سازمان همکاری شانگهای در سال 1996 تحت عنوان گروه شانگهای 5 براساس هسته اولیهای شکل گرفت که مبتنی بر توافق سال 1990 میان اتحاد جماهیر شوروی سابق و جمهوری خلق چین، برای کاهش دوجانبه نیروهای مسلح و اتخاذ اقدامات اعتمادسازی در نواحی مرزی دو کشور بود، یعنی موضوعاتی که صرفا در برگیرنده اهداف و منافع خاص و محدود دو کشور بودند ضرورتهای وجودی تشکیل گروه شانگهای 5 _ متشکل از چین _ روسیه _ قزاقزستان _ تاجیکستان و قرقیزستان در چارچوب مقابله با اقدامات آمریکا و متحدان اروپایی و شرق دور آن، جهت محاصره چین ور روسیه قابل درک است پایان جنگ سرد و فروپاشی نظام دو قطبی به همراه دگرگونی در منطق درونی تعاملات میان کشورها و دورنمای مبهم ساختار نظام بینالمللی در حال ظهور واکنش و دخالت فعال در اتخاذ تدبیر و مکانیزمهایی جهت تدوین قواعد بازی جدید و شکل دادن به نظام بینالملل را به منظور تحصیل حداکثر منافع به ویژه برای کشورهایی مانند روسیه و چین ضرورت میبخشید.
از سوی دیگر گسترش ناتو به سوی شرق و نقش فزایندهاش در حفظ صلح در اروپا و بطور قابل ملاحظهای در یوگسلاوی و امتداد آن تا غرب مسکو با پذیرش اعضای جدید از میان جمهوریهای آسیای مرکزی اتحاد جماهیر شوروی سابق این پیمان هر چه بیشتر خود را به دروازههای مسکو و «بیجینگ» نزدیک میکند همراه با دیدگاه آمریکا در منطقه آسیا _ پاسفیک مبنی بر تهدید بالقوه از ناحیه چین یعنی کشوری که دارای رشد اقتصادی سریعی بوده است تعجبی ندارد که پکن و مسکو با تاسیس سازمان شانگهای 5 به منظور آمادگی برای مقابله با چنین وضعیتی و با فرض ایفای نقش وسیعتر فزایندهتری در دیپلماسی جهانی پس از جنگ سرد از خود واکنش نشان دهند این سازمان پس از تاسیس با توجه به مسایل مرزی اعضا افراطگرایی مذهبی و قومی، تروریسم، حمل و نقل مواد مخدر و قاچاق اسلحه و تاکید بر نظام جهانی چند قطبی در جهت خنثی کردن اهداف هژمونیک آمریکا از اجلاس اول تا اجلاس اخیر حالت تکاملی و رشد یابندهای داشت و گسترش موضوعی_ مفهومی و عضوی یافته است. امکاناتی که سازمان شانگهای بوجود میآورد و منافع مشترکی که در اختیار اعضا میگذارد، فرایند توسعه و گسترش آن را تا حدی که بتواند به صورت شخصیتی مستقل از اعضای تشکیلدهندهاش عمل کند بالا برده است سازمان شانگهای با توجه به مسایل و محورهای مورد بحث که لزوم همکاریهای بیشتر را بین کشورهای عضو ایجاد میکند. نیز حضور دو قدرت بزرگ بینالمللی در این گروه توان آن را دارد که به سازمانی با کاربرد فرامنطقهای «از دیوار چین تا دانوب آبی شود» چنان که یکی از نکات مهم و مورد تاکید تمامی بیانیههای مشترک سازمان باز بودن عضویت سازمان برای پیوستن سایر کشورهای بدان میباشد.
