عصر انجمن‌ها

یکى از اقدامات موثر آقاى خاتمى در دوران ریاست جمهورى کمک به تاسیس و فعالیت تشکل هاى غیردولتى بوده است. مقدمتاً باید گفت که در حال حاضر انجمن هاى غیردولتى چه از نظر بین المللى و چه از نظر ملى روز به روز رو به گسترش هستند. به طور مثال در یونسکو که من شاهد آن بوده ام تعداد این انجمن هاى بین المللى غیردولتى وابسته که در زمان تشکیل یونسکو در سال 1946 کمى بیشتر از صد انجمن بوده است در حال حاضر نزدیک به هزار انجمن مى باشد. من که از سال 1349 تا اواخر سال 1354 به عنوان اولین مدیر بخش جوانان در یونسکو مشغول فعالیت بودم، قسمت عمده اى از برنامه مصوب جوانان را در کنفرانس عمومى که هر دو سال یک بار تشکیل مى شود، به وسیله این تشکل اجرا مى کردم. به طور مثال اگر برنامه صلح و جوانان را داشتیم، اعتبار مربوط به این برنامه را در اختیار یک انجمن بین المللى یا ملى غیردولتى جوانان که امکانات و ظرفیت علمى چنین برنامه اى را داشت، مى گذاشتیم و با نظارت ما آن سازمان کنفرانس را برگزار مى کرد. همچنین است راجع به کلیه فعالیت هاى یونسکو. یعنى اگر یونسکو قرار است درباره پیشرفت ریاضیات و یا مسائل مربوط به فلسفه و روان شناسى و توسعه اقتصادى و غیره اجلاسى از متخصصان برپا کند، یونسکو به جاى سپردن برگزارى چنین اجلاسى به یک دولت ترجیح مى دهد این کنفرانس را به یک انجمن ملى یا بین المللى غیردولتى محول کند. به این علت که تشکل ها از اشخاص صاحب نظر آن رشته تشکیل شده است و در ضمن باید گفت که این تشکل ها بیش از دولت ها مورد وثوق عام نیز قرار دارند و این رویه مربوط به کل سازمان هاى بین المللى است. یعنى اگر مى خواهیم در آینده کشورمان نقش عمده اى در همه زمینه هاى فرهنگ بشرى و فعالیت هاى انسان دوستانه و اجتماعى و غیره به عهده گیرد، لازم است در کشورمان این قبیل سازمان ها به طور موثرى فعالیت داشته باشند.
بدین جهت از روز اول توجه آقاى خاتمى را به این امر به فال نیک گرفتم و خوشحال شدم که ایشان به تاسیس سازمان ملى جوانان وابسته به ریاست جمهورى همت گماشتند و رسماً قسمتى را در همین سازمان مامور خدمت در راه سازمان هاى غیردولتى کردند.
در مورد زنان هم آقاى خاتمى اقدام به ایجاد مرکز مشارکت زنان وابسته به ریاست جمهورى کردند که وظیفه این مرکز کمک به تدوین سیاست هاى مربوط به زنان و حمایت از تشکل هاى آنان است و ضمناً رئیس این مرکز سمت عضویت دائم هیات دولت را دارد.
باید متذکر شد که این انجمن ها در زندگى امروز ملل جهان به عنوان ارگان هاى اصلى دموکراسى قلمداد شده اند زیرا این قبیل موسسات اولاً از جامعه مدنى برخاسته اند، ثانیاً از متخصصان هر رشته تشکیل شده اند و ثالثاً به طریقه برقرار کردن رابطه میان ارگان هاى دولتى و مردم واقفند و دیگر اینکه با آشنایى اى که از اجتماع و مردم دارند به راحتى مى توانند منابع مالى جدیدى براى فعالیت هاى اجتماعى از مردم به دست آورند یعنى دولت را در انجام وظایفش به نحو سریع تر و سازنده ترى یارى دهند. بدین جهت در جهان امروز وجود پارلمان ها و انتخابات منظم بدون وجود این تشکل ها موید دموکراسى در کشورها نیستند. در واقع سازمان هاى غیردولتى مکمل نقش پارلمان و انتخابات در دموکراسى ها به شمار مى آیند.
