صهیونیسم ماخوذ از صهیون یا صیون ، به معنای کوه خشک یا پر آفتاب ، نام تپه ای در جنوب غربی شهر قدس در سرزمین فلسطین است و در بعضی از اساطیر و افسانه های یهودی آمده است که ناجی قوم یهود پس از ظهور از همین کوه ، قدرت مطلقه آنان را بر تمام اقوام و ملل جهان مستقر می سازد.
صهیونیسم (Zionism) نام یک جنبش ناسیونالیستی یهودی است ؛ که هدف آن ایجاد یک دولت خودمختار یهودی در فلسطین بود. در واقع می توان اذعان کرد که اغراض سیاسی در انتخاب این واژه از سوی سران و بانیان اولیه صهیونیسم نقش بسزایی داشته است.
درباره صهیونیسم تعاریف و تعابیر متعددی ذکر شده است که: صهیونیسم .. یک پدیده عمدتا استعماری است ، اما با یک پوشش عوضی اختصاصی که همانا یک افسانه دروغین مذهبی است.
در اصطلاح عامیانه مردم اسرائیل ، صهیونیسم یعنی برتر دانستن فریبکارانه خویشتن. صهیونیسم اواخر قرن نوزدهم درباره ملی گرایی مطرح شد و هدف آن جستجوی راه حلی مذهبی برای یک مساله غیرمذهبی بود. صهیونیسم صورت دنیوی و ملت پرستانه ای از یهودیت است که پس از پیدایش موج جدید یهودستیزی ، در اواخر قرن نوزده پدید آمد. واژه صهیون به تدریج نماد و سمبل سرزمین مقدس شد.
بنابر نظر صهیونیست ها، یهودیان خارج از این سرزمین ، در تبعید زندگی می کنند و زندگی کامل فقط در آنجا ممکن است. فلسطین در نظر یهودیان همان ارض موعودی است که خداوند به بنی اسرائیل وعده داده است. یهودیان پس از ویرانی بیت المقدس (اورشلیم) در سال 70 میلادی به وسیله رومیان از فلسطین رانده شدند و میان ملل دیگر به صورت اقلیت زندگی می کردند.
ولی بسیاری از آنها همواره آرزوی بازگشت به ارض موعود را در سر داشته اند. احساس تعلق خاطر به ارض موعود همواره الهام بخش یهودیان در طول تاریخ بود. در قرن 19 جریان های یهودستیزی در اروپا شدت گرفت و صهیونیسم در واکنش به این جریان ها به وجود آمد.
بنیانگذار جنبش صهیونیسم یک روزنامه نگار اتریشی به نام تئودور هرتزل (1860-1904) است.
هرتزل با نوشتن کتاب دولت یهود(Juden State) نظریه خود را به جامعه یهودیان عرضه کرد.
او با طرح نظریه ایجاد دولت ملی یهودی در فلسطین ، خواستار دولتی سکولار در فلسطین بود و این برخلاف عقیده سنتی یهودیان مبنی بر ایجاد دولت الهی در ارض موعود بود. در اولین کنگره صهیونیست ها در بازل سوئیس در سال 1897 ، هدف آنها مبنی بر ایجاد یک دولت ملی در فلسطین رسما اعلام گردید.
مرکز صهیونیست و مقر هرتزل در وین قرار داشت و صهیونیست ها در این زمان در میان یهودیان در اقلیت بودند. شکست انقلاب روسیه در سال 1905 و فشارهای دولت تزاری باعث شد تعدادی از جوانان یهودی به فلسطین مهاجرت کنند. در 1914 حدود 90 هزار یهودی در فلسطین ساکن بودند.
در بحبوحه جنگ اول جهانی ، صهیونیسم رشد سریعی یافت و رهبری آن به یهودیان روسی تبار ساکن بریتانیا منتقل شد. در این زمان حییم وایزمن که بعدها نخستین رئیس جمهور اسرائیل شد تلاش های گسترده ای انجام داد تا از دولت بریتانیا تعهداتی در مورد ایجاد دولت ملی یهود در فلسطین بگیرد.