در همین ارتباط میتوان سخنان پوتین رییسجمهور روسیه پس از اجلاس پنجم سران گروه در شهر دوشنبه پایتخت تاجیکستان اشاره کرد و گفت گروه شانگهای 5 یک باشگاه بسته نیست و برای عضویت سایر کشورها باز میباشد او همچنین پیشنهاد تغییر نام گروه به «مجمع شانگهای» را مطرح کرد در این خصوص کشورهایی نظیر ازبکستان _ ایران _ هند و پاکستان اظهار اشتیاق و علاقه به پیوستن به این سازمان را ابراز کردند البته کمی آن طرفتر از میان دیگر کشورهای فرامنطقهای ترکیه و یوگسلاوی نیز حمایتشان را در مورد نکات توافق شده در اجلاسهای سازمان بیان داشتند و وزیر امور خارجه روسیه این گونه درخواستها و استقبال به عمل آمده را دلیل برای «پرستیژ فزاینده» مجمع شانگهای میداند.
در هر حال آنچه قابل توجه است توان و دینامیزم گسترش این سازمان و اهدافی است که در همین راستا دنبال میکند بر این اساس در این مطلب ابتدا اهداف و مکانیزمهای سازمان و منافع خاص اعضا مورد بررسی قرار میگیرد.
از هنگام تاسیس این سازمان تحت عنوان گروه شانگهای 5 تاکنون چندین اجلاس سالانه سران به طور چرخشی برگزار شده است و در تمامی این اجلاسها بیانیههای مشترکی مورد توافق و امضای اعضا قرار گرفته و هر بار در این بیانیهها محورهای اساسی اهداف سازمان تکرار شده است و در عین حال یکی از محورها مورد تاکید بیشتری قرار گرفته است. و همچنین مکانیزمهای جدیدی نیز جهت پیشبرد محورهای توافق شده ایجاد گردیده است.
اهداف سازمان همکاری شانگهای و مکانیزمهای اجرایی آن را بطور خلاصه میتوان در محورهای ذیل برشمرد:
1_ تقویت همکاری: با محورهای امور سیاسی _ اقتصادی _ تجاری و نظامی به منظور تبدیل آسیای میانه به یک منطقه صلح و ثبات و حسن همجواری و همکاری بر اساس اصل برابری مخالفت با هر نوع تهدید و مداخله خارجه که موجب پیچیدگی وضعیت میشود _ تقویت اعتماد ملی و تسریع آن مکانیزم اجرایی انجام این اهداف براساس مفهوم جدید امنیت مبتنی بر اعتماد دو جانبه و تضمین توافقات و قراردادها براساس روابط و تفاهم دو جانبه جهت ثبات منطقهای تقلیل نیروهای نظامی در نواحی مرزی و همچنین عملیات نظامی مشترک، تبادل نظر تجارب در فعالیتهای حفظ صلح و برگزاری سمینارهای مناسب، و تبادل نظر در همکاریهای دو جانبه و چند جانبه و سایر موضوعات بینالمللی و منطقهای میباشد.
2_ ضدیت با فعالیتهای غیرقانونی: مبارزه بر ضد جداییطلبی ملی، تروریسم بینالمللی و مهاجرت غیرقانونی و ارایه مکانیزمی برای اجرای این اهداف نظیر تهیه پیشنویس برنامههای چند جانبه مناسب و امضای توافقات و قراردادهای همکاری چند جانبه و برگزاری اجلاسهای منظم مقامات دادگستری مرزی گمرک و دستگاههای امنیتی پنج کشور، برگزاری مانورهای ضدشورش و ضد تروریسم از جمله برنامههایی است که در راستای این هدف دنبال میشود علاوه بر اینها پیشنهاد تاسیس مرکز ضدتروریسم منطقهای در شهر بیشکک توسط قرقیزستان که در اجلاس دوشنبه مورد موافقت اعضا قرار گرفته بود.
3_ احترام به اصل حاکمیت: دفاع از اصل حاکمیت تحت منشور ملل متحد که البته نفی دخالت در امور داخلی کشورها به بهانه حقوق بشر را مورد تاکید قرار میدهد. تاکید بر حق انتخاب نظام سیاسی مدل اقتصادی و مسیر توسعه اقتصادی خاص هر کشور توسط آن کشور که تصدیق به منزله شناسایی متقابل حفظ حاکمیت، استقلال، تمامیت ارضی و ثبات اجتماعی یکدیگر و حمایت از آن در زمره مسایل مورد توافق در راستای این هدف به شمار میروند علاوه بر اینها حمایت از سیاست چین واحد متخذه از سوی جمهوری خلق چین و حمایت از دیدگاه روسیه در مورد چین، تقویت نقش سازمان ملل متحد به عنوان تنها مکانیزم کلی حفظ صلح و ثبات جهانی از دیگر مضامین گنجانده شده در اصل احترام به حاکمیت میباشد.