به عنوان مثال من با یکى از شهرداران سوسیالیست یک شهر درجه سه فرانسه دوست قدیمى هستم. او وقتى در یک دیدارى به تفصیل فعالیت هاى گوناگون شهردارى اش را براى من تشریح کرد و من از او سئوال کردم چطور این همه فعالیت با پرسنل اندکى برگزار مى شود، او به من گفت به این علت که ما 80 درصد فعالیت هایمان را به وسیله تشکل هاى غیردولتى انجام مى دهیم که اکثراً خدمات آنها رایگان است. ضمناً در اینجا بد نیست گفته شود که در کشور فرانسه تعداد NGOها از هشتصد هزار تجاوز مى کند.
با توجه به تجارب پنجاه ساله ام در ارتباط با یونسکو و نظر به علاقه و اعتقادى که به اهمیت این تشکل ها داشتم از ابتداى تشکیل دولت آقاى خاتمى فعالیت و توسعه انجمن هاى غیردولتى را در سفرهاى مکررم به ایران مرتباً دنبال مى کردم و اینک نتیجه آن را که به نظر من براى آینده ایران بسیار ارزشمند است به صورت اجمالى براى خوانندگان روزنامه شرق به شرح زیر بیان مى کنم. اول آنکه دولت آقاى خاتمى موفق شد قانونى بودن انجمن هاى غیردولتى را در برنامه سوم به تصویب مجلس برساند. ثانیاً آئین نامه اجرایى انجمن ها را به علت اجتناب از درگیرى با شوراى نگهبان به تصویب هیات دولت رساند. ثالثاً بخشى از تصدى هاى دولت را به این انجمن ها واگذار کرد. رابعاً راه ارتباطات خارجى و بین المللى انجمن هاى غیردولتى را هموار کرد. نتیجه این اقدامات یک نوع اعاده حیثیت به تشکل ها شد و نگاه توام با شک و تردید دولتیان را نسبت به این تشکل ها تبدیل به یک نوع مرافقت و همراهى کرد.
گرچه نهادهاى مدنى و بشردوستانه نظیر خیریه و قرض الحسنه و همچنین اتحادیه هاى صنفى در ایران سابقه طولانى دارند، اما تشکل هاى مدرن غیردولتى که در حوزه هایى چون محیط زیست، زنان، جوانان، بهداشت و جمعیت، حقوق بشر، علم و... تولد بیشترین آنها به بعد از سال 76 برمى گردد به طور مثال تشکل هاى زنان تعدادشان بیش از هشت برابر شد، تشکل هاى جوانان که تعدادشان کمتر از انگشتان دست بود به بیش از 2500 رسیده است، تشکل هاى زیست محیطى، بهداشتى، حقوق بشر، کودکان و زنان نیز تعدادشان در مجموع بین 20 تا 30 هزار برآورد شده است که اینها رشد کمّى بى سابقه اى است که تحت تاثیر فضاى مساعد دولت خاتمى بسیارى از افراد را ترغیب به تاسیس و عضویت در این سازمان ها کرده است. اما اتفاق جدید و قابل توجه این است که اکثر این انجمن ها در شهرستان ها و نقاط دوردست فعال هستند که من خود شاهد فعالیت هاى مردمى و جالب برخى از این تشکل ها بوده ام. البته در کنار رشد تعداد سازمان ها، اقدامات مهمى توسط تشکل ها انجام شده که نشان مى دهد مردم ایران در عرصه این انجمن ها نیز ابداعات فوق العاده اى دارند. به طور مثال انجمن خیریه دهش پور در عرض سه روز حدود 200 میلیون تومان در یک بازارچه خیریه براى کمک به کودکان سرطانى از مردم عادى جمع آورى کرد و یا