سرانجام در سال 1917 بالفور وزیر خارجه انگلیس با صدور اعلامیه بالفور قول داد دولت انگلیس از یهودیان برای ایجاد دولت یهودی در فلسطین حمایت کند.
با این اعلامیه که به اعلامیه بالفور مشهور است ؛ اولین نطفه های کشوری به نام اسرائیل بسته شد. جنگ عثمانی ها و انگلیسی ها در واقع به نفع یهودیان صهیونیست تمام شد. پس از جنگ ، امپراتوری عثمانی از هم پاشید و قیمومت فلسطین به انگلیس واگذار شد و بدین ترتیب زمان برای تحقق وعده بالفور به تدریج فرا می رسید. تا ظهور هیتلر ، روند مهاجرت ها کند بود ، اما فشاری که نازی ها بر یهودیان وارد کردند روند مهاجرت ها را تسریع کرد.
طی جنگ دوم ، صهیونیسم طرفداران بیشتری یافت. به خصوص یهودیان ثروتمند امریکایی حمایت مالی گسترده ای از آن به عمل آوردند، و از آن به پس یکی از عمده ترین حامیان صهیونیسم بدل شدند. صهیونیست ها با تشکیل یک سازمان تروریستی به نام هاگانا، جو پرآشوب و فتنه ای را در فلسطین به وجود آوردند. اعلام کشور اسرائیل به سرعت پس از صدور قطعنامه سازمان ملل انجام گرفت (1948) و در پی آن اولین مرحله از جنگ های اعراب و اسرائیل شروع شد.
جنبش صهیونیسم به طور کلی برای رسیدن به هدف خود از خشونت ، ترور و تبلیغات گسترده استفاده می کرد. پس از ایجاد دولت اسرائیل سازمان های صهیونیستی کوشیدند تا یهودیان جهان را به مهاجرت تشویق کنند. گروه های تندرو و متعصب صهیونیست ، ایجاد یک کشور بزرگ یهودی را از راه قهر و سلطه نظامی در سر می پرورانند که به اصطلاح از نیل تا فرات وسعت داشته باشد.
وضعیت صهیونیسم در جهان کنونی
جنبش صهیونیسم و پس از آن رژیم صهیونیستی ، سررشته بزرگترین فاجعه برای مردم فلسطین و منطقه در نیم قرن حاضر بوده اند. ناآگاهی از مسائل و اطلاعات مربوط به این رژیم ، مانع بزرگی در برخورد مناسب و کارآمد با آن می شود، به ویژه که اقدامات و مخاطرات دولت غاصب ، بر کسی پوشیده نیست.
برای بررسی حال و آینده صهیونیسم به نقطه آغازین و بزرگترین وجه اشتراک باز می گردیم ، به هدفی که تمام گرایش ها بر سر آن به توافق رسیده اند: انتقال کلیه یا بعضی از اعضای اقلیت های یهودی از کشورهای محل زیستشان و اسکان آنان خارج اروپا، در فلسطین ، با این شرط که ساکنان فلسطین از سرباز شوند.
این طرز تفکر در شعار دهان پر کن سرزمین بدون ملت برای ملتی بدون سرزمین به نمایش درآمد. حذف فیزیکی فلسطینی ها اینک به شکل پرداختن جبران های مالی و تشویق یا اجبار آنان به مهاجرت انجام می گیرد تا بتوان محدوده زمین ها را برای صهیونیست ها گسترش بخشید.ساختار جامعه صهیونیستی از مهاجران شکل گرفته است و تاکنون 40 درصد از یهودیان این کشور در دیگر کشورها به دنیا آمده اند.
تفاوت این جامعه با دیگر جوامع مهاجر مانند امریکا و استرالیا در این است که جامعه صهیونیستی منحصر به یهودیان است و مهاجران غیریهودی را در خود نمی پذیرد.اسرائیل در عرف بین المللی ، رژیم نژادپرستی است ، به طوری که سازمان ملل در قطعنامه 3379 سال 1975 م بر آن تصریح دارد که صهیونیسم یکی از اشکال نژادپرستی و تبعیض نژادی است. صهیونیسم هم اکنون خود را وارث جنبش آزادیبخش قومی می داند و اسرائیل ثمره و دستاورد آن است.