4_ اصل احترام به قرارداد موشک ضدبالستیک: قرارداد ضدبالستیک 1979 باید بیچون و چرا تایید و حفظ و مورد احترام قرار گیرد این قرارداد که استقرار سیستم دفاعی موشکی ملی را منع میکند مورد تایید و به عنوان اساس ثبات استراتژیک جهانی و مبانی کاهش بیشتر سلاحهای تهاجمی به حساب میآید.
براین اساس استقرار سیستم سپر ضدموشکی موجب تشدید مسابقه تسلیحاتی در آسیا _ پاسیفک خواهد شد مکانیزم اجرایی این هدف نیز حمایت از پیشنهاد ازبکستان مبنی بر ایجاد منطقه عاری از سلاحهای هستهای آسیای میانه میباشد.
بر همین اساس در اجلاس سران در 15 ژوئن 2001 چین _ روسیه و چهار کشور آسیای میانه (قزاقستان _ قرقیزستان _ ازبکستان _ و تاجیکستان) بیانیه مشترکی را در حمایت از قرارداد موشک ضدبالستیک که در سال 1972 میان اتحاد جماهیر شوروی سابق و آمریکا منعقد شده بود امضا کردند و آن را به عنوان اساس ثبات و خلع سلاح جهانی قلمداد کردند این تاکید و حساسیت اجلاس سران پیرو سفر آقای بوش به اروپا به منظور متقاعد کردن متحدان خود در اتحادیه اروپا و ناتو و همچنین روسیه در مورد طرحهای سپر ضدموشکی و دفاع موشکی ملی ایجاد شده است برنامه سپر موشکی بطور موثری منجر به اضمحلال قرار داد موشک ضدبالستیکی میگردد که از نظر بوش یادگار جنگ سرد است و دیگر به روابط آمریکا _ روسیه و منع تکثیر سلاحهای هستهای مربوط میشود و برخلاف اطمینانهای آمریکا در مورد سپر ضدموشکی و دفاع موشکی ملی که دولتهای عراق (قبل از حمله آمریکا به آن کشور) و کره شمالی را هدف قرار میدهد چین و روسیه هشدار دادند که دفاع موشکی ملی احتمالا ماشه مسابقه تسلیحاتی جهانی نوین را خواهد چکاند.
5_ امنیت منطقهای: تلاش در جهت امنیت منطقهای از طریق حل و فصل مسالمتآمیز تمامی منازعات در چارچوب سازمان ملل گشودن باب گفتگوی سیاسی جهت ترویج اعتماد دو جانبه و همکاری بیشتر چند جانبه در حفظ صلح از اهم محورهای نیل به امنیت منطقهای میباشد.
افزایش همکاری در حوزه نظامی و ایجاد یک گروه بازوی نظامی مشترک که به تقویت اعتماد دوجانبه در مناطق مرزی و همچنین کاهش نیروها کمک میکند از جمله توافقات اعضای سازمان بوده است.
منافع ویژه اعضای سازمان همکاری شانگهای
1_ چین:
چین امروزه به عنوان یکی از قدرتمندترین کشورهای جهان نقش موثری در معادلات بینالمللی ایفا میکند. پس از جنگ سرد و با آغاز گسترش ناتو به سوی شرق و تحولات ساختاری در این پیمان به همراه استقبال جمهوریهای آسیای مرکزی اتحاد جماهیر شوروی سابق نظیر قرقیزستان _ ازبکستان _ و تاجیکستان از این موقعیت _ پیمان نظامی ناتو نه تنها به نزدیکی دروازههای مسکو رسیده بلکه زنگ خطر را برای چین که بدین ترتیب با آن هم مرز میشود به صدا درآورده است بطوری که این مسئله موجب حساسیت چینیها نسبت به این منطقه و فعال شدن سیاست خارجی آنها در چند سال اخیر شده است.
