناقشه اعراب و اسراییل و تحولاتی که در سالهای اخیر در منطقه در حال شکلگیری است بر اهمیت خاورمیانه افزوده است. برخلاف دهههای گذشته که توجه دنیا به ویژه قدرتهای بزرگ در خاورمیانه به اسراییل، مصر، سوریه و اردن و کمی هم عملیات تروریستی فلسطینیها معطوف بود، امروز نگاهها به سوی عراق، سوریه و ایران خیره است و متفاوت از قبل به گروههای فلسطینی فتح، حماس، جهاد اسلامی، حزبالله جلب شده است.
خروج اسراییل از نوار غزه پس از 38 سال اشغال آن اقدامی بود که جهانیان را حیرت زده کرد. تن دادن اسراییل به برگزاری انتخابات پارلمانی در بیتالمقدس شرقی برای نخستین بار عقبنشینی دیگر اسراییل بود. علاوه بر این رویدادهای مهم مقامات اسراییل و مردم آن سخن از عقبنشینی از سرزمینهای اشغال شده در جنگ ژوئن 1967 بر زبان میآورند. نخستوزیر موقت اسراییل هفته گذشته اعلام کرد وجود اسراییل به شکل کنونیاش با توجه به این که زاد و ولد فلسطینیها بیشتر از یهودیها است، در آیندهای نه چندان دور اسراییل را با خطر دو هویتی مواجه خواهد کرد که به این ترتیب جمعیت مسلمانان بر یهودیان غلبه میکند.
مقاومت فلسطینیها و فشارهای خارجی، اسراییل را وادار کرده است تا برای ماندن امتیاز بدهند. این موقعیت یک فرصت بینظیر برای منطقهای است که طی نیم قرن مناقشه بیحاصل در آن جریان دارد. عقبنشینیهای اسراییل برای سیاستمدارانش کاری دشوار و کشنده است، اما این گروه این سختی را به خاطر ماندن و ایجاد امنیت تحمل میکنند. اسراییل در سالهای اخیر در چهارچوب اجرای «نقشه راه» که از سوی آمریکاییها برای خاورمیانه تهیه شده است تن به کارهایی داد که در 40 سال گذشته کشورهای عربی در خواب هم نمیدیدند.
برای آنها باور کردنی نیست که اسراییلیهای سمج از مواضع خود عقب بنشینند و از همه مهمتر خواهان تشکیل دولت مستقل فلسطینی باشند. تحولات در خاورمیانه در کشوری در حال رخ دادن است که غربیها بیش از نیم قرن هزینه ماندن آن را پرداختهاند تا خاورمیانه روی آرامش نبیند و وجود این رژیم، عقبماندگی برای کشورهای منطقه و وقوع چند جنگ را به مردم این سرزمین دیکته کرده است. نتیجه این شرایط باعث شده است تا کمپانیهای غربی بتوانند اسلحه و کالاهای خود را به این منطقه بفروشند. کشورهای منطقه دریافتهاند که دیگر نباید فریب بخورند. آنها تصمیم دارند صلح و آرامش را با تشکیل دولت مستقل فلسطین بر منطقه حاکم کنند و به هر قیمتی که شده است از جنگ و خونریزی احتراز نمایند.
جنبش حماس شش روز پس از شروع انتفاضه اول در دسامبر 1987 نخست به صورت یک محفل مذهبی به وجود آمد. رهبر این محفل احمد یاسین بود که در سال 2004 در حمله موشکی اسراییل به شهادت رسید. یاسین که میان فلسطینیها از محبوبیت خاصی به خاطر مقاومتش در دو نوبت زندان برخوردار بود، اسطوره و رهبر معنوی حماس لقب گرفت. مرگ او مقاومت در سر زمینهای اشغالی را دو چندان کرد. شیخ احمد یاسین فکر نمیکرد، کمتر از دو سال پس از مرگش شرایط در خاورمیانه به گونهای شکل گیرد که طرفدارانش با بر زمین گذاردن اسلحه در انتخابات پارلمانی از 132 کرسی با پشت سر گذاشتن سازمان پر سابقه فتح با 76 کرسی، پیروزی را نصیب خود کنند.
حماس در انتخابات پارلمانی سازمان فتح را که یاسر عرفات در سال 1958 آن را کویت بنیان گذاشت، به حاشیه راند. در انتخابات هفته گذشته سازمان فتح موفق به اخذ 44 کرسی شد. حماس با پیروزی قاطع میتواند دولت جدید را حتی به تنهایی تشکیل دهد، اما نباید از ائتلاف با دیگر فلسطینیها غفلت کند. رای فلسطینیها به گروه حماس که یک گروه مسلحانه است و حاضر به سازش با اسراییل نیست این واقعیت را آشکار میکند که تاخیر در تشکیل دولت مستقل فلسطینی و به بنبست رسیدن راههای دیپلماتیک در مناقشه اعراب و اسراییل، مردم سرزمینهای فلسطین را متوجه گروه رادیکال حماس در برابر دیگر گروهها کرده است.
فوکویاما عقیده دارد تمدن غرب، آخرین تمدن بشر است. این تمدن به دلیل این که پذیرفته و ظرفیت دارد تا به طور متناوب خود را در برابر رویدادهای خرد و کلان اصلاح کند، میماند و از بین نمیرود. به نظر صاحب این قلم عقبنشینیهای اسراییل و تغییر و تحولاتی که در خاورمیانه در حال رخ دادن است، به طور مستقیم و غیر مستقیم متاثر از سیاستهای فرامرزی ایالات متحده آمریکا است. هر چند در ظاهر عقبنشینیهای اسراییل خوشایند است، اما به نظر میرسد آمریکاییها به اسراییلیها دیکته کردهاند که برای ماندن چارهای جز امتیاز دادن و تغییر روشهای نیم قرن گذشته وجود ندارد.
بنابراین فلسطینیها در اوضاع پیچیده پدید آمده در خاورمیانه نباید با ایجاد شکاف بین خود و عدم درک شرایط، فرصت ایجاد شده را به تهدید تبدیل نمایند بلکه باید با بهرهگیری از راههای دیپلماتیک حلقه محاصره را بر اسراییل را تنگتر کنند و از طریق مجامع بینالمللی بر اجرای قطعنامههای 238، 242 و دیگر توافقهایی که بین سازمان فتح، دولت خودگردان، اسراییل و غربیها انجام گرفته است، اصرار ورزند.