اجلاس روز پنجشنبه گذشته «شانگهای» از اهمیت ویژه ای برخوردار بود چرا که از یک سو کشورهای عضو این سازمان نزدیک به نیمی از جغرافیا و جمعیت جهان را شامل می شوند و طبعاً دور هم آمدن دولت های آنها و تصمیماتی که می گیرند می تواند روی نیمی دیگر از جغرافیا و جمعیت جهان که عضو این اجلاس نیستند، نیز تاثیر بگذارد؛ از سوی دیگر این اجلاس در زمانی شکل گرفت که غرب با نشانه روی بعضی از کشورهای آسیایی- بخصوص ایران- درصدد انزوای این کشورها بود.
اجتماع کشورهای روسیه، چین، هند، ایران، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، پاکستان، مغولستان، ازبکستان در ایالت شانگهای چین به روشنی گواهی داد آسیا در تدارک موقعیت برتر در روابط بین الملل است و این پس از آن صورت می گیرد که اروپا دستخوش تحولات مهمی شده، تحولاتی که موفقیت و توانایی آن را در درون تضعیف کرده است. حوادث فرانسه، اسپانیا، ایتالیا، هلند و... در طول 2 الی 3سال گذشته وحدت درونی این اتحادیه را نشانه رفته است. بطور طبیعی این وضعیت بر سازمان نظامی ناتو که متعلق به غرب است، تاثیر غیرقابل انکاری خواهد داشت.
حدود ده سال پیش در سال 1375کشورهای چین، روسیه، تاجیکستان، قزاقستان و قرقیزستان در شانگهای گرد هم آمدند تا به نگرانی های مشترکی که از تحریکات و دخالت های غرب در کشورهای خود دارند، پایان دهند. در آن زمان چین درگیر موضوع «تبت»، روسیه درگیر مسایل جمهوری های تازه به استقلال رسیده بودند و بقیه نیز از مسایل مشابهی رنج می بردند در آن شرایط آمریکا با استفاده از شیوه «بی ثبات سازی» درصدد نفوذ در این حوزه ها بود، اروپایی ها نیز برای تقویت شیوه آمریکایی ها بحث نفوذ و توسعه ناتو به شرق را دنبال می کردند.
در آن مقطع اجلاس شانگهای بعنوان پاسخ شرق به آمریکا و ناتو تلقی شد. اجلاس شانگهای بعدها از «گروه پنج» فراتر رفت و اینک به ده کشور گسترش یافته است.
اجلاس شانگهای هنوز ماهیت امنیتی خود را حفظ کرده است چرا که حضور شش قدرت اتمی- چین، روسیه، ایران، هند، پاکستان و قزاقستان- ابعاد نظامی آن را تقویت می کند اما در عین حال این سازمان به آرامی در ابعاد علمی، اقتصادی و سیاسی نیز گسترش چشمگیری را پیش روی دارد.
برآوردها می گوید اگر 4 عضو ناظر فعلی- هند، پاکستان، ایران و مغولستان- به عضویت دائمی این سازمان درآیند، جغرافیایی در حد 37 میلیون کیلومترمربع و جمعیتی در حدود 7/2 میلیارد نفر را شامل می شود که تقریباً نیمی از جغرافیا و جمعیت دنیا را تشکیل می دهد. اما در همان حال از دو منظر انرژی هسته ای و انرژی حاصل از نفت و گاز این مجموعه می تواند تأثیرات بلا معارضی را در اقتصاد و صنعت بین الملل برجای گذارد. اگر به درستی توجه کنیم می بینیم که از این بعد گروه 10 یا همان گروه شانگهای به میزان زیادی به ایران اتکا خواهد داشت چرا که ایران به همراه روسیه یکی از دو عضو مهم این گروه در بخش مربوط به انرژی گاز و نفت است. شاید از همین رو بود که معاون دومای دولتی روسیه- ولادیمیر ژیرینفسکی- در آستانه اجلاس گفت: حضور ایران در شانگهای اعتبار تازه ای به این گروه می دهد و وزن آن را فزونی می بخشد. بنابراین حضور ایران در این اجلاس کاملاً طبیعی ارزیابی شده است تا جایی که یکی از مقامات چینی به خبرگزاری فرانسه گفت: ایران در میان قدرت های آسیایی جایگاهی ممتاز و بی نظیر دارد. از همین رو ایران باید با اعتماد به نفس فراوان در گروه «شانگهای» شرکت کند چرا که این شانگهای نیست که به ایران اعتبار می دهد بلکه این ایران است که با توجه به برخورداری از موقعیت بی نظیر خود کفه گروه امنیتی- اقتصادی آسیا را در برابر مشابه آمریکایی اروپایی آن- ناتو سنگین می کند.
