علی کرمی
با پیروزی قاطع جنبش مقاومت اسلامی در انتخابات مجلس قانونگذاری فلسطین، حماس پا به عرصه فعالیتهای سیاسی جدیدی گذاشته است. حماس به عنوان نیروی سیاسی فعال و تاثیرگذار در عرصه داخلی در راس دستگاه حاکم فلسطین قرار گرفته است. پیروزی حماس در انتخابات پارلمانی فلسطین، یک تجربه جدید برای آغاز فرایند تبدیل و نهادینه شدن یک جنبش مبارز سیاسی ایدئولوژیک با معیارهای شناخته شده آن به یک نهاد رسمی است. این پیروزی قطعاً تاثیرات قابل توجهی در ابعاد مختلف داخلی فلسطین، منطقهای، آینده روند صلح، آینده مقاومت در برابر طرحهای صهیونیستی، تاثیر این پیروزی بر دیگر جنبشهای اسلامی منطقه و بینالمللی یعنی تعامل بازیگران خارجی یا مناقشه طولانیمدت خاورمیانه، خواهد داشت که در راستای عملی شدن موضوعات مذکور تشکیل دولت از سوی حماس در شرایط کنونی داخلی و منطقهای مهمترین تجربه تاریخی حماس است.
موضع این جنبش در خصوص عدم شناسایی مشروعیت رژیم صهیونیستی و رد مذاکره با آن به ویژه با توجه به ناامیدی مردم فلسطین از روند بیش از یک دهه طرح موضوع صلح خاورمیانه با رژیم صهیونیستی، از سوی جریانهای مخالف حماس، پاشنه آشیل این جنبش محسوب میشود. برخی کارشناسان در این ارتباط عقیده دارند حتی جنبش فتح با علم به محدودیتهای سیاسی جنبش حماس و مشکلاتی که با آن مواجه خواهد شد، از مشارکت در دولت وحدت ملی طفره رفته است. به نظر میرسد رهبران حماس باید با اتخاذ یک رویکرد مطمئن و منسجم و کمخطر در جهت مواضع سیاسی خود و دور از جنجال قدم بردارند. تمسک حماس به حقوق مسلم و قطعی فلسطینیان در سرزمین تاریخی خود، حق بازگشت کلیه آوارگان فلسطینی به سرزمین مادری، حاکمیت غیرقابل خدشه فلسطینیان بر قدس و اماکن مقدس آن، جزء اصول اساسی و موازین قانونی حماس در آینده تحولات این سرزمین است.
جنبش حماس باید با شناخت واقعیات امروز جهان و منطقه فرصتهای تازه را برای اعتلای آرمانهای چندین ساله جامعه فلسطین، جستوجو کند.
به علاوه حماس که مشروعیت اسراییل را نفی کرده، در عین حال از مصالحه با اسراییل سخنی نگفته است. شیخ احمد یاسین رهبر فقید حماس، گفته بود که «ما به غصب سرزمینمان توسط اسراییل رسمیت نخواهیم داد اما آمادهایم آتشبسی را بپذیریم که زمان آن به درازای عمر یک نسل باشد و آنگاه بگذاریم نسلهای آینده در هر دو سو، خود در مورد آینده تصمیم بگیرند و امروز خالد مشعل به دنبال واقعگرایی مرشد خود است.»
در پی پیروزی حماس در مجلس قانونگذاری فلسطین، محمود عباس رییس دولت فلسطین نیز اعلام کرد که حماس را مامور دولت جدید خواهد کرد. اکنون حماس به عنوان قویترین سازمان دارای مشی مبارزه مسلحانه فلسطینی با لحظات سرنوشت روبهرو است و این سوال مطرح میشود آیا حماس رژیم صهیونیستی را به رسمیت میشناسد و به طرحهای صلحطلبی پایبند خواهد بود؟ به رسمیت شناختن اسراییل برای آغاز مذاکرات تشکیل دولت فلسطین فشارهای داخلی و خارجی زیادی بر رهبران حماس وارد ساخته است. حماس با شرکت خود در انتخابات نشان داد که حتی گروههایی نظیر حماس هم حاضر به پذیرش اصول و قواعد بازی مسالمتآمیز دموکراسی برای تحقق اهداف و حقوق خود هستند و ترجیح میدهند که با سلاح منطق و قدرت حق، نه حق قدرت به اهداف خود برسند.