یک انجمن زیست محیطى در رشت حدود دو میلیون پرنده دریایى از سیبرى را در یک مقطع که جانشان به خطر افتاده بود (در ظرف سه سال) نجات داد یا معاون سازمان ملى جوانان چند روز پیش گفته بود میزان رضایت از فعالیت اوقات فراغت تشکل ها براى جوانان بیش از دستگاه هاى دولتى بوده است و یا بیش از نیمى مدارس توسط جامعه خیریه مدرسه‌ساز ساخته مى‌شود و یا قوانین مربوط به عسر و حرج با پیگیرى یک انجمن غیردولتى (بنیاد مهر) اصلاح شد و یا انجمن دیگرى موفق شد معافیت از شلاق و اعدام براى کودکان زیر 18 سال را الزامى کند و یا در زمینه مسائل تنظیم خانواده، انجمن تنظیم خانواده ایران جزء موفق‌ترین انجمن‌ها در زمینه بهداشت خانواده در دنیا شناخته شده است. همه اینها نشان مى‌دهد شناخت و یا حضور تشکل‌هاى ایرانى در کنفرانس‌هاى بین‌المللى بسیار موثر بوده است و مورد توجه نمایندگان دیگر کشورها قرار گرفته است. تشکل‌ها در ایران مثل سایر مناطق دنیا با تکیه بر مشارکت مردم، اصلاحات آرام و تدریجى را به دور از هرگونه خشونت به سوى توسعه و دموکراسى پیش مى‌برند و از این رو است که بر این باورم که تقویت و توسعه سازمان‌هاى غیردولتى دستاورد مهم آقاى خاتمى است که نشان مى‌دهد اراده ملت ایران براى توسعه و پیشرفت با شکل‌گیرى این تشکل‌ها تا حدود زیادى نهادینه شده است. البته موانع براى پایدارى کامل تشکل‌ها هنوز وجود دارد که بخشى از آن به مقاومت بدنه دولت در واگذارى تصدى‌ها و بخشى دیگر مخالفت با هرگونه مشارکت مردم است که با صبر و متانت نهادهاى غیردولتى روز به روز کمرنگ‌تر خواهد شد. در همین مورد اشاره نمایم که در سال‌هاى اخیر مدیران ارشد وزارتخانه‌ها نظیر دو وزیر کشور دولت، آقاى نورى و آقاى موسوى نقش موثرترى نسبت به بدنه وزارتخانه‌هایشان در این امر داشته‌اند. حفظ این سرمایه و افزایش آن به شکلى که در شأن این ملت باشد و موجب ارتقاى موقعیت ایران در نظام بین‌المللى گردد وظیفه همگانى است، چه اگر دولت و رئیس‌جمهور آینده مانع از پرواز این پرنده گردد به بخت خویش و ملت لطمه زده است که فرصت براى رشد کیفى و موثرسازى این سازمان‌ها را از دست داده است به خصوص که با توجه به وضعیت فعلى این سازمان‌ها که دوران سخت شروع فعالیت را پشت سر نهاده‌اند، بهانه‌اى براى قبول ضعف این سازمان‌ها موجود نیست و این تجربه دیگر ممالک است که پس از دوران شروع فعالیت در صورت ضعف، مانع اصلى دولت است و نه مردم که از جمله تسهیلات مهم براى آینده آموزش مدیران دولتى و کارهاى اجتماعى در مورد نحوه سیاستگزارى است مطلوب درباره این تشکل‌هاست و همچنین گنجاندن مطالب آموزشى در این زمینه به متون درسى مدارس و دانشگاه‌ها مى‌باشد. چرا که تحقیقات و شواهد نشان مى‌دهد دانش‌آموزان و دانشجویان مى‌توانند عامل مهمى براى جذب خانواده‌ها و جوامع محلى به مشارکت و حضور در تشکل‌ها باشند.