از منظر دیگری نیز نقش ایران «ویژه» تلقی می شود. چرا که «بهبود شرایط امنیتی» مهمترین کارکرد و حتی فلسفه وجودی گروه ده نفره شانگهای می باشد و این در مواجهه آسیا با غرب- اروپا و آمریکا- معنی خاصی پیدا می کند- و به همین دلیل ژاپن به علت اتصال بیش از حد به اردوگاه غرب در آن راه ندارد- در میان کشورهای آسیایی، ایران مهمترین کانون ستیز با توسعه طلبی غرب به حساب می آید تا جائی که غرب اذعان دارد بسیاری از گروههای مسلمان بپاخاسته در کشورهای مختلف را تنها با کمک ایران می توان مدیریت کرد. با این وصف در بحران های آسیا- غرب ایران می تواند هم ظرفیت انقلابی و هم ظرفیت مدیریتی خود را وارد کارزار نماید. در طول دوران اخیر ایران ثابت کرده است که بدون وجه المصالحه قرار دادن منافع ملت های مسلمان می تواند فعالیت آنان را برای نیل بهتر به مقصود ساماندهی کند و جلوی بروز خشونت های بی نتیجه را بگیرد که عراق، لبنان و فلسطین از مصادیق بارز آن هستند. این ظرفیت برای گروه شانگهای بسیار مغتنم خواهد بود.
وضعیت جغرافیایی ایران نیز در گروه شانگهای بسیار بااهمیت است. ایران با دارا بودن دو دریای خزر و خلیج فارس می تواند اکثر اعضا گروه شانگهای را به مناطق دور دست آنها وصل نماید. همین دو روز پیش روسیه از ایران درخواست کرد تا «گاز پروم» روسیه را در پروژه انتقال لوله گاز ایران به هند از مسیر پاکستان مشارکت دهد و متقابلاً برای همکاری های نفتی و گازی و نیز ترانزیت آن از مسیر ایران اعلام آمادگی کرد. این نقش ممتاز ایران است که کشورهای دیگر در این گروه قادر به ایفای آن نخواهند بود. با این وصف کفه «ژئواستراتژیک» ایران می تواند در مسایل امنیتی و اقتصادی این حوزه مورد توجه باشد.
از آن طرف حضور ایران در اجلاس شانگهای غرب را به وحشت انداخت چرا که طی هفته های گذشته و با تمسک به بیانیه گروه شش- که چین و روسیه نیز در آن عضویت دارند- غرب تلاش می کرد وضعیت یک کشور در حال انزوا را در مورد «ایران» به تصویر بکشد. غرب با پیش کشیدن موضوع «بسته مشوق ها» در کنار «بسته تهدیدها» تلاش کرد تا راه ها را به روی استقلال هسته ای ایران مسدود نماید. در این فضا حضور ایران در اجلاس شانگهای و اظهارات پوتین در دیدار با دکتر احمدی نژاد و پاسخی که سخنگوی گروه چینی در اجلاس به سخنان رامسفلد- که ایران را حامی تروریسم خوانده بود- داد، بیان کننده پوشالی بودن «تهدید ایران به انزوا» بود.
در واقع در وضعیت جدید کشورهای آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان احساس می کنند هیچ راهی برای اعمال واقعی فشار بر ایران باقی نمانده است و به موازات شکاف غرب، آسیا به سمت انسجام پیش می رود بر همین اساس در هفته های گذشته اروپا - بخصوص چهره سیاست خارجی آن، خاویر سولانا- در تماس دائم با ایران تلاش کرد تا اظهارات دیپلماتیک ایران را آرام نگه دارد و پالس های مخالفت آمیز آن را کنترل کند. این مشکل بخصوص از آنجا ناشی شد که حضور دکتر محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران در اجلاس شانگهای نه به درخواست ایران که به دعوت رسمی رئیس جمهور چین و تایید پی درپی آن توسط مقامات روسی صورت گرفت. حضور ایران در اجلاس مزبور از یکسو با ادعای انزوای بین المللی ایران و از سوی دیگر با وجود اجماع جهانی علیه جمهوری اسلامی نمی خواند.
غرب یک نگرانی عمده دیگر هم دارد. بعد از فروپاشی شوروی و «پیمان ورشو» کشورهای غرب درصدد برآمدند با گسترش ناتو به شرق هرگونه تحول امنیتی را در شرق مدیریت یا کنترل نمایند. اجلاس شانگهای که در بستر امنیتی و به منظور مقابله با نفوذ غرب در کشورهای آسیایی شکل گرفته است، تداوم سیاست غرب را با مشکل مواجه می نماید. بخصوص اگر دقت کنیم می بینیم که مهمترین مصوبات اجلاس اخیر نیز امنیتی بوده اند، اقدام مشترک علیه تروریسم و مقابله با دخالت دیگران در محیط داخلی کشورهای عضو و تصویب برگزاری مانور نظامی مشترک کشورهای عضو گروه شانگهای در خاک روسیه مهمترین مصوبات بودند که همه جنبه نظامی- امنیتی داشتند. وقتی کشورهای عضو در بیانیه پایانی خود به طور تلویحی از آمریکا خواستند جدول زمانی خروج عناصر نظامی از آسیای میانه را ارائه دهد، مشخص شد که گروه شانگهای گام های حقوقی در زمینه سدسازی حرکت آمریکا در آسیا را با دقت برمی دارد. طبعا آمریکا نمی تواند این روند را نادیده بگیرد.