حماس اگرچه به عنوان یک جنبش اسلامگرا اکثریت نمایندگان مجلس را به دست آورده است ولی این پیروزی را تنها به خاطر شعارهای ضدصهیونیستی و مواضع ایدئولوژیک خود کسب نکرده، بلکه صداقت و پاکی فعالان حماس در جلب حمایت مردم یکی از تاثیرگذارترین عوامل بر نتایج انتخابات اخیر فلسطین بود، ولی در مقابل برخی از مسوولان فتح و ساف به شدت به ناپاکی آلوده شدهاند که موجبات نارضایتی شدید مردم و اعتراضات جهانی را فراهم ساخته بود.
به هر حال، در راستای قواعد بازی مسالمتآمیز، خالد مشعل رئیس دفتر سیاسی حماس با عاریت گرفتن از مرشد خود شیخ یاسین رهبر فقید حماس، خطاب به مدعیان تراز اول دموکراسی در جهان، آمریکا و اروپا را ـ که به جای شناسایی مشروعیت حماس به عنوان نماینده منتخب مردم فلسطین در یک انتخابات آزاد و سودجویی از این نتیجه به عنوان فرصتی برای ترویج یک حکمرانی خوب در فلسطین و جستوجوهای تازه برای ختم درگیریها، جامعه فلسطینی را به خاطر استفاده از حق قانونی خود در گزینش نمایندگان خود در مجلس فلسطینی تهدید به مجازاتهای جمعی کردهاند ـ مورد سرزنش قرار داده است. خالد مشعل معتقد است که آمریکا و اروپا میتوانند از موفقیت حماس استفاده کرده و فصل جدیدی را در روابط خود با فلسطینیان، اعراب و مسلمانان آغاز کنند و جنبشی را که عمدتاً از زاویه دید اشغالگران صهیونیست تصویر شده بهتر بشناسند. رئیس دفتر سیاسی حماس، در عین حال که قاطعانه مشروعیت رژیم صهیونیستی را به عنوان کشوری که برای جبران خطا یا حل مشکل دیگران در سرزمین فلسطینیان ایجاد شده رد میکند، با صراحت اعلام میکند که اگر اسراییل آماده پذیرش اصل آتشبس بلندمدت باشد، آمادهایم که درباره شرایط آن مذاکره کنیم و اعلام میکند حماس دست صلح خود را به سوی کسانی که واقعاً علاقهمند به صلحی مبتنی بر عدالت باشند دراز میکند. رهبران دوراندیش حماس قطعاً آگاه بودهاند که در جایگاه حکمرانی بیش از پیش زیر ذرهبین مطبوعات آزاد فلسطینی، جامعه روشنفکر ممتاز فلسطینی پراکنده در جهان و سرزمینهای اشغالی قرار خواهد داشت. حکمرانی خوب بدون استقرار آرامش، امنیت، رفاه و تعامل سازنده با جهان خارج امکانپذیر نیست و تعامل سازنده با جهان بیشک مستلزم اتخاذ روشهایی با رویکردهای منطقی و مبتنی بر خواست مردم است.
میتوان گفت: یکی از موارد اختلاف میان فلسطینیان و رژیم صهیونیستی و مانع بر سر راه تاسیس دولت مستقل فلسطینی، مساله بیتالمقدس شرقی است. بیتالمقدس شرقی از جمله سرزمینهایی است که از جنگ 1967 به اشغال اسراییل درآمد. فلسطینیان به حق میخواهند بیتالمقدس شرقی را پایتخت خود قرار دهند و تا امروز سران نظامی تلآویو به شدت با این حق مخالفت کردهاند که حتی در انتخابات اخیر، مانع از حضور فعال فلسطینیهای این منطقه در انتخابات شدند ولی با فشارهای بینالمللی و ناظران بینالمللی تسلیم شدند.
از طرف دیگر برگزاری انتخابات فلسطین در زمانی صورت گرفت که شارون به شدت بیمار شده بود و دولت اسراییل در وضعیت شکنندهای قرار گرفته بود و نمیتوانست در برابر فشارهای بینالمللی مقاومت کند.
پیروزی حماس موجب شد که بسیاری از دولتمردان رژیم صهیونیستی سیاست شارون را در عدم همکاری کافی با ابومازن رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین مورد نقد قرار دهند و آنها در نهایت، پیروزی حماس را نتیجه سیاستهای نادرست و تمامیتخواهی دولت اسراییل میدانند.
با این تفاصیل، اکنون فرایند صلح در خاورمیانه به یک چرخش تاریخی خود رسیده است. از سوی دیگر اسراییل در آستانه یک تصمیم مهم است؛ خروج کامل از غرب رودخانه اردن، برداشتن دیوار حایل، برچیدن شهرکهای یهودینشین، بازگشت آوارگان و به رسمیت شناختن دولت مستقل فلسطینی و در نتیجه پیروزی حماس با پایتختی بیتالمقدس شرقی.