حضور آمریکا در منطقه و دسترسی غرب به مرزهای رقیب قدرتمندی چون چین را با توجه به وجود زمینههای بحرانزا در نزدیکی مرزهای این کشور مانند استان مسلماننشین سین کیانگ آسانتر میسازد.
براین اساس چین در مورد رشد فعالیتهای آمریکا در آسیای مرکزی نگران است امری که در راستای اهداف سد نفوذ آمریکا قرار دارد. نسخه جدید «بازی بزرگ» برای آمریکا دسترسی به نفت و سایر مواد معدنی استراتژیک در آسیای مرکزی در یک سو و بهرهبرداری از وضعیت شکننده سین کیانگ از سوی دیگر میباشد _ با توجه قومیتهای مختلف در منطقه آسیای مرکزی چین به ویژه منطقه سین کیانگ ثبات این بخش از این کشور پهناور دچار تزلزل شده از سوی دیگر با توجه به عدم توانایی کنترل جمهوریهای تازه استقلال یافته شوروی سابق ناامنی در مرزها گسترش یافته به طوری که محموله بزرگ مواد مخدر در مرزهای چین و قرقیزستان کشف میشود تغییر مسیر کاروانهای بزرگ مواد مخدر از مسیرهای پیشین به آسیای مرکزی نگرانیهای فراوانی را برای دولتمردان چینی فراهم ساخته است اهداف سنتی چین در منطقه بر امنیت _ تجارت و توسعه نفتی متمرکز شده است و بنابراین ملاحظات امنیتی و روابط مرزی متقابل چین درصدد احاطه و کنترل روابط میان دولتهای آسیایی و مردمان ترکنژاد منطقه سین کیانگ میباشد.
روسیه
نگرانیها و منافع ویژه روسیه را به دو دسته میتوان تقسین کرد:
1_ نگرانیهای جهانی 2_ نگرانیهای محلی و منطقهای
نگرانیهای جهانی روسیه نیز مثل چین به مسئله تک ابرقدرتی آمریکا و چالش با آن بر میگردد آمریکا تقریبا در اولین دهه پس از جنگ سرد به تمام و موقعیتی در عرصه بینالمللی دست یافته که هیچ رقیب قابل توجهی را در افق دید خود حداقل برای یک یا دو دهه آتی نمیبیند. کشورهای توسعه یافته اروپایی و آسیایی هم الان مثل دوران جنگ سرد به دنبال آمریکا حرکت میکنند و همچنان متحد آمریکا هستند.
بنابراین روسیه مشارکتهای استراتژیک دو جانبهای را با چین در پیش گرفته است که به واسطه منافع بلند مدت قابل توجیه میباشد هر چند این گونه اتحادهای استراتژیک بر ضد طرف ثالثی تنظیم نشدهاند اما گسترش مشارکتهای استراتژیک از طرف روسیه و سایر قدرتها یک نظام بینالمللی در حال تغییر را منعکس میسازد. البته روسها در همین راستا و به منظور پر کردن خلاء ناشی از نداشتن متحد در سطح نظام بینالملل به مشارکت استراتژیک با هند هم اقدام کرده است _ چین، روسیه و هند احساسات مشترکی در مورد تهدیدات اسلامی دارند _ بنابراین روسیه ضمن تلاش در ایجاد اتحاد و پیوندهای قومی مسلما برای همکاری هر چه بیشتر و اتحاد قومی با این کشورها تلاش خواهد کرد و سازمان شانگهای به خوبی این اهداف و امکانات را فراهم میکنند. روسیه البته نگرانیهای محلی و منطقهای هم دارد گسترش ناتو به سوی شرق به گونهای موثر فضای دسترسی استراتژیک مسکو را کاهش میدهد.