با وجود این هر دو طرف صلح خاورمیانه، فلسطین و رژیم صهیونیستی ملزم به بازتعریف جدید در رویکرد سیاستهای خود میباشند و با قرار گرفتن اسماعیل هنیه در پست نخستوزیری فلسطین با همکاری و وحدت ملی داخلی و تعامل سازنده با محیط منطقهای و بینالمللی، حماس باید با اولویت قرار دادن منافع مردم فلسطین و حق مسلم در تعیین سرنوشت خود و در نهایت تشکیل دولت مستقل فلسطینی، با گامهای محکم و حساب شده قدم بردارد. مردم فلسطین نیز اکنون بیش از هر زمان دیگری به آرمان خود دایر بر تشکیل دولت مستقل فلسطین نزدیک شدهاند. در نتیجه اقبال عمومی به حماس را میتوان به پاسخ منفی ملت فلسطین به روند سازش و درخواستهای منطقهای و بینالمللی از فلسطینیان جهت تسلیم در مقابل اشغال و اشغالگری دانست. ملت فلسطین با رای خویش حمایت قاطع خود را از گروههای مقاومت فلسطین اعلام داشته است. آنچه مسلم است این که گروههای مقامت فلسطینی توانستند با اتکا به رای قاطع ملت فلسطین، مشروعیت و جایگاه واقعی خود را به دنیا نشان داده و خود را به عنوان نمایندگان واقعی ملت فلسطین به دنیال معرفی نماید و در نهایت جنبش حماس با نخستوزیری اسماعیل هنیه به دنبال سر تعظیم و عقبنشینی رژیم صهیونیستی در برابر خواستههای مشروع و به حق مردم مظلوم فلسطین هستند.
از طرف مقابل اسراییل برای همکاری با حماس و پذیرش مشروعیت حماس، شروطی را از جمله به رسمیت شناختن اسراییل و در نهایت خلع سلاح و به اصطلاح دست برداشتن از خشونت، مقرر کرده است.
ایهود اولمرت کفیل نخستوزیری اسراییل تهدید کرده که به طور پیاپی گروههای مقاومت فلسطینی را هدف قرار خواهد داد. از طرف دیگر، پیروزی حماس استراتژی بلندمدت آمریکا را به چالش کشید چون آمریکاییها معتقدند با برگزاری انتخابات و دموکراسی در منطقه خاورمیانه گروههای طرفدار آمریکا سرکار خواهند آمد و آنها خواهند توانست منافع خود را تامین کنند، ولی این استراتژی با اتفاقاتی که در عراق باعث پیروزی اکثریت شیعیان به نخستوزیری ابراهیم الجعفری انجامید و در ادامه پیروزی حماس در فلسطین این سیاست غربیها از جمله آمریکا را نتوانست به موفقیت تبدیل کند. به هر حال عدم پذیرش مشروعیت حماس، غرب را وارد یک تضاد جدی میکند، زیرا کاملاً روشن خواهد شد که غرب از یک سو، موعظه دموکراسی را میکند و از سوی دیگر به جای پذیرش نتایج یک انتخابات دموکراتیک میخواهد دولت برآمده از آن را به دلیل این که غرب از آرای واریز شده به صندوقها راضی نیست، مجازات کند.
بدین ترتیب، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) در معرض یک آزمون تاریخی قرار گرفته است. اگر حماس بر مبنای مردمسالاری و همکاری با نیروهای داخلی و منطق رفتار عقلایی و منافع ملیمحور وفادار نماند، نه تنها به اقتدارش لطمه وارد خواهد شد، بلکه فرایند روبه گسترش تاسیس دولت مستقل فلسطینی به شدت دچار اختلال خواهد شد. در شرایط کنونی منافع مصالح مردم فلسطین ایجاب میکند که با جلب نظر و همراهی سایر گروههای فلسطینی با درایت و واقعبینی، به دور از انحصارطلبی با شرکت سایر گروههای سیاسی، دولت جدید را معرفی نماید و با بهرهمندی از تمامی پتانسیل گروههای فلسطینی یک دولت قوی واقعنگر، همزمان التزام به قوانین بینالمللی، راه را به سوءاستفادههای اسراییل ببندد و در نهایت عقبنشینی رژیم صهیونیستی از مناطق اشغالی به خصوص بیتالمقدس شرقی را سرعت بخشد.