جمهوریهای آسیای مرکزی:
از حدود 13 سال پیش که کشورهای آسیای مرکزی استقلال خود را به دست آوردهاند با موج شدید بیداری مذهبی در میان جمعیت عمدتا مسلمان خود بعد از دههها سرکوب و خفقان رژیم کمونیستی مواجهاند. رهبران این جمهوریها که از دوران کنترل کمونیستی باقی ماندهاند از رستاخیز اسلامی احساس ناراحتی میکنند این جمهوریها منافعشان را در مجمع شانگهای و به عبارت دیگر در تضمین صلح در منطقه و ثبات سیاسی در داخل جستجو مینمایند. از این طریق گروه شانگهای 5 یا سازمان همکاری شانگهای مشارکت این جمهوریها را که سعی در تقویت موقعیت ژئوپلیتیک خود در آسیای مرکزی دارند جلب میکند.
سازمان همکاری شانگهای و منافع ملی ایران
منافع ملی ایران در پیوستن به سازمان شانگهای را در چندین دسته میتوان طبقهبندی نمود _ منافع بینالمللی _ منطقهای _ سیاسی _ امنیتی و اقتصادی از جمله این تقسیمبندیها میتواند باشد.
پایان جنگ سرد _ اضمحلال اتحاد جماهیر شوروی و ساختار نظام بینالمللی در حال ظهور حساسیت بازی استراتژیک و دیپلماتیک ایران و موقعیت خاص آن را به لحاظ ژئواستراتژیک دگرگون ساخته است ایران هم در مورد گسترش نفوذ ناتو در مناطق نزدیک به خود یعنی در کشورهای آسیای مرکزی نمیتواند وضع بهتری از آنچه که روسیه و چین تصور میکنند برای خود ترسیم کند و البته در زمینه ایجاد نظام بینالمللی چند قطبی و ترویج این الگو با روسیه و چین همراهی دارد _ محور دیگر مسئله به حجم حضور دو قدرت بینالمللی در چنین گروهی معطوف است و نیز مسئله بازی بزرگ آمریکا در آسیای مرکزی که میتواند برای ایران بسیار هشداردهنده باشد اهداف اصلی گروه شانگهای 5 با سازمان همکاریهای شانگهای که در آغاز کار آن در سال 1996 و سپس طی اجلاسهای سالانه بر شمرده شدهاند. نیاز به پیگیری تحولات آینده این سازمان و منافع نزدیک آنها برای ایران را ضروری میسازد به ویژه با توجه به تاکیدی که این گروه بر مقابله با افراطگرایی مذهبی و تروریسم دارد و سابقهای که ایران در سطح بینالمللی و منطقهای در چند سال اولیه انقلاب و بویژه در مرود تروریسم تا زمان حال ترسیم شده است و این در حالی است که ایران خود بزرگترین قربانی مسئله تروریسم است.
جنبه دیگر منافع ایران به مسایل اقتصادی بر میگردد صرفنظر از به حداقل رساندن تنشهای محلی و ارتقای تجارت و سایر اشکال همکاری مقابله با سیاستهای نفوذ اقتصادی آمریکا در حوزه نفتی خزر با توجه به نسخه جدید «بازی بزرگ» آمریکا در دسترسی به نفت و سایر منابع معدنی استراتژیک در آسیای مرکزی میتواند برای ایران هشدارهایی را در پی داشته باشد که ضرورت تقویت و بهبود بیشتر روابط با این جمهوریها و دو قدرتن بزرگ بینالمللی یعنی روسیه و چین را نمایانگر میسازد.
البته سازمان همکاریهای شانگهای نقاط ضعف بسیاری دارد از جمله آن که هنوز محوریت منافع چین و روسیه در این سازمان واضح است اما با وجود این امید به توسعه ظرفیت و توان آن میرود به طوری که شاید بتوان در آینده آن را سازمانی موازی ناتو و در برابر آن قرار داد و در نتیجه این سازمان میتواند تاثیر مستقیم و غیرمستقیم به موقعیت ایران در منطقه بر جای بگذارد بویژه آنکه ایران با بسیاری از کشورهای آسیای میانه نزدیکی فرهنگی _ مذهبی و زبانی دارد بنابراین شکلگیری این سازمان با اهداف مورد اشاره در نزدیکی مرزهای ایران به شرط عضویت کشورمان به صورت عضو دائم و رسمی مفید به نظر میرسد.